Luận văn thạc sĩ hay đánh giá điều kiện tự nhiên cho phát triển nông lâm nghiệp bền vững huyện tam đảo tỉnh vĩnh phúc

Luận văn thạc sĩ phân tích điều kiện tự nhiên, đánh giá tiềm năng phát triển nông lâm nghiệp bền vững tại huyện Tam Đảo, Vĩnh Phúc.

• Tác giả: Bùi Đức Duẩn
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Viết Khanh
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Địa Lí Học
• Đề tài: Đánh Giá Điều Kiện Tự Nhiên Cho Phát Triển Nông, Lâm Nghiệp Bền Vững Huyện Tam Đảo, Tỉnh Vĩnh Phúc
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN CHO PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP BỀN VỮNG HUYỆN TAM ĐẢO TỈNH VĨNH PHÚC
• 1.1. Cơ sở lý luận về nghiên cứu đánh giá cảnh quan cho phát triển nông - lâm nghiệp
• 1.2. Quan niệm về cảnh quan
• 1.3. Lý luận chung về nghiên cứu cảnh quan
• 1.4. Lý luận chung về đánh giá cảnh quan
• 1.5. Các hệ thống phân loại phổ biến trong nghiên cứu cảnh quan
• 1.6. Quan điểm phát triển bền vững trong sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên
• 1.7. Cơ sở thực tiễn của việc nghiên cứu cảnh quan phục vụ phát triển bền vững nông - lâm nghiệp
• 1.8. Định hướng sử dụng cảnh quan cho phát triển nông - lâm nghiệp
• 1.9. Cơ sở thực tiễn của việc nghiên cứu cảnh quan của huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc
• 1.10. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC NHÂN TỐ THÀNH TẠO CẢNH QUAN VÀ ĐẶC ĐIỂM CẢNH QUAN HUYỆN TAM ĐẢO, TỈNH VĨNH PHÚC
• 2.1. Các nhân tố thành tạo cảnh quan huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc
• 2.2. Vị trí địa lí
• 2.3. Điều kiện tự nhiên
• 2.4. Những hoạt động dân sinh
• 2.5. Đánh giá chung về nguồn lực
• 2.6. Đặc điểm phân hóa cảnh quan huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc
• 2.7. Phân loại cảnh quan huyện Tam Đảo
• 2.8. Đặc điểm chức năng cảnh quan huyện Tam Đảo
• 2.9. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN HUYỆN TAM ĐẢO VÀ ĐỀ XUẤT ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP
• 3.1. Phân nhóm cảnh quan theo khả năng sử dụng đất cho nông - lâm nghiệp
• 3.2. Nguyên tắc và phương pháp đánh giá
• 3.3. Chỉ tiêu phân nhóm cảnh quan
• 3.4. Phân loại cảnh quan cho các loại hình sử dụng đất
• 3.5. Đất sản xuất nông nghiệp
• 3.6. Đối với ngành lâm nghiệp
• 3.7. Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên
• 3.8. Định hướng sử dụng không gian lãnh thổ huyện Tam Đảo cho phát triển nông - lâm nghiệp
• 3.9. Quy hoạch phát triển nông - lâm nghiệp
• 3.10. Định hướng sử dụng không gian lãnh thổ huyện Tam Đảo cho phát triển nông - lâm nghiệp
• 3.11. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Điều Kiện Tự Nhiên Tại Huyện Tam Đảo

Huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc, nổi bật với điều kiện tự nhiên phong phú, là nơi lý tưởng cho phát triển nông lâm nghiệp bền vững. Việc đánh giá các yếu tố tự nhiên như địa hình, khí hậu, và tài nguyên thiên nhiên là rất cần thiết để xác định tiềm năng phát triển nông nghiệp tại đây. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về các điều kiện tự nhiên, từ đó đưa ra các giải pháp phát triển hiệu quả.

1.1. Đặc Điểm Địa Lý Của Huyện Tam Đảo

Huyện Tam Đảo nằm ở phía Đông Bắc tỉnh Vĩnh Phúc, với địa hình đồi núi và rừng rộng lớn. Đặc điểm này tạo ra nhiều cơ hội cho phát triển nông lâm nghiệp, nhưng cũng đặt ra thách thức trong việc khai thác tài nguyên một cách bền vững.

1.2. Khí Hậu Và Tài Nguyên Thiên Nhiên

Khí hậu tại huyện Tam Đảo rất đa dạng, với mùa đông lạnh và mùa hè mát mẻ. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều loại cây trồng và vật nuôi phát triển, góp phần vào sự phát triển nông lâm nghiệp bền vững.

II. Thách Thức Trong Phát Triển Nông Lâm Nghiệp Bền Vững Tại Tam Đảo

Mặc dù có nhiều tiềm năng, huyện Tam Đảo vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong phát triển nông lâm nghiệp bền vững. Các vấn đề như biến đổi khí hậu, quản lý tài nguyên thiên nhiên chưa hiệu quả, và thiếu cơ sở hạ tầng là những yếu tố cần được giải quyết.

2.1. Biến Đổi Khí Hậu Và Ảnh Hưởng Đến Nông Lâm Nghiệp

Biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động tiêu cực đến sản xuất nông lâm nghiệp, làm giảm năng suất và chất lượng sản phẩm. Cần có các biện pháp ứng phó kịp thời để bảo vệ sản xuất.

2.2. Quản Lý Tài Nguyên Thiên Nhiên Chưa Hiệu Quả

Việc quản lý tài nguyên thiên nhiên tại huyện Tam Đảo còn nhiều bất cập, dẫn đến lãng phí và khai thác không bền vững. Cần có các chính sách và biện pháp quản lý chặt chẽ hơn.

III. Phương Pháp Đánh Giá Điều Kiện Tự Nhiên Tại Huyện Tam Đảo

Để đánh giá điều kiện tự nhiên cho phát triển nông lâm nghiệp, cần áp dụng các phương pháp khoa học và thực tiễn. Việc thu thập dữ liệu và phân tích các yếu tố tự nhiên sẽ giúp xác định tiềm năng và hạn chế trong phát triển.

3.1. Phương Pháp Thu Thập Dữ Liệu

Sử dụng các phương pháp khảo sát thực địa và thu thập tài liệu từ các cơ quan chức năng để có cái nhìn chính xác về điều kiện tự nhiên tại huyện Tam Đảo.

3.2. Phân Tích Các Yếu Tố Tự Nhiên

Phân tích các yếu tố như địa hình, khí hậu, và tài nguyên thiên nhiên sẽ giúp xác định mức độ thuận lợi cho phát triển nông lâm nghiệp tại huyện.

IV. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Phát Triển Nông Lâm Nghiệp

Kết quả nghiên cứu sẽ được ứng dụng vào việc xây dựng các chính sách phát triển nông lâm nghiệp bền vững tại huyện Tam Đảo. Việc này không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn bảo vệ môi trường.

4.1. Đề Xuất Chính Sách Phát Triển

Cần xây dựng các chính sách phát triển nông lâm nghiệp dựa trên kết quả đánh giá điều kiện tự nhiên, nhằm tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên.

4.2. Mô Hình Phát Triển Bền Vững

Đề xuất các mô hình phát triển nông lâm nghiệp bền vững, kết hợp giữa sản xuất và bảo vệ môi trường, nhằm đảm bảo sự phát triển lâu dài cho huyện Tam Đảo.

V. Kết Luận Về Phát Triển Nông Lâm Nghiệp Tại Huyện Tam Đảo

Phát triển nông lâm nghiệp bền vững tại huyện Tam Đảo là một nhiệm vụ quan trọng, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền và cộng đồng. Việc đánh giá điều kiện tự nhiên là bước đầu tiên để xây dựng các chiến lược phát triển hiệu quả.

5.1. Tương Lai Của Nông Lâm Nghiệp Tại Tam Đảo

Với những tiềm năng sẵn có, nông lâm nghiệp tại huyện Tam Đảo có thể phát triển mạnh mẽ nếu được đầu tư và quản lý đúng cách.

5.2. Đề Xuất Hướng Đi Mới

Cần có những hướng đi mới trong phát triển nông lâm nghiệp, chú trọng đến việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nông nghiệp và lâm nghiệp giữ vai trò nền tảng trong cấu trúc kinh tế sinh thái của các vùng trung du miền núi, trực tiếp quyết định sinh kế của hơn 70% dân cư nông thôn và bảo đảm an ninh môi trường bền vững. Huyện Tam Đảo có tổng diện tích tự nhiên 234,7 km² (tương đương 23.470 ha), là đơn vị có diện tích rừng và đồi núi lớn nhất tỉnh Vĩnh Phúc nhưng quy mô dân số thấp nhất toàn tỉnh với 73.289 người phân bố trên 9 đơn vị hành chính cấp xã và thị trấn. Địa hình chia cắt phức tạp cùng nền đất dốc dễ thoái hóa đang đặt ra thách thức gay gắt giữa mục tiêu phát triển kinh tế và yêu cầu bảo vệ đa dạng sinh học của Vườn quốc gia Tam Đảo.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là hoạt động khai thác tài nguyên đất đai tại địa phương trong nhiều năm qua còn mang tính tự phát, thiếu quy hoạch đồng bộ trên cơ sở khoa học cảnh quan, dẫn đến hiệu quả kinh tế chưa tương xứng với tiềm năng sinh thái. Mục tiêu cụ thể của luận văn là nghiên cứu quy luật phân hóa cảnh quan, đánh giá mức độ thích nghi sinh thái đối với các loại hình sử dụng đất nông - lâm nghiệp, từ đó xác lập cơ sở khoa học để định hướng tổ chức không gian lãnh thổ huyện Tam Đảo theo hướng bền vững.

Phạm vi không gian nghiên cứu bao trùm toàn bộ ranh giới hành chính huyện Tam Đảo, giới hạn từ 105°29’ đến 105°41’ kinh độ Đông và từ 21°20’ đến 22°33’ vĩ độ Bắc. Phạm vi thời gian sử dụng chuỗi số liệu khí tượng, thổ nhưỡng, kinh tế - xã hội giai đoạn 2005 - 2016 và tầm nhìn quy hoạch đến năm 2025. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quyết định trong việc nâng cao giá trị sản xuất nông - lâm nghiệp của huyện tăng trưởng 8-10%/năm, duy trì tỷ lệ che phủ rừng trên 55%, đồng thời hạn chế nguy cơ xói mòn đất dốc xuống dưới 15 tấn/ha/năm tại các vùng đệm xung yếu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý thuyết cảnh quan học hiện đại được khởi xướng bởi các nhà địa lý học Xô Viết như L. Berg, V. Dokuchaev, A. Isachenko và được phát triển ứng dụng tại Việt Nam qua các công trình tiêu biểu của Vũ Tự Lập, Phạm Hoàng Hải. Bản chất của học thuyết cảnh quan coi bề mặt lãnh thổ là một thể tổng hợp địa lý tự nhiên có cấu trúc đứng (sự tương tác giữa đá mẹ, địa hình, khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng, sinh vật) và cấu trúc ngang (sự phân hóa không gian của các đơn vị cảnh quan).

Đồng thời, luận văn tích hợp mô hình phát triển bền vững 3 trụ cột của Jacobs và Sadler (1990) cùng khung định hướng của Ngân hàng Thế giới (World Bank), bảo đảm sự cân bằng động giữa 3 mục tiêu: tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên.

Năm khái niệm then chốt được sử dụng xuyên suốt gồm:

1. Thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên (Natural Territorial Complex): Cấu trúc địa sinh thái hoàn chỉnh hình thành qua lịch sử phát triển địa chất và sinh khí hậu.
2. Cảnh quan địa lý (Landscape): Đối tượng nghiên cứu cơ bản mang tính đồng nhất tương đối về nguồn gốc phát sinh và điều kiện tự nhiên.
3. Đánh giá cảnh quan (Landscape Assessment): Quá trình xác định mức độ thích nghi của các đơn vị cảnh quan cho từng mục đích sản xuất cụ thể.
4. Mức độ thích nghi sinh thái (Ecological Adaptability): Khả năng đáp ứng của tài nguyên tự nhiên đối với yêu cầu sinh học của cây trồng, vật nuôi.
5. Nông lâm kết hợp (Agroforestry): Hệ thống canh tác tích hợp cây rừng, cây nông nghiệp và vật nuôi nhằm tối ưu hóa năng suất sinh học trên một đơn vị diện tích.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ số liệu quan trắc khí tượng trạm Tam Đảo giai đoạn 2007 - 2016, bản đồ địa chất, bản đồ thổ nhưỡng tỷ lệ 1:50.000 do Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Vĩnh Phúc cung cấp, cùng hệ thống niên giám thống kê huyện Tam Đảo từ năm 2005 đến năm 2016.

Nghiên cứu áp dụng phương pháp điều tra khảo sát thực địa với cỡ mẫu 120 phiếu điều tra nông hộ tại 9 xã, thị trấn (Đại Đình, Tam Quan, Hồ Sơn, Hợp Châu, Yên Dương, Đạo Trù, Bồ Lý, Minh Quang, thị trấn Tam Đảo). Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được thực hiện dựa trên 3 tiểu vùng sinh thái đặc trưng: vùng núi cao trên 700m, vùng đồi gò trung du lượn sóng từ 100m đến 700m, và vùng đồng bằng thung lũng ven sông suối dưới 100m.

Phương pháp phân tích trọng tâm là Phân tích đa chỉ tiêu (Multi-Criteria Analysis - MCA) tích hợp Hệ thống thông tin địa lý (GIS). Lý do lựa chọn MCA-GIS vì phương pháp này cho phép chồng xếp đồng thời 6 lớp bản đồ chuyên đề định lượng (độ dốc, loại đất sét pha hạt mịn, tầng dày đất hữu hiệu, nhiệt độ, lượng mưa, nguồn nước tưới) và gán trọng số theo thang điểm chuẩn hóa của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO). Ma trận SWOT cũng được áp dụng song song nhằm lượng hóa chính xác điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong hoạt động sản xuất nông lâm nghiệp của huyện.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực chứng và thành lập bản đồ cảnh quan tỷ lệ 1:50.000 đã làm sáng tỏ 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, lãnh thổ huyện Tam Đảo có sự phân hóa sâu sắc thành 3 phụ lớp cảnh quan chính. Vùng núi cao trên 700m chiếm khoảng 42% diện tích tự nhiên, phát triển trên nền đá phun trào ryolit và đaxit hệ tầng Tam Đảo, có thảm thực vật rừng á nhiệt đới phong phú, đóng vai trò bảo tồn nguồn nước và phát triển du lịch sinh thái.

Thứ hai, vùng cảnh quan đồi bát úp và sườn tích tụ có độ cao từ 100m đến 700m chiếm 36% diện tích, đất feralit đỏ vàng có tầng dày trên 50 cm. Đây là không gian có mức độ thích nghi sinh thái rất cao (cấp S1, chiếm 68% diện tích vùng đồi) đối với các loại cây ăn quả ôn đới (đào Pháp, lê Tai Nung) và cây rau đặc sản su su thương phẩm với năng suất bình quân thực tế đạt 32-35 tấn/ha/năm.

Thứ ba, vùng cảnh quan thung lũng tích tụ ven sông suối (sông Phó Đáy, lưu vực sông Cà Lồ) chiếm 22% diện tích, độ dốc thoải dưới 8 độ, sở hữu đất phù sa màu mỡ. Đánh giá đa tiêu chí cho thấy 85% diện tích vùng này đạt mức độ thích hợp cao cho việc luân canh 2 vụ lúa chất lượng cao (lúa thơm, nếp hoa vàng) xen canh 1 vụ rau màu vụ đông (lạc, đậu tương, bí đỏ), nâng hệ số sử dụng đất từ 1,8 lần lên 2,5 lần.

Thứ tư, nghiên cứu phát hiện 2 mỏ khai thác đá và quặng sắt tại xã Minh Quang đang gây ô nhiễm bụi và làm suy thoái khoảng 18% diện tích cảnh quan nông nghiệp lân cận, làm sụt giảm nguồn nước mặt cung cấp cho các nhánh suối tưới tiêu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân tạo nên sự phân hóa cảnh quan đặc thù tại Tam Đảo bắt nguồn từ tác động cộng hưởng giữa nền địa chất magma xâm nhập granodiorit phức hệ Sông Chảy với nền khí hậu nhiệt đới gió mùa có đai cao rõ rệt. Lượng mưa trung bình năm đạt từ 2.000 mm đến 2.600 mm, tập trung chủ yếu vào các tháng mùa mưa (từ tháng 5 đến tháng 10), kết hợp với biên độ nhiệt ngày đêm lớn ở đai cao trên 500m đã tạo nên các tiểu vùng khí hậu ôn hòa độc nhất vô nhị tại vùng Đông Bắc Bộ.

So sánh với công trình nghiên cứu đánh giá cảnh quan tỉnh Phú Thọ của Đặng Thị Huệ (2014) và nghiên cứu đất đồi núi Thừa Thiên Huế của Lê Văn Năm (2004), cấu trúc cảnh quan Tam Đảo có tính tập trung cao hơn về đai cao địa hình và sự chuyển tiếp đột ngột giữa vùng núi dốc đứng với vùng trũng thấp. Lợi thế vi khí hậu núi cao của Tam Đảo vượt trội hơn hẳn các huyện trung du lân cận, tạo điều kiện thuận lợi cho sản phẩm rau su su trở thành thương hiệu nông sản hàng hóa đặc trưng độc quyền.

Dữ liệu đánh giá thích nghi sinh thái được thể hiện tường minh qua bảng tổng hợp ma trận trọng số (bao gồm 6 tiêu chí: độ dốc, loại đất, tầng dày, nguồn nước, xói mòn, khí hậu) và biểu đồ phân hạng thích nghi S1 (rất thích hợp), S2 (thích hợp trung bình), S3 (kém thích hợp), N (không thích hợp). Bản đồ định hướng không gian sản xuất nông - lâm nghiệp huyện Tam Đảo tỷ lệ 1:50.000 phân định cụ thể 3 vành đai kinh tế sinh thái rõ ràng, giúp địa phương giải quyết triệt để tình trạng sử dụng đất sai chức năng sinh thái.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả đánh giá thích ứng cảnh quan, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất triển khai:

Thứ nhất, tái cơ cấu và phân vùng tổ chức không gian sản xuất nông nghiệp hàng hóa. UBND huyện Tam Đảo cần chủ trì quy hoạch tập trung 1.200 ha đất đồi thấp tại các xã Hợp Châu, Hồ Sơn, Tam Quan và Đại Đình để phát triển vùng chuyên canh su su an toàn đạt tiêu chuẩn VietGAP, đặt mục tiêu nâng sản lượng rau thương phẩm lên 40.000 tấn/năm trong giai đoạn 2020 - 2023.

Thứ hai, mở rộng các mô hình nông lâm kết hợp bền vững trên đất dốc. Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với Ban Quản lý Vườn quốc gia Tam Đảo triển khai mô hình trồng xen cây dược liệu (ba kích, trà hoa vàng, sa nhân tím) dưới tán rừng sản xuất trên diện tích 1.800 ha tại các xã Đạo Trù, Bồ Lý, Yên Dương. Giải pháp này hướng tới mục tiêu tăng độ che phủ rừng lên trên 60% vào năm 2025 và nâng thu nhập bình quân của nông hộ vùng cao thêm 30 triệu đồng/ha/năm.

Thứ ba, nâng cấp hệ thống hạ tầng thủy lợi và bảo tồn nguồn nước sinh thái. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Vĩnh Phúc cần bố trí nguồn vốn đầu tư kiên cố hóa 45 km kênh mương nội đồng và cải tạo 12 hồ đập thủy lợi nhỏ tại lưu vực sông Cà Lồ, bảo đảm cung cấp nước tưới chủ động cho trên 85% diện tích đất canh tác nông nghiệp trước năm 2024.

Thứ tư, thiết lập chuỗi giá trị chế biến sâu và xúc tiến thương mại nông sản OCOP. UBND tỉnh Vĩnh Phúc và Sở Công Thương cần hỗ trợ 100% các hợp tác xã nông nghiệp tại Tam Đảo xây dựng tem truy xuất nguồn gốc điện tử, liên kết với hệ thống siêu thị lớn tại Hà Nội và các tỉnh đồng bằng sông Hồng, phấn đấu đưa tổng giá trị xuất bán nông sản đạt trên 150 tỷ đồng/năm vào năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc, phù hợp cho 4 nhóm đối tượng:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và cán bộ quy hoạch phát triển nông thôn: Lãnh đạo và chuyên viên tại Sở Nông nghiệp & PTNT, Sở TN&MT tỉnh Vĩnh Phúc, UBND huyện Tam Đảo có thể trực tiếp sử dụng hệ thống bản đồ cảnh quan và phân hạng thích nghi đất đai làm căn cứ lập quy hoạch sử dụng đất cấp huyện giai đoạn 2021 - 2030.
2. Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Địa lý: Các nhà khoa học thuộc ngành Địa lý tự nhiên, Quản lý tài nguyên, Sinh thái học cảnh quan có thể khai thác phương pháp luận MCA-GIS và khung lý thuyết đánh giá cảnh quan ứng dụng làm tài liệu tham khảo cho các công trình nghiên cứu khu vực miền núi.
3. Hợp tác xã, doanh nghiệp nông nghiệp và chủ trang trại: Các tổ chức kinh tế nông thôn tại địa bàn có thể tra cứu chính xác đặc tính sinh thái của từng tiểu vùng để lựa chọn cơ cấu cây trồng (cây ăn quả ôn đới, rau su su, lúa đặc sản, cây dược liệu) và phân bổ vốn đầu tư mang lại hiệu quả sinh thái tối ưu.
4. Các tổ chức phi chính phủ và ban quản lý dự án bảo tồn thiên nhiên: Những chuyên gia triển khai các chương trình phát triển sinh kế cộng đồng vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo có thể áp dụng các mô hình nông lâm kết hợp để giảm thiểu áp lực phá rừng và xói mòn đất dốc.

Câu hỏi thường gặp

Cơ sở khoa học nào chứng minh Tam Đảo có lợi thế vượt trội về phát triển rau su su và cây ăn quả ôn đới? Nghiên cứu chứng minh địa hình đai cao từ 300m đến trên 1.000m mang lại nền nhiệt trung bình mùa hè dưới 23°C, lượng mưa dồi dào trên 2.200 mm/năm cùng tầng đất feralit dày trên 60 cm giàu khoáng chất. Các chỉ tiêu sinh thái này hoàn toàn trùng khớp với nhu cầu sinh học của su su và đào Pháp, giúp cây sinh trưởng quanh năm với năng suất đạt 35 tấn/ha.

Sự kết hợp giữa phân tích đa chỉ tiêu MCA và công nghệ GIS mang lại ưu điểm gì trong đánh giá cảnh quan? Phương pháp MCA-GIS cho phép tích hợp đồng thời 6 lớp dữ liệu không gian định lượng về thổ nhưỡng, địa mạo, khí hậu và thủy văn. Quy trình này giúp loại bỏ hoàn toàn tính chủ quan định tính, lượng hóa chính xác 100% diện tích thích nghi từ cấp S1 đến cấp N cho từng loại hình canh tác trên bản đồ số.

Mô hình nông lâm kết hợp nào được chứng minh là hiệu quả nhất cho các xã vùng cao tại Tam Đảo? Mô hình trồng xen cây dược liệu ba kích và sa nhân tím dưới tán rừng keo hoặc rừng tự nhiên nghèo kiệt tại các xã Đạo Trù, Yên Dương được đánh giá tối ưu nhất. Mô hình này giúp giảm tốc độ rửa trôi xói mòn đất khoảng 45% và mang lại nguồn thu nhập bổ sung từ 25 đến 35 triệu đồng/ha/năm cho người dân.

Luận văn đã giải quyết mâu thuẫn giữa khai thác nông nghiệp và bảo tồn Vườn quốc gia Tam Đảo ra sao? Nghiên cứu đề xuất thiết lập vành đai đệm sinh thái nghiêm ngặt với ranh giới rõ ràng. Trong đó, nghiêm cấm các hoạt động canh tác nông nghiệp sử dụng hóa chất tại vùng lõi rừng đặc dụng, đồng thời chuyển đổi 100% diện tích nương rẫy vùng giáp ranh sang mô hình lâm nghiệp sinh thái và cây dược liệu bản địa dưới tán rừng.

Khung phương pháp nghiên cứu này có thể chuyển giao cho các địa phương khác không? Toàn bộ quy trình điều tra, xử lý số liệu viễn thám và ma trận đánh giá thích nghi sinh thái của luận văn có tính khái quát cao. Khung phương pháp này có thể áp dụng hiệu quả cho các huyện miền núi có điều kiện tương đồng như Đại Từ (Thái Nguyên), Sơn Dương (Tuyên Quang) hay Lập Thạch (Vĩnh Phúc).

Kết luận

• Luận văn đã xây dựng thành công bản đồ cảnh quan huyện Tam Đảo tỷ lệ 1:50.000 trên diện tích 234,7 km², phản ánh đầy đủ cấu trúc và quy luật phân hóa không gian của 3 phụ lớp cảnh quan tự nhiên.
• Xác lập hệ thống chỉ tiêu phân hạng thích nghi sinh thái cho 12 loại cây trồng, vật nuôi chủ lực, khẳng định ưu thế phát triển vượt trội của cây rau su su, cây ăn quả ôn đới và cây dược liệu bản địa.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp quy hoạch không gian nông - lâm nghiệp đồng bộ, tạo tiền đề nâng tỷ lệ che phủ rừng lên trên 60% và tăng giá trị sản xuất nông nghiệp địa phương trên 8%/năm.
• Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp chính quyền địa phương cân bằng hài hòa giữa bài toán giảm nghèo vùng cao và yêu cầu bảo tồn nghiêm ngặt hệ sinh thái Vườn quốc gia Tam Đảo.
• Khẳng định tính đúng đắn và hiệu quả vượt trội của phương pháp tiếp cận cảnh quan học ứng dụng kết hợp MCA-GIS trong quy hoạch phát triển bền vững cấp huyện.

Các cấp quản lý và nhà khoa học hãy ứng dụng ngay kết quả nghiên cứu và bộ dữ liệu cảnh quan của luận văn để tối ưu hóa quy hoạch sử dụng đất nông thôn tại Tam Đảo, góp phần xây dựng nền nông nghiệp sinh thái hiện đại và bền vững cho tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu hướng nghiên cứu sinh thái trong cảnh quan học Việt Nam với bài “Tiếp cận sinh thái trong nghiên cứu cảnh quan”. Năm 1994, ông và Huỳnh Nhung hoàn thành cuốn “Quan niệm về cảnh quan, hệ sinh thái, sự phát triển của cảnh quan học và sinh thái học cảnh quan” đã làm rõ hơn mối quan hệ giữa cảnh quan và sinh thái học. Cũng năm này, ông và Nguyễn Văn Nhưng báo cáo về “Chu trình vật chất, trao đổi năng lượng trong một số cảnh quan Việt Nam” đã cho thấy quan điểm sinh thái được vận dụng linh hoạt hơn trong nghiên cứu cảnh quan Việt Nam. Bên cạnh các hướng nghiên cứu truyền thống, Việt Nam cũng tiếp cận rất nhanh các hướng nghiên cứu cảnh quan có ứng dụng thành tựu của công nghệ thông tin.

Có thể kể đến là Nguyễn Thành Long với công trình “Nghiên cứu cảnh quan Tây Nguyên trên cơ sở ảnh vệ tinh Landsat” (1987); Phạm Hoàng Hải và những người khác với công trình “Xây dựng BĐCQ sinh thái tỉnh Thanh Hoá tỉ lệ 1 : 200 000 trên cơ sở sử dụng các tư liệu viễn thám” (1990); Nguyễn Văn Vinh và Nguyễn Cẩm Vân với “Thành lập BĐCQ đồng bằng Nam Bộ tỉ lệ 1 : 250.000 bằng tư liệu viễn thám” (1992). Một trong những hướng nghiên cứu được tiến hành rất mạnh thời gian gần đây là hướng nghiên cứu, đánh giá cảnh quan phục vụ mục đích phát triển bền vững lãnh thổ, tiêu biểu là các công trình của Phạm Hoàng Hải. Năm 1988, ông hoàn thành công trình “Vấn đề lí luận và phương pháp đánh giá tổng hợp tự nhiên cho mục đích sử dụng lãnh thổ - ví dụ vùng Đông Nam Bộ”. Đến năm 1990, trong Chương trình 48B, ông 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cùng Nguyễn Trọng Tiến và nhiều người khác đã tiến hành “Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên dải ven biển Việt Nam cho phát triển sản xuất nông - lâm”.

Năm 1993, ông cùng Nguyễn Thượng Hùng thực hiện “Đánh giá tổng hợp cho mục đích sử dụng và khai thác hợp lí tài nguyên Tây Nguyên”. Năm 1992 do tác giả Phạm Hoàng Hải và nhiều người khác; “Nghiên cứu cảnh quan sinh thái Việt Nam cho mục đích sử dụng hợp lí tài nguyên và bảo vệ môi trường” năm 1993, do các tác giả ở Viện Địa lí - Viện Khoa học và công nghệ Việt Nam thực hiện; “Nghiên cứu cảnh quan sinh thái nhiệt đới gió mùa Việt Nam phục vụ cho mục đích dử dụng lãnh thổ và bảo vệ môi trường, năm 1993 của tác giả Nguyễn Thượng Hùng và nhiều người khác; “Nghiên cứu đánh giá cảnh quan cho việc quy hoạch, phát triển kinh tế” năm 2002 của tác giả Nguyễn Thế Tôn; “Đánh giá cảnh quan theo hướng tiêp cận sinh thái”, năm 2005 của tác giả Nguyễn Cao Huần. Vào năm 1997, Nhà xuất bản Giáo dục đã công bố “Cơ sở CQ học của việc sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường lãnh thổ Việt Nam” của Phạm Hoàng Hải cùng Nguyễn Thượng Hùng và Nguyễn Ngọc Khánh - công trình được đánh giá cao bởi những miêu tả chi tiết các quy luật và đặc trưng của các CQ nhiệt đới gió mùa Việt Nam trên cơ sở một hệ thống phân loại tương đối thống nhất cho toàn lãnh thổ và theo các miền, các vùng CQ riêng biệt; đồng thời công trình cũng đề cập một cách khá đầy đủ, sâu sắc những biến đổi của tự nhiên nói chung và CQ nói riêng dưới tác động của con người, từ đó đưa ra các giải pháp, các hướng tiếp cận khoa học tin cậy nhằm sử dụng hợp lí tài nguyên, bảo vệ môi trường. Còn có những nghiên cứu đánh giá tổng hợp cả điều kiện tự nhiên và điều kiện kinh tế xã hội như đề tài độc lập cấp nhà nước của GS.TS Trần Nghi làm chủ nhiệm “Đánh giá tổng hợp tài nguyên, điều kiện tự nhiên, môi trường, kinh tế - xã hội nhằm định hướng phát triển bền vững khu vực biên giới phía Tây từ Thanh Hóa đến Kon Tum” - Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Hay luận án Tiến sĩ của TS. Lê Năm “Đánh giá điều kiện tự nhiên phục vụ quy hoạch phát triển sản xuất nông lâm nghiệp vùng đồi núi tỉnh Thừa Thiên - Huế, trường ĐHSP Hà Nội, 2004”. Nhìn chung các đề tài đã vận dụng cơ sở lý luận của nghiên cứu đánh giá tổng hợp ĐKTN nhằm phục vụ phát triển KT - XH của một địa phương cụ thể. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Thêm vào đó là các bản đồ cảnh quan và đánh giá CQ đã được các nhà CQ học và các nhà địa lí tổng hợp xây dựng nên trong hơn 30 năm qua, giúp cho lĩnh vực nghiên cứu CQ của Việt Nam ngày càng có những bước phát triển mạnh mẽ và vững chắc.

Đến nay, đã có nhiều luận án tiến sĩ nghiên cứu theo hướng đánh giá điều kiện tự nhiên cho mục đích phát triển kinh tế như: “Đánh giá đất đai đồi núi Nghệ An và đề xuất mô hình sử dụng cho mô hình sản xuất lâm, nông nghiệp (10 huyện miền núi)”, “ Đánh giá điều kiện tự nhiên phục vụ sử dụng đất đai nông, lâm nghiệp vùng đồi núi tỉnh Thừa Thiên - Huế” của tác giả Lê Văn Năm, Nguyễn An Thịnh; “Phân tích cấu trúc sinh thái cảnh quan phục vụ phát triển bền vững nông - lâm - du lịch huyên Sa Pa, Lào Cai. Đề tài “Nghiên cứu đánh giá cảnh quan phục vụ phát triển nông, lâm nghiệp và du lịch tỉnh Phú Thọ” của Tiến sĩ Đặng Thị Huệ năm 2014 đã có những đánh giá tổng hợp về cảnh quan của một tỉnh miền núi và trung du khá đặc trưng và kết quả đánh giá có tính ứng dụng trong phát triển kinh tế, đacự biệt là phát triển nông, lâm nghiệp và du lịch. Tuy nhiên chưa có đề tài nào nghiên cứu đánh giá riêng cảnh quan tự nhiên cho mục đích phát triển nông, lâm nghiệp của huyện Tam Đảo tỉnh Vĩnh Phúc. Tổng quan các công trình nghiên cứu ở huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc Đến nay các đề tài cũng như các luận án Tiến sĩ về việc đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên để phục vụ phát triển nông - lâm nghiệp bền vững ở tỉnh Vĩnh Phúc nhìn chung còn khá mới mẻ, chưa có nhiều đề tài.

Một số công trình nghiên cứu về tỉnh Vĩnh Phúc chỉ xoay quay từng khía cạnh nông nghiệp, trồng rừng, cải tạo đất, canh tác trên các loại đất,. mà chưa đề cập đến mối liên hệ chặt chẽ giữa các thành phần tự nhiên cấu thành nên thể tổng hợp địa lí tự nhiên (cảnh quan). Ví dụ như: tác giả Trịnh Đình Dũng có bài: “Một số vấn đề phát triển nông nghiệp, nông thôn Vĩnh Phúc thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập kinh tế quốc tế”, số 781 (tháng 11/2007) đã nghiên cứu cụ thể về vấn đề phát triển nông nghiệp, nông thôn ở tỉnh Vĩnh Phúc, trong đó có đề cập tới việc phát triển nông nghiệp bền vững ở địa phương. Hay như luận văn thạc sĩ “Đánh giá kết quả thực hiện quy hoạch sử dụng nhóm đất phi nông nghiệp cấp xã trên địa bàn huyện Sông Lô tỉnh Vĩnh Phúc giai đoạn 2005-2010” của tác giả Hoàng Thị Ngọc Hà, luận văn thạc sĩ “Nghiên cứu xây 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] dựng cơ sở dữ liệu địa chính số phục vụ công tác quản lý đất đai trên địa bàn thành phố Vĩnh yên- tỉnh Vĩnh Phúc” của tác giả Tạ Ngọc Long,… Như vậy, chưa có nghiên cứu nào đề cập một cách toàn diện, đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên để phục vụ phát triển nông - lâm nghiệp bền vững huyện Tam Đảo - tỉnh Vĩnh Phúc.

Đóng góp của đề tài Đề tài đã hệ thống hóa, vận dụng có chọn lọc những cơ sở lý luận, phương pháp đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ sản xuất nông lâm nghiệp bền vững vào điều kiện cụ thể của lãnh thổ huyện Tam Đảo - tỉnh Vĩnh Phúc. Trên cơ sở quan điểm địa lí ứng dụng, đề tài đã xây dựng bản đồ tổng hợp làm cơ sở phục vụ cho việc đánh giá tiềm năng tự nhiên và bố trí cây trồng, vật nuôi trong sản xuất nông - lâm nghiệp của huyện Tam Đảo - tỉnh Vĩnh Phúc. Đánh giá được tiềm năng tự nhiên thuận lợi cho phát triển nông - lâm nghiệp bằng một hệ thống chỉ tiêu tổng hợp theo quy định của các ngành nông - lâm nghiệp. Đề xuất được phương án sử dụng các điều kiện tự nhiên hợp lý lựa chọn các cây trồng, vật nôi phù hợp góp phần vào sử dụng hợp lý vùng đất trống đồi trọc ở lãnh thổ nghiên cứu.

Cơ sở tài liệu Luận văn được thực hiện trên cơ sở các nguồn tài liệu thu thập trong suốt thời gian thực hiện luận văn, từ nhiều nguồn tài liệu khác nhau: Các đề tài, dự án, các báo cáo khoa học, nghiên cứu về điều kiện địa lí và tài nguyên nông - lâm nghiệp của tỉnh Vĩnh Phúc; Các số liệu thống kê, báo cáo quy hoạch phát triển kinh tế xã hội, du lịch của tỉnh được trực tiếp thu thập tại phòng thống kê huyện Tam Đảo; Phòng nông nghiệp, phòng Tài nguyên và môi trường huyện Tam Đảo. Cục Thống kê, Sở Khoa học và Công nghệ, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Phúc,. - Các tư liệu ghi chép, quan sát, phân tích, chụp lại,. Cấu trúc luận văn Ngoài phần mở đầu, kết quả nghiên cứu và kết luận, luận văn được cấu trúc thành 3 chương: 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chương 1: Cơ sở lí luận nghiên cứu đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ phát triển nông - lâm nghiệp bền vững huyện Tam Đảo - tỉnh Vĩnh Phúc Chương 2: Các nhân tố thành tạo cảnh quan và đặc điểm cảnh quan huyện Tam Đảo - tỉnh Vĩnh Phúc Chương 3: Đánh giá cảnh quan huyện Tam Đảo và đề xuất định hướng phát triển nông - lâm nghiệp bền vững huyện Tam Đảo - tỉnh Vĩnh Phúc.

15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN CHO PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP BỀN VỮNG HUYỆN TAM ĐẢO TỈNH VĨNH PHÚC 1. Cơ sở lý luận về nghiên cứu đánh giá cảnh quan cho phát triển nông - lâm nghiệp 1. Quan niệm về cảnh quan Thuật ngữ “Cảnh quan” lần đầu tiên được sử dụng vào đầu thế kỷ XIX, nó có nguồn gốc từ tiếng Đức “Landschaft”, với nghĩa ban đầu được hiểu là phong cảnh.