Luận văn thạc sĩ đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên huyện đại từ tỉnh thái nguyên phục vụ phát triển nông lâm nghiệp

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên huyện đại từ tỉnh thái nguyên phục vụ phát triển nông lâm, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thu Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Hồng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Địa lí tự nhiên
• Đề tài: Đánh Giá Điều Kiện Tự Nhiên Huyện Đại Từ - Thái Nguyên Phục Vụ Phát Triển Nông Lâm Nghiệp
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu của đề tài
• 0.3. Mục đích nghiên cứu
• 0.4. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.5. Phạm vi nghiên cứu
• 0.6. Quan điểm và phương pháp nghiên cứu
• 0.6.1. Quan điểm nghiên cứu
• 0.6.2. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6.2.1. Phương pháp thực địa
• 0.6.2.2. Phương pháp thu thập và tổng hợp tài liệu
• 0.6.2.3. Phương pháp xử lí số liệu thống kê
• 0.6.2.4. Phương pháp phân tích, đánh giá tổng hợp
• 0.6.2.5. Phương pháp bản đồ và hệ thống thông tin địa lí
• 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU, ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP HUYỆN ĐẠI TỪ - TỈNH THÁI NGUYÊN
• 1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.2. Những vấn đề lý luận về đánh giá cảnh quan
• 1.3. Các hệ thống phân loại CQ của các tác giả Thế giới và Việt Nam
• 1.4. Quy trình nghiên cứu
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. ĐẶC ĐIỂM CÁC YẾU TỐ THÀNH TẠO VÀ SỰ PHÂN HÓA CÁC TỔNG HỢP THỂ TỰ NHIÊN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vị trí địa lí và đặc điểm các yếu tố thành tạo các tổng hợp thể tự nhiên
• 2.1.1. Vị trí địa lí
• 2.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 2.1.3. Đặc điểm các tổng hợp thể tự nhiên huyện Đại Từ - tỉnh Thái Nguyên
• 2.2. Hệ thống chỉ tiêu phân loại các THTTN huyện Đại Từ
• 2.3. Các loại THTTN huyện Đại Từ
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN HUYỆN ĐẠI TỪ - TỈNH THÁI NGUYÊN
• 3.1. Các bước đánh giá và phân hạng mức độ thích nghi sinh thái
• 3.2. Nội dung và phương pháp đánh giá
• 3.2.1. Nguyên tắc và phương pháp đánh giá
• 3.2.2. Lựa chọn chỉ tiêu đánh giá chung
• 3.2.3. Đánh giá riêng cho ngành sản xuất
• 3.2.3.1. Đối với sản xuất nông nghiệp
• 3.2.3.2. Đối với ngành lâm nghiệp
• 3.3. Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên
• 3.4. Định hướng sử dụng không gian lãnh thổ huyện Đại Từ cho phát triển nông - lâm nghiệp
• 3.4.1. Quy hoạch phát triển nông - lâm nghiệp
• 3.4.2. Định hướng sử dụng không gian lãnh thổ huyện Đại Từ cho phát triển nông - lâm nghiệp
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Điều Kiện Tự Nhiên Huyện Đại Từ

Huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên, nổi bật với điều kiện tự nhiên phong phú, là nền tảng cho sự phát triển nông lâm nghiệp. Việc đánh giá tổng hợp các yếu tố tự nhiên như khí hậu, đất đai, và tài nguyên nước là rất cần thiết. Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến năng suất nông nghiệp mà còn quyết định đến sự phát triển bền vững của huyện.

1.1. Đặc Điểm Địa Lý Của Huyện Đại Từ

Huyện Đại Từ nằm ở vị trí chiến lược với địa hình đa dạng, bao gồm đồi núi và đồng bằng. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển nhiều loại cây trồng và vật nuôi.

1.2. Tài Nguyên Thiên Nhiên Và Khí Hậu

Khí hậu huyện Đại Từ có sự phân hóa rõ rệt, với mùa mưa và mùa khô. Tài nguyên nước phong phú, là yếu tố quan trọng cho sản xuất nông nghiệp.

II. Thách Thức Trong Phát Triển Nông Lâm Nghiệp Tại Đại Từ

Mặc dù có nhiều tiềm năng, huyện Đại Từ vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong phát triển nông lâm nghiệp. Các vấn đề như biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, và quản lý tài nguyên chưa hiệu quả đang cản trở sự phát triển bền vững.

2.1. Biến Đổi Khí Hậu Và Ảnh Hưởng Đến Nông Nghiệp

Biến đổi khí hậu gây ra những hiện tượng thời tiết cực đoan, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp. Cần có các biện pháp ứng phó kịp thời.

2.2. Ô Nhiễm Môi Trường Và Tác Động Đến Sức Khỏe

Ô nhiễm từ hoạt động sản xuất và sinh hoạt đang ảnh hưởng đến chất lượng đất và nước, gây hại cho sức khỏe cộng đồng.

III. Phương Pháp Đánh Giá Điều Kiện Tự Nhiên Tại Đại Từ

Để đánh giá điều kiện tự nhiên, cần áp dụng các phương pháp khoa học như khảo sát thực địa, phân tích số liệu và xây dựng bản đồ. Những phương pháp này giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sản xuất nông lâm nghiệp.

3.1. Khảo Sát Thực Địa Và Phân Tích Số Liệu

Khảo sát thực địa giúp thu thập thông tin chính xác về điều kiện tự nhiên. Phân tích số liệu từ các nguồn khác nhau cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình hiện tại.

3.2. Xây Dựng Bản Đồ Tài Nguyên

Bản đồ tài nguyên giúp hình dung rõ ràng về phân bố các yếu tố tự nhiên, từ đó đưa ra các quyết định hợp lý cho phát triển nông lâm nghiệp.

IV. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Phát Triển Nông Lâm Nghiệp

Kết quả từ việc đánh giá điều kiện tự nhiên có thể được ứng dụng vào quy hoạch phát triển nông lâm nghiệp. Việc này không chỉ nâng cao năng suất mà còn đảm bảo phát triển bền vững.

4.1. Quy Hoạch Sử Dụng Đất Đai Hợp Lý

Quy hoạch sử dụng đất đai hợp lý giúp tối ưu hóa việc trồng trọt và chăn nuôi, từ đó nâng cao hiệu quả kinh tế.

4.2. Phát Triển Các Mô Hình Nông Nghiệp Bền Vững

Áp dụng các mô hình nông nghiệp bền vững giúp bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sản phẩm nông nghiệp.

V. Kết Luận Và Định Hướng Tương Lai Cho Huyện Đại Từ

Đánh giá điều kiện tự nhiên huyện Đại Từ là bước quan trọng trong việc phát triển nông lâm nghiệp. Cần có các chính sách hỗ trợ và đầu tư hợp lý để phát huy tiềm năng của huyện.

5.1. Định Hướng Phát Triển Bền Vững

Định hướng phát triển bền vững cần được ưu tiên, nhằm bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và nâng cao đời sống người dân.

5.2. Tăng Cường Hợp Tác Giữa Các Cơ Quan

Tăng cường hợp tác giữa các cơ quan nhà nước và cộng đồng trong việc quản lý và phát triển tài nguyên thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên, với tổng diện tích tự nhiên khoảng 57.705 ha, là một vùng trung du miền núi có điều kiện tự nhiên đa dạng và phong phú, bao gồm địa hình đồi núi thấp chiếm khoảng 2/3 diện tích, khí hậu nhiệt đới gió mùa, cùng nguồn tài nguyên khoáng sản phong phú. Mặc dù có nhiều tiềm năng phát triển nông - lâm nghiệp, kinh tế xã hội của huyện vẫn còn chậm phát triển so với các vùng khác trong tỉnh. Ngành nông - lâm nghiệp tuy chưa chiếm tỷ trọng cao trong cơ cấu GDP nhưng đóng vai trò quan trọng trong giải quyết việc làm và xóa đói giảm nghèo cho người dân địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là đánh giá tổng hợp các điều kiện tự nhiên của huyện Đại Từ nhằm xác định các cảnh quan và yếu tố tự nhiên thuận lợi cho phát triển nông - lâm nghiệp, từ đó đề xuất các giải pháp sử dụng hợp lý tài nguyên phục vụ phát triển bền vững. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào huyện Đại Từ, sử dụng số liệu và tư liệu từ năm 2000 đến nay, bao gồm các yếu tố địa chất, địa hình, khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng và sinh vật.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng cơ sở khoa học cho quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội huyện Đại Từ, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm nông - lâm nghiệp, đồng thời bảo vệ môi trường và phát triển bền vững vùng trung du miền núi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về địa lí tự nhiên tổng hợp và cảnh quan học. Khái niệm tổng hợp thể tự nhiên được hiểu là các đơn vị lãnh thổ có sự đồng nhất tương đối về các thành phần tự nhiên như địa chất, địa hình, khí hậu, thổ nhưỡng và sinh vật, có mối quan hệ tương hỗ và phát triển theo thời gian. Cảnh quan được xem là tổng thể tự nhiên phức tạp, vừa đồng nhất vừa bất đồng nhất, là đơn vị cơ sở để đánh giá điều kiện tự nhiên phục vụ phát triển kinh tế.

Luận văn tham khảo các hệ thống phân loại cảnh quan tiêu biểu trên thế giới như hệ thống của A.Ixatsenco, N.Gvozdeki, và N.Nhikolaiev, cũng như các hệ thống phân loại cảnh quan tại Việt Nam, đặc biệt là hệ thống của Vũ Tự Lập và các nghiên cứu của các nhà địa lí Việt Nam. Các khái niệm chính bao gồm: thể tổng hợp địa lí tự nhiên, cảnh quan, nguồn tài nguyên thiên nhiên, đánh giá thích nghi sinh thái cảnh quan, và các chỉ tiêu phân loại cảnh quan theo cấp bậc.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm số liệu thứ cấp từ các báo cáo, bản đồ chuyên đề, niên giám thống kê, cùng với số liệu sơ cấp thu thập qua khảo sát thực địa, phỏng vấn người dân theo phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (PRA). Cỡ mẫu khảo sát được lựa chọn đại diện cho các xã, thị trấn trong huyện nhằm đảm bảo tính toàn diện và chính xác.

Phương pháp phân tích sử dụng bao gồm xử lý số liệu thống kê bằng phần mềm Microsoft Excel, phân tích cấu trúc tổng hợp thể tự nhiên, đánh giá mức độ thích nghi sinh thái dựa trên hệ thống chỉ tiêu tổng hợp, và mô hình hóa mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên với hoạt động kinh tế - xã hội. Công nghệ GIS được ứng dụng để xây dựng bản đồ tổng hợp các tổng hợp thể tự nhiên, phân hạng mức độ thích nghi sinh thái và định hướng sử dụng không gian lãnh thổ.

Quy trình nghiên cứu gồm ba bước chính: (1) thu thập và xử lý dữ liệu, (2) phân tích đặc điểm và đánh giá tổng hợp các tổng hợp thể tự nhiên phục vụ phát triển nông - lâm nghiệp, (3) xây dựng bản đồ định hướng sử dụng không gian và đề xuất giải pháp phát triển bền vững.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm địa chất và tài nguyên khoáng sản: Huyện Đại Từ nằm trong khu vực có nhiều đứt gãy địa chất phức tạp, tạo điều kiện thuận lợi cho sự hình thành các mỏ khoáng sản đa dạng. Tổng diện tích đất tự nhiên là 57.705 ha, trong đó có 15/31 xã, thị trấn có mỏ và điểm quặng. Các mỏ than lớn như Núi Hồng có trữ lượng thăm dò khoảng 15 triệu tấn, mỏ thiếc Hà Thượng có trữ lượng khoảng 13 nghìn tấn, mỏ Vonfram tại khu vực đá liền có trữ lượng khoảng 28 nghìn tấn. Mỏ đa kim Núi Pháo được khai thác với sản lượng hàng năm khoảng 6.000 tấn WO3, 196 tấn Fluorit, 360 tấn Bismut và 5.600 tấn đồng.

2. Địa hình và phân vùng địa hình: Địa hình huyện phân thành ba vùng chính: vùng núi cao trên 300m chiếm khoảng 38,81% diện tích, vùng đồi núi thấp từ 150-300m chiếm phần lớn diện tích, và vùng đồng bằng, thung lũng hẹp chiếm phần còn lại. Đỉnh núi Tam Đảo cao nhất đạt 1.592m, độ dốc trung bình vùng núi từ 25° đến 35°. Địa hình phức tạp tạo ra sự phân hóa khí hậu và điều kiện sinh thái đa dạng.

3. Khí hậu và thủy văn: Huyện có khí hậu nhiệt đới gió mùa với hai mùa rõ rệt, lượng mưa trung bình năm trên 1.500 mm, nhiệt độ trung bình năm khoảng 22,9°C. Gió mùa đông bắc chiếm trên 40% trong mùa đông, mùa hè gió mùa đông nam chiếm ưu thế với tỷ lệ trên 50%. Nhiệt độ thấp nhất tuyệt đối từng ghi nhận là 1,4°C, nhiệt độ cao nhất lên tới 40,2°C. Lượng mưa phân bố không đều, cao nhất vào các tháng mùa hè, đặc biệt tại trạm Tam Đảo với tổng lượng mưa năm lên tới 2.630,9 mm.

4. Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ phát triển nông - lâm nghiệp: Qua hệ thống chỉ tiêu đánh giá, các tổng hợp thể tự nhiên được phân hạng mức độ thích nghi sinh thái cho các loại cây trồng và mô hình sản xuất. Kết quả cho thấy các vùng núi cao phù hợp phát triển rừng phòng hộ và cây công nghiệp lâu năm như chè, trong khi vùng đồi thấp và đồng bằng thích hợp cho cây hàng năm và cây lúa. Bản đồ định hướng sử dụng không gian lãnh thổ được xây dựng dựa trên kết quả đánh giá này, làm cơ sở cho quy hoạch phát triển nông - lâm nghiệp bền vững.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phản ánh rõ sự đa dạng và phân hóa phức tạp của điều kiện tự nhiên huyện Đại Từ, phù hợp với các nghiên cứu trước đây về vùng trung du miền núi Bắc Bộ. Việc ứng dụng phương pháp đánh giá tổng hợp dựa trên cơ sở lý luận cảnh quan học và địa lí tự nhiên tổng hợp giúp xác định chính xác các vùng thích hợp cho từng loại hình sản xuất nông - lâm nghiệp.

So sánh với các nghiên cứu tương tự ở các huyện miền núi khác, huyện Đại Từ có lợi thế về tài nguyên khoáng sản và đa dạng sinh học, tuy nhiên việc khai thác và sử dụng nguồn lực còn chưa đồng bộ và bền vững. Việc xây dựng bản đồ định hướng sử dụng không gian lãnh thổ là bước tiến quan trọng giúp các nhà quản lý và người dân có cơ sở khoa học để phát triển kinh tế phù hợp với điều kiện tự nhiên, đồng thời bảo vệ môi trường.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các bản đồ địa hình, bản đồ phân hạng mức độ thích nghi sinh thái, biểu đồ phân bố nhiệt độ và lượng mưa theo tháng, cũng như bảng tổng hợp trữ lượng khoáng sản và diện tích các vùng địa hình. Các biểu đồ này minh họa rõ nét sự phân hóa không gian và thời gian của các yếu tố tự nhiên, hỗ trợ cho việc ra quyết định quy hoạch.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường quy hoạch sử dụng đất theo bản đồ định hướng: Áp dụng kết quả đánh giá tổng hợp để phân vùng rõ ràng các khu vực phát triển cây công nghiệp lâu năm, rừng phòng hộ, cây hàng năm và lúa nước. Mục tiêu nâng cao hiệu quả sử dụng đất, giảm thiểu xói mòn và suy thoái đất trong vòng 5 năm tới, do UBND huyện phối hợp với Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn thực hiện.

2. Phát triển mô hình nông - lâm kết hợp bền vững: Khuyến khích áp dụng các mô hình nông - lâm kết hợp phù hợp với điều kiện tự nhiên từng vùng nhằm tăng thu nhập cho người dân và bảo vệ môi trường sinh thái. Mục tiêu tăng diện tích mô hình lên khoảng 20% trong 3 năm, do các tổ chức nông nghiệp và các hợp tác xã địa phương triển khai.

3. Quản lý và khai thác tài nguyên khoáng sản có kiểm soát: Đề xuất xây dựng quy chế khai thác khoáng sản nhằm hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường và đất đai, đồng thời tận dụng hiệu quả nguồn tài nguyên. Thời gian thực hiện trong 2 năm, do Sở Tài nguyên và Môi trường phối hợp với các doanh nghiệp khai thác.

4. Nâng cao năng lực và nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường và sử dụng tài nguyên bền vững: Tổ chức các chương trình đào tạo, tuyên truyền cho người dân về kỹ thuật canh tác bền vững, bảo vệ rừng và tài nguyên nước. Mục tiêu nâng cao nhận thức cho ít nhất 70% hộ dân trong huyện trong vòng 3 năm, do các tổ chức phi chính phủ và chính quyền địa phương thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và hoạch định chính sách địa phương: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các chính sách phát triển nông - lâm nghiệp phù hợp với điều kiện tự nhiên, giúp nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và phát triển bền vững.

2. Các nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành địa lí tự nhiên, nông nghiệp và môi trường: Tài liệu tham khảo hữu ích về phương pháp đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên, ứng dụng GIS trong nghiên cứu cảnh quan và quy hoạch phát triển kinh tế vùng.

3. Các tổ chức phát triển nông nghiệp và hợp tác xã nông thôn: Tham khảo để lựa chọn mô hình sản xuất phù hợp với điều kiện tự nhiên, từ đó nâng cao năng suất và thu nhập cho người dân.

4. Doanh nghiệp khai thác tài nguyên khoáng sản và phát triển nông - lâm nghiệp: Hiểu rõ tiềm năng và hạn chế của vùng, từ đó xây dựng kế hoạch khai thác và đầu tư hiệu quả, đồng thời đảm bảo bảo vệ môi trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên cho phát triển nông - lâm nghiệp?
   Đánh giá tổng hợp giúp xác định các yếu tố tự nhiên thuận lợi và hạn chế, từ đó quy hoạch sử dụng đất hợp lý, nâng cao năng suất và bảo vệ môi trường. Ví dụ, phân vùng đất phù hợp cho cây chè giúp tăng chất lượng sản phẩm và giảm thiểu suy thoái đất.

2. Phương pháp nào được sử dụng để đánh giá mức độ thích nghi sinh thái?
   Luận văn sử dụng phương pháp tích hợp đánh giá dựa trên hệ thống chỉ tiêu tổng hợp, kết hợp GIS để phân hạng mức độ thích nghi sinh thái của các tổng hợp thể tự nhiên, giúp xác định vùng phù hợp cho từng loại cây trồng.

3. Điều kiện khí hậu của huyện Đại Từ ảnh hưởng thế nào đến sản xuất nông nghiệp?
   Khí hậu nhiệt đới gió mùa với lượng mưa trung bình trên 1.500 mm và nhiệt độ trung bình 22,9°C tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều loại cây trồng, đặc biệt là cây chè và cây công nghiệp lâu năm.

4. Làm thế nào để phát triển nông - lâm nghiệp bền vững tại huyện Đại Từ?
   Cần áp dụng quy hoạch sử dụng đất hợp lý, phát triển mô hình nông - lâm kết hợp, quản lý tài nguyên khoáng sản có kiểm soát và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường.

5. Luận văn có thể hỗ trợ gì cho việc khai thác tài nguyên khoáng sản?
   Cung cấp thông tin về phân bố địa chất và khoáng sản, giúp doanh nghiệp và chính quyền địa phương xây dựng kế hoạch khai thác hiệu quả, đồng thời giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và đất đai.

Kết luận

• Đã hệ thống hóa và vận dụng thành công cơ sở lý luận, phương pháp đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ phát triển nông - lâm nghiệp cho huyện Đại Từ.
• Xây dựng bản đồ tổng hợp các tổng hợp thể tự nhiên và phân hạng mức độ thích nghi sinh thái, làm cơ sở khoa học cho quy hoạch phát triển kinh tế.
• Đánh giá tiềm năng điều kiện tự nhiên thuận lợi cho phát triển các loại cây trồng và mô hình sản xuất phù hợp với từng vùng địa hình và khí hậu.
• Đề xuất các giải pháp sử dụng hợp lý tài nguyên, phát triển mô hình nông - lâm kết hợp và quản lý khai thác khoáng sản bền vững.
• Luận văn là tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà quản lý, nghiên cứu và cộng đồng trong việc phát triển kinh tế - xã hội huyện Đại Từ theo hướng bền vững.

Next steps: Triển khai áp dụng các đề xuất quy hoạch và giải pháp trong vòng 3-5 năm tới, đồng thời tiếp tục nghiên cứu cập nhật dữ liệu và đánh giá tác động môi trường.

Các cơ quan chức năng và nhà nghiên cứu cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện quy hoạch phát triển nông - lâm nghiệp bền vững, góp phần nâng cao đời sống người dân và bảo vệ môi trường tự nhiên huyện Đại Từ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU, ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP HUYỆN ĐẠI TỪ - TỈNH THÁI NGUYÊN 1. Thể tổng hợp địa lí tự nhiên Khái niệm tổng thể Địa lí tự nhiên khá phức tạp, vì bản thân tự nhiên là một hệ thống hoàn chỉnh, do vậy, các khái niệm cũng phải phản ánh đầy đủ bản chất của một tổng hợp thể tự nhiên. Xôrana và những người khác “Mỗi thể tổng hợp địa lí tự nhiên được phân biệt với nhau về đặc tính và mối quan hệ của các thành phần cấu tạo nên chúng, những chế độ tự nhiên cũng như về hướng, về tốc độ và nhịp điệu của sự phát triển” (1964) [7] Có nhiều định nghĩa khác nhau, tuy nhiên để hiểu về thể tổng hợp địa lí tự nhiên, các tác giả đều có sự thống nhất chung: đó là thể tổng hợp địa lí tự nhiên là những bộ phận của lớp vỏ địa lí.

Chúng có mối liên hệ với lớp vỏ, đồng thời chúng có hệ thống phụ hay hệ thống ở hàng thấp hơn. Nói cách khác nó là một hệ thống hoàn chỉnh: “Những bộ phận lãnh thổ, trên đó có các thành phần cấu tạo và tính chất tác động tương hỗ của chúng tồn tại một cách tương đối ổn định thì được gọi là những tổng hợp thể lãnh thổ tự nhiên” (1970) Theo định nghĩa của Prokev: “Địa tổng thể là những đơn vị cá thể trong đó mỗi thể tổng hợp của các thành phần cấu tạo tự nhiên, được đặc trưng bằng một sự thống nhất nhất định” (1967) [7] Theo tác giả N.Mikhailôp: Tổng hợp thể địa lí tự nhiên bao gồm các thành phần cụ thể và giữa các thể tổng hợp tự nhiên lại được phân biệt với nhau bởi những đường ranh giới địa lí. Theo Artman: “Thể tổng hợp địa lí tự nhiên là một bộ phận của môi trường địa lí, là một lãnh thổ đồng nhất về mặt phát sinh trong những nét chung, trong 9 Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.vn/ đó ảnh hưởng của các quá trình địa lí tự nhiên vốn có của nó, mà hình thành cấu trúc cá thể, nhưng hoàn toàn có quy luật của các thành phần cấu tạo nên thể tổng hợp. Cấu tạo địa chất địa hình, nước trên mặt, nước ngầm thổ nhưỡng và các quần thể sinh vật.

Mỗi một thể tổng hợp trong số đó được phân biệt với các thể tổng hợp bên cạnh bởi những đường ranh giới địa lí. Cảnh quan Với quan niệm chung cảnh quan là một tổng thể tự nhiên được hình thành trong mối quan hệ và tác động tương hỗ chặt chẽ của các yếu tố thành phần tự nhiên và các tác động nhân tác. Có thể thấy, về cơ bản tiếp cận địa lý tổng hợp hay tiếp cận cảnh quan với đối tượng nghiên cứu là các tổng hợp thể tự nhiên hay là các đơn vị cảnh quan về bản chất mang ý nghĩa tương đồng. Điều này thể hiện rất rõ trong nội dung, phương pháp tiếp cận nghiên cứu cũng như trong lý luận xây dựng hệ thống phân loại chúng cho các địa bàn nghiên cứu cụ thể.

Vì vậy trong phần nội dung nghiên cứu tổng quan sẽ đề cập lịch sử và các thành tựu nghiên cứu cảnh quan trên thế giới và ở Việt Nam. Khái niệm CQ được sử dụng lần đầu tiên vào đầu thế kỷ XIX, có nghĩa là phong cảnh (tiếng Đức - Landschaft). Hiện nay, ở Nga và các nước khác thuộc Liên Xô trước đây, trong khoa học địa lí tồn tại ba quan niệm về cảnh quan tùy theo ý và nội dung người ta muốn diễn đạt: cảnh quan là một khái niệm chung (F.), đồng nghĩa với tổng thể địa lí thuộc các đơn vị khác nhau: là khái niệm loại hình (B.); là khái niệm cá thể (N. Ixatrenko, Vũ Tự Lập).

Dù xem cảnh quan theo khía cạnh nào đi chăng nữa thì cảnh quan vẫn được xem là một tổng thể tự nhiên, còn sự khác biệt của các quan niệm trên ở chỗ coi cảnh quan là đơn vị thuộc cấp phân vị nào, cảnh quan được xác định và thể hiện trên bản đồ theo cách thức nào, theo cách quy nạp hay diễn giải (Nguyễn Thành Long và nnk, 1993).Kalexnik (1959): “cảnh quan địa lí là một bộ phận nhỏ của bề mặt Trái Đất, khác biệt về chất với các bộ phận khác, được bao bọc bởi những ranh giới tự nhiên và bản thân là một sự kết hợp các hiện tượng và đối tượng tác động lẫn nhau một cách có quy luật được hiểu một cách điển hình trên một khoảng 10 Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.vn/ không gian rộng và có quan hệ mọi mặt với lớp vỏ địa lí. Trong nghiên cứu địa lí phục vụ thực tiễn sản xuất, cảnh quan vẫn được xem xét ở cả 3 khía cạnh, như đơn vị địa tổng thể (theo khái niệm chung), đơn vị phân kiểu (theo khái niệm loại hình), đơn vị cá thể (theo khái niệm cá thể) (Shishenko P. Về bản chất, cảnh quan là một tổng thể tự nhiên phức tạp, vừa có tính đồng nhất, vừa có tính bất đồng nhất. Tính đồng nhất của cảnh quan được hiểu là một lãnh thổ mà trong phạm vi của nó, các thành phần và tính chất của mối quan hệ giữa các thành phần coi như không đổi, nghĩa là đồng nhất.

Tính bất đồng nhất được biểu thị ở 2 mặt: (1) cảnh quan bao gồm nhiều thành phần khác nhau về bản chất (địa hình, khí hậu, thủy văn, đất, thực vật) tạo nên. (2) mỗi thành phần trong cảnh quan tồn tại ở nhiều dạng khác nhau. Ví dụ, địa hình âm và dương, và ngay trên một dạng địa hình dương (quả đồi) cũng có sự khác nhau giữa đỉnh và sườn. Nguồn tài nguyên thiên nhiên Nguồn tài nguyên thiên nhiên là toàn bộ giá trị vật chất sẵn có trong tự nhiên: nguyên liệu, vật liệu do tự nhiên tạo ra mà con người có thể sử dụng trong sản xuất và đời sống; là những điều kiện cần thiết cho sự tồn tại của xã hội loài người.

Tất cả những dạng vật chất chưa được con người biết đến, khai thác, sử dụng thì chưa được gọi là tài nguyên thiên nhiên mà chỉ là điều kiện tự nhiên hay môi trường tự nhiên, vì thế tài nguyên thiên nhiên mang tính chất xã hội [16]. Nguồn tài nguyên thiên nhiên luôn được mở rộng đối với sự phát triển của xã hội. Tài nguyên thiên nhiên có thể thu được từ môi trường tự nhiên và được sử dụng trực tiếp như: Không khí, các loài động vật, thực vật tự nhiên. cũng có thể phải qua các quá trình khai thác, chế biến mới có thể sử dụng được như: Khoáng sản, đất đai, động, thực vật, năng lượng mặt trời, nhiệt… tài nguyên thiên nhiên có thể phục hồi được như sinh vật, độ phì đất,.chúng có thể duy trì hoặc bổ sung nếu được sử dụng một cách hợp lý; có thể không phục hồi lại được như khoáng sản, dầu mỏ, khí đốt…tức là bị mai một và mất đi mà không truyền lại được cho thế hệ mai sau.

Một số tài nguyên có thể coi là vô tận như 11 Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.vn/ năng lượng mặt trời, sức gió, địa nhiệt… nhưng đa số có nhiều nguồn tài nguyên sẽ bị cạn kiệt. Con người đã khai thác quá mức và lạm dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên làm mất khả năng phục hồi vốn có của nó như: Tài nguyên đất, tài nguyên sinh vật, nguồn nước ngầm. Diện tích đất canh tác ngày càng bị thu hẹp do bị thoái hoá, xói mòn, rửa trôi, bạc màu, gley, mặn hoá và nhiều nơi bị hoang mạc hoá. Nhiều loài thực vật, động vật bị tuyệt chủng, suy giảm đa dạng sinh học ngày càng tăng, diện tích rừng tự nhiên ngày càng bị thu hẹp.

Nhiều nơi suy giảm nguồn tài nguyên thiên nhiên đã đến mức báo động. Đối tượng nghiên cứu 1. Đối tượng nghiên cứu của địa lí tự nhiên Địa lí tự nhiên là một trong hai nhánh quan trọng của khoa học địa lí. Đối tượng nghiên cứu là lớp vỏ địa lí Trái Đất, thành phần, cấu trúc, các quy luật phát triển và sự phân dị lãnh thổ.

Địa lí tự nhiên chỉ nghiên cứu phần bề mặt Trái Đất trong phạm vi từ tầng trên của thạch quyển đến phần dưới của khí quyển. Phạm vi đó được gọi là lớp vỏ địa lí - bộ phận phức tạp nhất của Trái Đất có sự tác động của con người. Các quyển cấu tạo nên lớp vỏ địa lí là đối tượng nghiên cứu của các khoa học chuyên ngành của địa lí tự nhiên ví dụ như Địa mạo học, Khí hậu học, Thủy văn học, Thổ nhưỡng học, Sinh vật học. Đối tượng nghiên cứu của địa lí tự nhiên tổng hợp Các hợp phần của lớp vỏ địa lí hay các hợp phần của lớp vỏ cảnh quan dưới góc độ của cảnh quan học thay đổi trong không gian từ nơi này đến nơi khác trongmối quan hệ phụ thuộc, tương tác lẫn nhau.

Chính sự phụ thuộc và tác động qua lại này đã tạo nên các tổng hợp thể vật chất phức tạp. Nghiên cứu tổng hợp các quyển đó trong mối quan hệ tác động qua lại với nhau trong lớp vỏ địa lí trên những lãnh thổ khác nhau là nhiệm vụ của địa lí tự nhiên tổng hợp. Nghiên cứu địa lí tự nhiên tổng hợp là nghiên cứu các thể tổng hợp lãnh thổ địa lí hay thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên, hay tổng hợp thể tự nhiên khác nhau trên các phần lãnh thổ khác nhau (các địa tổng thể). 12 Soá hoùa bôûi Trung taâm Hoïc lieäu –ĐHTN http://www.vn/ Theo Ixatrenko, 1991: "Tổng hợp thể tự nhiên không phải là một tập hợp đơn giản,mà làmột phức hợp các yếu tố tạo nênmột thực thể vật chất phức tạp có tính toàn vẹn và thống nhất.

Nó được coi làmột hệ thống không gian và thời gian của các hợp phần địa lí có quan hệ phụ thuộc lẫn nhau trong sự phân bố và phát triển như một thể thống nhất ". Đối tượng nghiên cứu của cảnh quan học Trong các địa tổng thể thì các tổng thể lãnh thổ tự nhiên nhỏ, có quan hệ mật thiết với sự tồn tại và phát triển của con người, con người có thể quan sát được, nhận thức được, sử dụng được gọi là cảnh quan. Cảnh quan là phạm vi không gian lãnh thổ của bề mặt Trái Đất nơi mà con người và các thể sinh vật sinh sống tác động qua lại và có mối quan hệ mật thiết với nhau. Nó là bậc cơ sở cho phân vùng địa lí tự nhiên vì các đơn vị lớn hơn chỉ là sự kết hợp về lãnh thổ của cảnh quan (ví dụ miền Bắc Việt Nam gồm 577 cá thể cảnh quan).