Luận văn đánh giá sự thích ứng với biến đổi khí hậu trong hoạt động sản xuất nông nghiệp tại xã xuân canh huyện đông anh thành phố hà nội

Tài liệu nghiên cứu Luận văn đánh giá sự thích ứng với biến đổi khí hậu trong hoạt động sản xuất nông nghiệp tại xã, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu

• Tác giả: Nguyễn Quốc Đạt
• Người hướng dẫn: PGS. Đoàn Văn Điếm
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Sự Thích Ứng Với Biến Đổi Khí Hậu Trong Sản Xuất Nông Nghiệp Tại Xã Xuân Canh, Đông Anh, Hà Nội
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. Lời cam đoan
• 1.2. Mục lục
• 1.3. Danh mục chữ viết tắt
• 1.4. Danh mục bảng
• 1.5. Danh mục hình
• 1.6. Trích yếu luận văn
• 1.7. Thesis abstract
• 2. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 3. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 4. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 5. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI, Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 6. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 6.1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
• 6.2. NGUYÊN NHÂN CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG THỜI KỲ HIỆN ĐẠI
• 6.3. THỰC TRẠNG VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU HIỆN NAY
• 6.3.1. Thực trạng biến đổi khí hậu trên thế giới

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Biến Đổi Khí Hậu Nông Nghiệp Xuân Canh

Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang là thách thức toàn cầu, tác động mạnh mẽ đến sản xuất nông nghiệp. Tại Việt Nam, đặc biệt là khu vực Đồng bằng sông Hồng, BĐKH gây ra nhiều hệ lụy khó lường. Xã Xuân Canh, huyện Đông Anh, Hà Nội, với diện tích đất nông nghiệp đáng kể, cũng không tránh khỏi những ảnh hưởng này. Nghiên cứu này tập trung đánh giá mức độ thích ứng của người dân địa phương với BĐKH trong hoạt động sản xuất nông nghiệp, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp. Theo WB (2009), Việt Nam dễ bị tổn thương do BĐKH, với nguy cơ ngập lụt diện rộng ảnh hưởng đến đất đai và an ninh lương thực.

1.1. Khái niệm cơ bản về biến đổi khí hậu và tác động

Biến đổi khí hậu là sự thay đổi trạng thái của khí hậu so với trung bình trong thời gian dài. Các biểu hiện bao gồm tăng nhiệt độ, thay đổi lượng mưa, và gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan. BĐKH tác động trực tiếp đến năng suất cây trồng, dịch bệnh, và nguồn nước. Theo IPCC (2007b), BĐKH có thể do tự nhiên hoặc do hoạt động của con người gây ra.

1.2. Tầm quan trọng của thích ứng với biến đổi khí hậu trong nông nghiệp

Thích ứng với BĐKH là quá trình điều chỉnh để giảm thiểu tác động tiêu cực và tận dụng cơ hội do BĐKH mang lại. Trong sản xuất nông nghiệp, thích ứng bao gồm thay đổi giống cây trồng, kỹ thuật canh tác, và quản lý nguồn nước. Thích ứng hiệu quả giúp đảm bảo an ninh lương thực và sinh kế nông thôn.

II. Thách Thức Biến Đổi Khí Hậu Đối Với Nông Nghiệp Xuân Canh

Xã Xuân Canh, với đặc thù là vùng sản xuất nông nghiệp ven đô, đang đối mặt với nhiều thách thức do biến đổi khí hậu. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng kéo dài, mưa lớn bất thường, và sự gia tăng của sâu bệnh đang gây ảnh hưởng tiêu cực đến năng suất cây trồng và thu nhập của người dân. Nhận thức về BĐKH của người dân còn hạn chế, dẫn đến các biện pháp thích ứng chưa thực sự hiệu quả. Theo nghiên cứu, nhiệt độ trung bình ở khu vực Hà Nội đã tăng lên đáng kể trong những năm gần đây, gây ảnh hưởng đến thời vụ và năng suất.

2.1. Các hiện tượng thời tiết cực đoan ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp

Các hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng, hạn hán, mưa lớn, và bão lũ đang trở nên thường xuyên và khốc liệt hơn. Nắng nóng gây khô hạn, ảnh hưởng đến nguồn nước tưới tiêu. Mưa lớn gây ngập úng, làm hư hại cây trồng. Bão lũ gây thiệt hại về tài sản và đất đai.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến năng suất và chất lượng cây trồng

Biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng cây trồng thông qua nhiều cơ chế. Nhiệt độ cao làm giảm quá trình quang hợp. Thay đổi lượng mưa ảnh hưởng đến sự phát triển của cây trồng. Sự gia tăng của sâu bệnh làm giảm năng suất và chất lượng nông sản.

2.3. Khó khăn trong việc tiếp cận thông tin và nguồn lực thích ứng

Người dân Xuân Canh còn gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận thông tin về biến đổi khí hậu và các biện pháp thích ứng. Thiếu thông tin về dự báo thời tiết, kỹ thuật canh tác mới, và các chính sách hỗ trợ. Khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn để đầu tư vào các giải pháp thích ứng.

III. Đánh Giá Nhận Thức Về Biến Đổi Khí Hậu Tại Xuân Canh Hà Nội

Nghiên cứu đánh giá nhận thức của người dân xã Xuân Canh về biến đổi khí hậu cho thấy mức độ hiểu biết còn hạn chế. Đa số người dân nhận thấy sự thay đổi của thời tiết, nhưng chưa hiểu rõ nguyên nhân và hậu quả của BĐKH. Việc nâng cao nhận thức là yếu tố then chốt để thúc đẩy các hành động thích ứng hiệu quả. Theo kết quả khảo sát, phần lớn người dân dựa vào kinh nghiệm cá nhân để đưa ra quyết định trong sản xuất nông nghiệp, ít quan tâm đến các thông tin khoa học.

3.1. Mức độ nhận biết về các biểu hiện của biến đổi khí hậu

Người dân nhận biết các biểu hiện của biến đổi khí hậu như nhiệt độ tăng, lượng mưa thay đổi, và các hiện tượng thời tiết cực đoan. Tuy nhiên, mức độ hiểu biết về nguyên nhân và hậu quả của BĐKH còn hạn chế. Nhiều người cho rằng BĐKH là do yếu tố tự nhiên, ít liên quan đến hoạt động của con người.

3.2. Hiểu biết về tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp

Người dân nhận thấy biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp, nhưng chưa đánh giá đầy đủ mức độ nghiêm trọng. Nhiều người cho rằng các biện pháp canh tác truyền thống vẫn có thể đối phó với BĐKH. Thiếu thông tin về các giải pháp thích ứng hiệu quả.

3.3. Nguồn thông tin chính về biến đổi khí hậu của người dân

Nguồn thông tin chính về biến đổi khí hậu của người dân chủ yếu từ truyền hình, đài phát thanh, và kinh nghiệm cá nhân. Ít người tiếp cận thông tin từ các nguồn khoa học, như báo cáo nghiên cứu, hội thảo, và tập huấn. Cần tăng cường cung cấp thông tin chính xác và dễ hiểu về BĐKH cho người dân.

IV. Giải Pháp Thích Ứng Biến Đổi Khí Hậu Cho Nông Nghiệp Xuân Canh

Để nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh, cần triển khai đồng bộ các giải pháp về kỹ thuật, chính sách, và nâng cao nhận thức. Các giải pháp tập trung vào việc sử dụng giống cây trồng chịu hạn, thay đổi thời vụ, áp dụng kỹ thuật canh tác tiên tiến, và quản lý nguồn nước hiệu quả. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, các nhà khoa học, và người dân để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của các giải pháp. Theo kinh nghiệm quốc tế, việc xây dựng hệ thống cảnh báo sớm và cung cấp thông tin kịp thời cho người dân là rất quan trọng.

4.1. Sử dụng giống cây trồng chịu hạn và chống chịu sâu bệnh

Việc sử dụng giống cây trồng chịu hạn và chống chịu sâu bệnh là giải pháp quan trọng để giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu. Cần lựa chọn các giống cây trồng phù hợp với điều kiện khí hậu địa phương và có khả năng thích ứng với các hiện tượng thời tiết cực đoan. Cần có chính sách hỗ trợ người dân tiếp cận các giống cây trồng mới.

4.2. Thay đổi thời vụ và kỹ thuật canh tác phù hợp

Thay đổi thời vụ và kỹ thuật canh tác là giải pháp linh hoạt để thích ứng với biến đổi khí hậu. Cần điều chỉnh thời vụ gieo trồng để tránh các đợt nắng nóng hoặc mưa lớn. Áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến, như tưới tiết kiệm nước, bón phân cân đối, và quản lý dịch hại tổng hợp.

4.3. Quản lý nguồn nước và bảo vệ đất đai

Quản lý nguồn nước và bảo vệ đất đai là giải pháp bền vững để thích ứng với biến đổi khí hậu. Cần xây dựng hệ thống tưới tiêu hiệu quả, sử dụng nước tiết kiệm, và bảo vệ đất đai khỏi xói mòn và thoái hóa. Cần có chính sách khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Kết Quả Nghiên Cứu Tại Xã Xuân Canh

Nghiên cứu tại xã Xuân Canh đã chỉ ra rằng việc áp dụng các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu mang lại những kết quả tích cực. Năng suất cây trồng được duy trì ổn định, thu nhập của người dân được cải thiện, và khả năng chống chịu với các hiện tượng thời tiết cực đoan được nâng cao. Tuy nhiên, cần tiếp tục đầu tư vào nghiên cứu và phát triển các giải pháp thích ứng mới, phù hợp với điều kiện cụ thể của địa phương. Theo kết quả đánh giá, việc sử dụng giống lúa mới chịu hạn đã giúp giảm thiểu thiệt hại trong các đợt nắng nóng kéo dài.

5.1. Đánh giá hiệu quả của các biện pháp thích ứng đã áp dụng

Đánh giá hiệu quả của các biện pháp thích ứng đã áp dụng cho thấy những kết quả tích cực. Tuy nhiên, cần có phương pháp đánh giá toàn diện hơn, bao gồm cả các yếu tố kinh tế, xã hội, và môi trường. Cần có sự tham gia của người dân trong quá trình đánh giá.

5.2. Bài học kinh nghiệm từ quá trình thích ứng tại Xuân Canh

Quá trình thích ứng với biến đổi khí hậu tại Xuân Canh đã mang lại nhiều bài học kinh nghiệm quý báu. Sự tham gia của cộng đồng, sự hỗ trợ của chính quyền địa phương, và sự hợp tác của các nhà khoa học là những yếu tố then chốt để đảm bảo thành công. Cần chia sẻ kinh nghiệm này cho các địa phương khác.

5.3. Đề xuất chính sách hỗ trợ sản xuất nông nghiệp thích ứng

Cần có chính sách hỗ trợ sản xuất nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu. Chính sách hỗ trợ cần tập trung vào việc cung cấp thông tin, hỗ trợ kỹ thuật, và hỗ trợ tài chính cho người dân. Cần có cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả của các chính sách.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Thích Ứng Biến Đổi Khí Hậu

Nghiên cứu về đánh giá sự thích ứng với biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh đã cung cấp những thông tin quan trọng để xây dựng các giải pháp thích ứng hiệu quả. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các giải pháp thích ứng mới, phù hợp với điều kiện cụ thể của từng địa phương. Cần tăng cường hợp tác quốc tế để chia sẻ kinh nghiệm và nguồn lực trong lĩnh vực thích ứng với BĐKH. Theo dự báo, BĐKH sẽ tiếp tục diễn biến phức tạp, đòi hỏi sự chủ động và sáng tạo trong việc tìm kiếm các giải pháp thích ứng.

6.1. Tóm tắt các kết quả chính và ý nghĩa của nghiên cứu

Nghiên cứu đã đánh giá nhận thức, xác định các thách thức, và đề xuất các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp tại Xuân Canh. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng các chính sách và kế hoạch thích ứng với BĐKH.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về thích ứng biến đổi khí hậu

Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các giải pháp thích ứng đã áp dụng, phát triển các mô hình dự báo tác động của biến đổi khí hậu, và xây dựng các kịch bản thích ứng phù hợp với từng địa phương.

6.3. Khuyến nghị cho chính sách và thực tiễn sản xuất nông nghiệp

Khuyến nghị cho chính sách bao gồm việc tăng cường đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, và hỗ trợ người dân tiếp cận thông tin và nguồn lực. Khuyến nghị cho thực tiễn sản xuất nông nghiệp bao gồm việc sử dụng giống cây trồng chịu hạn, thay đổi thời vụ, và áp dụng kỹ thuật canh tác tiên tiến.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến đổi khí hậu đang tạo ra những áp lực chưa từng có đối với an ninh lương thực và sản xuất nông nghiệp trên phạm vi toàn cầu. Theo các báo cáo khí hậu quốc tế, nhiệt độ trung bình bề mặt Trái Đất đã gia tăng khoảng 0,85 độ C trong giai đoạn 1880 - 2012, kéo theo sự gia tăng của các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, rét đậm và bão lũ. Tại Việt Nam, các khu vực đồng bằng trũng thấp và vùng ven đô chịu tác động nặng nề bởi sự thay đổi của chế độ nhiệt ẩm và nguy cơ thu hẹp diện tích đất canh tác. Xã Xuân Canh thuộc huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội, là một địa bàn thuần nông ven đô với tổng diện tích đất tự nhiên 612,76 ha, trong đó đất sản xuất nông nghiệp chiếm tới 57,7% tương đương 353,68 ha.

Mặc dù giữ vị trí chiến lược cách trung tâm thủ đô Hà Nội chỉ 12 km, hoạt động canh tác tại Xuân Canh vẫn duy trì quy mô nông hộ nhỏ lẻ, phụ thuộc lớn vào điều kiện tự nhiên. Nhận thức của người dân về các kịch bản thời tiết cực đoan còn hạn chế, dẫn đến việc triển khai các biện pháp thích ứng chủ yếu mang tính bị động và dựa vào kinh nghiệm truyền thống.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá thực trạng biến động khí hậu giai đoạn 1961 - 2014, phân tích mức độ nhận thức và khả năng thích ứng của người nông dân trong canh tác lúa, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp nâng cao tính chủ động cho địa phương. Nghiên cứu giới hạn không gian tại 7 thôn thuộc xã Xuân Canh trong khung thời gian từ năm 1961 đến 2015, tập trung trọng tâm vào chuỗi giá trị cây lúa nước. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc củng cố sinh kế cho 3.095 hộ dân với 4.992 lao động nông nghiệp, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện quy hoạch tưới tiêu cho hơn 230 ha đất canh tác chủ động tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết thích ứng với biến đổi khí hậu của Ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC, 2007) và mô hình nhận thức thích ứng hai giai đoạn của David Maddison (2006). Theo Maddison, quá trình thích ứng của nông dân chỉ diễn ra hiệu quả khi trải qua hai bước kế tiếp: nhận thức được sự thay đổi của các yếu tố khí hậu và lựa chọn hành vi thích ứng phù hợp thông qua ba cơ chế học hỏi gồm vừa học vừa làm, học tập qua sao chép và tiếp nhận từ hướng dẫn kỹ thuật. Bên cạnh đó, khung lý thuyết về khả năng tổn thương và năng lực thích ứng (IPCC, 2007a) được vận dụng để xác định ngưỡng chống chịu của hệ sinh thái nông nghiệp địa phương trước các cú sốc thời tiết.

Nghiên cứu tích hợp mô hình đánh giá ma trận điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức (SWOT) theo hướng tiếp cận có sự tham gia của cộng đồng (Nguyễn Thanh Lâm, 2012) nhằm lượng hóa các giải pháp kỹ thuật nông nghiệp. Các khái niệm trọng tâm bao gồm: biến đổi khí hậu, hiện tượng thời tiết cực đoan, năng lực thích ứng của hệ sinh thái cây trồng, khí nhà kính và hiệu ứng nhà kính nhân tạo.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ chuỗi số liệu quan trắc khí tượng 54 năm (1961 - 2014) tại trạm Láng - Hà Nội và các báo cáo phát triển kinh tế - xã hội, đề án nông thôn mới của Ủy ban nhân dân xã Xuân Canh giai đoạn 2005 - 2015.

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thiết lập qua hai kênh khảo sát thực địa từ tháng 7 năm 2015 đến tháng 11 năm 2015. Thứ nhất, nghiên cứu tiến hành điều tra bảng hỏi với cỡ mẫu 105 hộ nông dân trực tiếp canh tác lúa, sử dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân lớp theo 7 thôn (mỗi thôn chọn ngẫu nhiên 15 hộ đại diện) nhằm đảm bảo tính đại diện cho toàn bộ địa hình cao thấp khác nhau của xã. Thứ hai, phương pháp thảo luận nhóm tập trung (FGD) được thực hiện với 20 nông dân giàu kinh nghiệm sinh trong giai đoạn 1959 - 1970 kết hợp cùng cán bộ chuyên trách thôn xã để lập lịch sử thiên tai và ma trận SWOT.

Về phương pháp phân tích, nghiên cứu sử dụng kiểm định kiểm tra sự khác biệt giữa hai giá trị trung bình với phương sai không bằng nhau (t-Test: Two-Sample Assuming Unequal Variances) để xác định ý nghĩa thống kê của mức biến thiên nhiệt độ giữa giai đoạn một (1961 - 1990) và giai đoạn hai (1991 - 2014). Đồng thời, phương pháp phân tích tương quan tuyến tính được áp dụng để tính toán tốc độ biến thiên theo thập kỷ của nhiệt độ tối cao, nhiệt độ tối thấp, lượng mưa và số ngày nắng nóng. Toàn bộ dữ liệu điều tra xã hội học được tổng hợp và phân tích định lượng bằng phần mềm chuyên dụng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, phân tích chuỗi số liệu khí tượng giai đoạn 1961 - 2014 khẳng định rõ nét xu hướng nóng lên toàn diện tại khu vực nghiên cứu. Nhiệt độ tối cao trung bình năm tăng 0,36 độ C trên mỗi thập kỷ với mức ý nghĩa thống kê 0,1%, trong khi nhiệt độ tối thấp trung bình năm tăng 0,27 độ C trên mỗi thập kỷ. Mức tăng nhiệt mạnh nhất diễn ra vào tháng 2 với nhiệt độ tối cao tăng 0,56 độ C trên thập kỷ và nhiệt độ tối thấp tăng 0,45 độ C trên thập kỷ. Đáng chú ý, số ngày nắng nóng cực đoan vượt ngưỡng 35 độ C đã gia tăng với tốc độ 6,6 ngày trên mỗi thập kỷ. Tổng lượng mưa cả năm có xu hướng giảm nhẹ 3,54 mm trên mỗi thập kỷ, song lượng mưa vụ hè tháng 7 lại gia tăng đột biến 25,98 mm trên thập kỷ với mức ý nghĩa 1%.

Thứ hai, nhận thức của cộng đồng nông dân về biến đổi khí hậu đã có sự phân hóa rõ rệt. Có 50,5% người dân được khảo sát có hiểu biết cơ bản về khái niệm và tác động của biến đổi khí hậu, 46,6% chỉ hiểu một phần và 2,9% hoàn toàn chưa tiếp cận thông tin. Về các biểu hiện cụ thể, 81,6% người dân nhận thấy nền nhiệt độ có xu hướng ấm dần lên trong 30 năm qua; 72,4% xác nhận tần suất ngày nắng nóng gia tăng; 75,2% đánh giá mức độ các đợt nắng nóng gay gắt hơn; 78,1% nhận định các đợt rét đậm xuất hiện với cường độ khốc liệt hơn. Đồng thời, 74,3% người được hỏi nhận thấy số lượng các cơn bão giảm đi nhưng 79,1% khẳng định cường độ tàn phá của bão có xu thế mạnh và khó lường hơn trước.

Thứ ba, các hoạt động sản xuất nông nghiệp đã có những bước điều chỉnh thích nghi để bảo toàn sản lượng. Trong năm 2014, diện tích gieo cấy lúa của xã đạt 423,96 ha với năng suất trung bình ổn định ở mức 96 tạ trên ha (tương đương 9,6 tấn trên ha). Người dân đã chủ động ứng phó bằng ba nhóm biện pháp chính: chuyển đổi sang các giống lúa thuần và lúa lai ngắn ngày có khả năng chống chịu sâu bệnh, dịch chuyển lịch thời vụ gieo cấy để né tránh các đợt rét hại đầu vụ xuân, và áp dụng kỹ thuật tưới tiết kiệm nước kết hợp phân bón hợp lý. Đối với biến động đất đai, 51,4% hộ dân ghi nhận diện tích canh tác giảm nhẹ, tuy nhiên nguyên nhân xuất phát từ việc quy hoạch 259,08 ha đất phi nông nghiệp phục vụ hạ tầng công cộng chứ chưa ghi nhận hiện tượng mất đất do xói lở hay sa mạc hóa từ biến đổi khí hậu.

Thảo luận kết quả

Sự ổn định về năng suất lúa 9,6 tấn trên ha trong bối cảnh nhiệt độ ấm lên và lượng mưa diễn biến thất thường phản ánh tính hiệu quả của các biện pháp thay đổi giống cây trồng ngắn ngày tại địa phương. Kết quả này hoàn toàn tương thích với các nghiên cứu nông nghiệp tại vùng Đồng bằng sông Hồng, nơi mà việc áp dụng tiến bộ kỹ thuật sinh học đã bù đắp được những tổn thất tiềm tàng do rút ngắn thời gian sinh trưởng của cây lúa.

Một nghịch lý thú vị được ghi nhận: 62,9% nông dân nhận thấy lượng mưa năm suy giảm nhưng có tới 60,0% khẳng định số đợt hạn hán không có sự gia tăng. Nguyên nhân cốt lõi là do xã Xuân Canh được hưởng lợi trực tiếp từ lưu lượng nước dồi dào của sông Đuống (khoảng 880 mét khối trên giây) và sông Hoàng Giang, kết hợp cùng hệ thống kênh mương đã kiên cố hóa 5,96 km giúp điều tiết nước chủ động cho 230 ha đất sản xuất.

Các phát hiện nghiên cứu có thể được trực quan hóa mạch lạc thông qua hệ thống dữ liệu biểu đồ và bảng phân tích:

• Biểu đồ đường kép biểu diễn tương quan giữa xu thế tăng nhiệt độ tối cao vụ xuân (tăng 0,44 độ C trên thập kỷ) và vụ mùa (tăng 0,37 độ C trên thập kỷ).
• Biểu đồ cột phân tầng thể hiện mức độ tương đồng giữa nhận thức thực tế của người dân (81,6% nhận thấy ấm lên) và chuỗi dữ liệu khí tượng đo đạc thực tế tại trạm Láng.
• Bảng ma trận SWOT chi tiết hóa 4 nhóm thuộc tính cho giải pháp chuyển đổi cơ cấu giống lúa và kỹ thuật canh tác cải tiến SRI, làm rõ ưu thế tiết kiệm 30% lượng nước tưới so với phương thức ngập nước truyền thống.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện và hiện đại hóa hệ thống hạ tầng thủy lợi nội đồng. Ủy ban nhân dân xã Xuân Canh phối hợp cùng Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Đông Anh tiến hành kiên cố hóa bê tông toàn bộ 6,07 km kênh mương còn lại (trên tổng chiều dài 12,03 km) trong giai đoạn 2017 - 2020. Mục tiêu hướng tới là đảm bảo năng lực cấp và thoát nước chủ động 100% cho toàn bộ 353,68 ha đất nông nghiệp, hạn chế tối đa nguy cơ ngập úng cục bộ do các trận mưa cực đoan vào tháng 7.

Thứ hai, chuyển dịch cơ cấu giống cây trồng và nhân rộng quy trình kỹ thuật canh tác cải tiến. Hợp tác xã Nông nghiệp Xuân Canh và Trạm Khuyến nông huyện Đông Anh cần phối hợp đưa các giống lúa ngắn ngày, chất lượng cao, có khả năng chịu rét giai đoạn mạ và kháng rầy nâu vào cơ cấu mùa vụ, nâng tỷ lệ bao phủ của giống mới đạt trên 85% diện tích gieo trồng trước năm 2020. Đồng thời, triển khai mô hình thâm canh lúa cải tiến SRI trên 70% diện tích canh tác hai vụ lúa nhằm giảm 30% lượng nước tiêu thụ và cắt giảm 20% chi phí phân bón hóa học.

Thứ ba, nâng cao năng lực nhận thức và phổ biến thông tin cảnh báo sớm thiên tai. Hội Nông dân và Ban Văn hóa Xã hội xã Xuân Canh cần thiết lập bản tin dự báo khí tượng nông vụ định kỳ trên hệ thống truyền thanh xã 3 lần một tuần. Tổ chức tối thiểu 4 lớp tập huấn chuyên sâu hàng năm về kỹ năng ứng phó thời tiết bất lợi cho 100% cán bộ thôn và xã viên nông nghiệp, hướng tới nâng tỷ lệ nông dân hiểu rõ bản chất biến đổi khí hậu từ 50,5% lên mức trên 85% vào năm 2020.

Thứ tư, thúc đẩy đa dạng hóa sinh kế và chuyển đổi mô hình kinh tế nông nghiệp có giá trị cao. Ủy ban nhân dân xã Xuân Canh cần xây dựng kế hoạch hỗ trợ nông dân mở rộng diện tích chuyển đổi từ đất lúa kém hiệu quả sang mô hình hoa cây cảnh và rau an toàn (vốn đã thực hiện thành công 23,54 ha và 32,4 ha rau màu), kết hợp phát triển chăn nuôi an toàn sinh học với quy mô đàn bò 165 con và đàn lợn 2.950 con nhằm phân tán rủi ro khí hậu trong giai đoạn 2018 - 2022.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất bao gồm các nhà hoạch định chính sách, cán bộ quản lý nông nghiệp và lãnh đạo Ủy ban nhân dân cấp xã, huyện tại khu vực Đồng bằng sông Hồng. Tài liệu này cung cấp luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn để xây dựng kế hoạch hành động ứng phó với biến đổi khí hậu cấp cơ sở, quy hoạch lịch mùa vụ và đầu tư nâng cấp mạng lưới thủy lợi nông thôn.

Nhóm thứ hai là các nhà nghiên cứu, giảng viên, học viên cao học và sinh viên thuộc các chuyên ngành Khoa học Môi trường, Sinh thái Nông nghiệp, Quản lý Đất đai và Phát triển Nông thôn. Công trình mang đến phương pháp luận chuẩn mực trong việc ứng dụng kiểm định thống kê khí tượng kết hợp điều tra xã hội học nông thôn và phân tích ma trận SWOT chuyên sâu.

Nhóm thứ ba là các tổ chức phi chính phủ, các cơ quan phát triển quốc tế đang vận hành các dự án thích ứng biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng (CBA). Luận văn đóng vai trò như một nghiên cứu điển hình chi tiết về vùng đệm ven đô chịu áp lực kép từ đô thị hóa và rủi ro khí hậu.

Nhóm thứ tư là các cán bộ khuyến nông, ban quản trị hợp tác xã nông nghiệp và những người trực tiếp sản xuất. Tài liệu cung cấp cẩm nang tham khảo thực tế về các biện pháp thay đổi giống lúa, điều chỉnh kỹ thuật canh tác cải tiến và bố trí thời vụ né tránh thiên tai nhằm bảo vệ năng suất mùa vụ bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Xu hướng biến đổi các yếu tố khí hậu tại xã Xuân Canh trong hơn 50 năm qua thể hiện rõ nhất ở đặc điểm nào? Phân tích dữ liệu khí tượng giai đoạn 1961 - 2014 cho thấy nhiệt độ tối cao trung bình tăng 0,36 độ C trên thập kỷ và nhiệt độ tối thấp tăng 0,27 độ C trên thập kỷ với mức ý nghĩa 0,1%. Đáng chú ý nhất là số ngày nắng nóng trên 35 độ C tăng 6,6 ngày trên thập kỷ và nhiệt độ tháng 2 tăng mạnh nhất tới 0,56 độ C trên thập kỷ.

Tại sao lượng mưa năm giảm nhưng sản xuất nông nghiệp tại Xuân Canh ít xảy ra tình trạng thiếu nước nghiêm trọng? Mặc dù lượng mưa năm giảm 3,54 mm trên thập kỷ, hoạt động canh tác tại Xuân Canh vẫn duy trì ổn định nhờ nguồn nước mặt dồi dào từ sông Đuống với lưu lượng trung bình 880 mét khối trên giây và mạng lưới thủy lợi kiên cố đảm bảo tưới chủ động cho hơn 230 ha đất sản xuất.

Thực trạng nhận thức của người dân địa phương về các hiện tượng thời tiết cực đoan như thế nào? Khảo sát 105 nông hộ cho thấy 81,6% người dân nhận biết được xu thế ấm lên của nhiệt độ, 72,4% nhận thấy số ngày nắng nóng tăng và 78,1% đánh giá các đợt rét đậm có mức độ gay gắt hơn. Ngoài ra, 79,1% người dân khẳng định cường độ bão có xu hướng gia tăng đáng kể.

Những biện pháp thích ứng nào đang mang lại hiệu quả cao nhất cho canh tác lúa tại địa phương? Biện pháp mang lại hiệu quả nổi bật nhất là chuyển đổi sang cơ cấu giống lúa thuần và lúa lai ngắn ngày kết hợp dịch chuyển thời vụ gieo cấy. Nhờ các giải pháp này, năng suất lúa năm 2014 vẫn duy trì mức ấn tượng đạt 96 tạ trên ha trên toàn bộ 423,96 ha gieo trồng.

Phương pháp thống kê nào được sử dụng để khẳng định sự gia tăng nhiệt độ có ý nghĩa khoa học? Luận văn đã áp dụng kiểm định t-Test so sánh hai mẫu có phương sai không bằng nhau giữa giai đoạn 1961 - 1990 và 1991 - 2014. Kết quả chứng minh sự khác biệt về nhiệt độ tối cao và tối thấp giữa hai giai đoạn đều có ý nghĩa thống kê cao ở mức ý nghĩa từ 1% đến 0,1% đối với hầu hết các tháng trong năm.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập chuỗi bằng chứng khoa học vững chắc từ số liệu quan trắc 54 năm (1961 - 2014), khẳng định nhiệt độ tối cao tại địa phương tăng 0,36 độ C trên thập kỷ, nhiệt độ tối thấp tăng 0,27 độ C trên thập kỷ và số ngày nắng nóng gay gắt tăng 6,6 ngày trên thập kỷ.
• Đánh giá thực nghiệm trên 105 nông hộ cho thấy nhận thức của người dân đã bước đầu được định hình với 50,5% hiểu rõ về biến đổi khí hậu và hơn 81,6% cảm nhận chính xác xu thế ấm lên toàn cầu, tạo tiền đề thuận lợi cho việc chuyển giao kỹ thuật.
• Sản xuất nông nghiệp địa phương đã chứng minh năng lực thích ứng linh hoạt khi duy trì năng suất lúa ổn định 96 tạ trên ha thông qua việc áp dụng giống ngắn ngày và điều chỉnh thời vụ trên 423,96 ha đất gieo trồng.
• Đóng góp khoa học cốt lõi của đề tài là xây dựng thành công bộ chỉ số đánh giá tích hợp giữa dữ liệu khí tượng vi mô, nhận thức cộng đồng và ma trận SWOT cho từng giải pháp kỹ thuật nông nghiệp tại vùng ven đô Hà Nội.
• Lộ trình tiếp theo trong giai đoạn 2017 - 2020 đòi hỏi địa phương tập trung kiên cố hóa 100% kênh mương nội đồng, chuẩn hóa quy trình thâm canh cải tiến SRI và nâng tỷ lệ tiếp cận thông tin khí hậu cho nông dân lên trên 85%.

Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và người sản xuất nông nghiệp hãy chủ động khai thác các phát hiện từ công trình này để xây dựng các mô hình nông nghiệp thích ứng thông minh, góp phần bảo vệ sinh kế bền vững trước các thách thức khí hậu trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM NGUYỄN QUỐC ĐẠT ĐÁNH GIÁ SỰ THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG HOẠT ĐỘNG SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP TẠI XÃ XUÂN CANH, HUYỆN ĐÔNG ANH, THÀNH PHỐ HÀ NỘI Chuyên ngành: Khoa học môi trường Mã số: 60.01 Người hướng dẫn khoa học: PGS. Đoàn Văn Điếm NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận văn tốt nghiệp “Đánh sự thích ứng với biến đổi khí hậu trong hoạt động sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh, huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội” là công trình nghiên cứu của bản thân tôi. Số liệu và kết quả trình bày trong luận văn hoàn toàn trung thực và các thông tin trích dẫn đều được chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày tháng năm 2016 Tác giả luận văn Nguyễn Quốc Đạt i LỜI CẢM ƠN Trong thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè, đồng nghiệp và gia đình.

Với lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin gửi lời cám ơn sâu sắc tới thầy PGS TS Đoàn Văn Điếm đã hướng dẫn và giúp đỡ tôi để có thể hoàn thành đề tài này. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Bộ môn Sinh thái Nông nghiệp, Khoa Môi trường - Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận văn. Tôi xin gửi lời cảm ơn tới ban lãnh đạo và cán bộ UBND xã Xuân Canh đã giúp đỡ cho tôi trong thời gian đánh giá tại địa phương. Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến gia đình, bạn bè đã luôn bên cạnh giúp đỡ, động viên khích lệ tôi trong suốt thời gian học tập tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam.

Hà Nội, ngày tháng năm 2016 Tác giả luận văn Nguyễn Quốc Đạt ii MỤC LỤC Lời cam đoan. ii Mục lục. iii Danh mục chữ viết tắt. vi Danh mục bảng.

vii Danh mục hình. viii Trích yếu luận văn. ix Thesis abstract. Tính cấp thiết của đề tài.

Mục tiêu nghiên cứu .3 Phạm vi nghiên cứu. Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. Tổng quan tài liệu. Khái quát chung về Biến đổi khí hậu.

Nguyên nhân của bđkh trong thời kỳ hiện đại. Thực trạng về biến đổi khí hậu hiện nay. Thực trạng BĐKH trên thế giới. Thực trạng BĐKH tại Việt Nam.

Ảnh hưởng của bđkh đến sản xuất nông nghiệp. Ảnh hưởng của BĐKH đến sản xuất nông nghiệp trên thế giới. Ảnh hưởng của BĐKH đến sản xuất nông nghiệp ở Việt Nam. Ảnh hưởng của BĐKH đến sản xuất nông nghiệp vùng Đồng bằng Sông Hồng.

Thích ứng với bđkh trong sản xuất nông nghiệp. Các biện pháp thích ứng với BĐKH. Giải pháp thích ứng với BĐKH trong nông nghiệp. Mối liên hệ giữa nhận thức và khả năng thích ứng của người dân với BĐKH trong sản xuất nông nghiệp.

Phân tích Swot. Vật liệu và phương pháp nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp.

Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp. Xử lý số liệu. Kết quả và thảo luận. Đặc điểm về điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội.

Điều kiện tự nhiên. Đặc điểm về kinh tế - xã hội. Tình hình sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh. Thuận lợi và khó khăn trong hoạt động sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh.

Đánh giá xu thế biến đổi một số yếu tố khí hậu tại xã Xuân Canh. Xu thế nhiệt độ .2 Xu thế số ngày nắng nóng giai đoạn 1961-2014 .3 Xu thế lượng mưa giai đoạn 1961-2014 .3 Đánh giá nhận thức của người dân về bđkh tại xã Xuân Canh .1 Nhận thức chung của người dân về BĐKH .2 Nhận thức của người dân về xu thế nhiệt độ gần đây. Nhận thức của người dân về xu thế lượng mưa gần đây .4 Nhận thức của người dân về xuthế bão. Nhận thức của người dân về những ảnh hưởng của bđkh đến sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Xuân Canh.

Nhận thức của người dân về ảnh hưởng của BĐKH đến hoạt động sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh. Xác định các hiện tượng thời tiết cực đoan ảnh hưởng tới hoạt động sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Xuân Canh. Đánh giá khả năng thích ứng của người dân đối với bđkh trong sản xuất nông nghiệp tại địa phương .1 Nguồn tiếp cận thông tin về tình hình thời tiết, thiên tai của người dân tại địa phương .2 Các biện pháp thích ứng với BĐKH trong hoạt động sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh .3 Đánh giá các biện pháp thích ứng với BĐKH trong hoạt động sản xuất nông nghiệp. Đề xuất giải pháp nâng cao nhận thức và khả năng thích ứng với bđkh của người dân trong hoạt động sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã xuân canh.

Với những giải pháp đã được áp dụng. Giải pháp nâng cao nhận thức. Giải pháp thích ứng và giảm nhẹ tác động của thiên tai. Kết luận và kiến nghị .54 Tài liệu tham khảo .57 v DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Việt BĐKH Biến đổi khí hậu BVTV Bảo vệ thực vật ĐBSH Đồng bằng sông Hồng ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long IPCC Ban liên Chính phủ về biến đổi khí hậu IMHEN Viện Khoa học Khí tượng Thuỷ văn và Môi trường SXNN Sản xuất nông nghiệp UBND Uỷ ban nhân dân WB Ngân hàng thế giới WMO Tổ chức Khí tượng Thế giới vi DANH MỤC BẢNG Bảng 2.

Mức tăng nhiệt độ và mức thay đổi lượng mưa trong 50 năm qua ở các vùng khí hậu của Việt Nam. Diện tích có nguy cơ bị ngập theo các mực nước biển dâng (% diện tích). Tác động của BĐKH đến hoạt động sản xuất trồng trọt. Cấu trúc bảng ma trận SWOT.

Bảng cơ cấu sử dụng đất tự nhiên xã Xuân Canh (đến ngày 1/10/2015). Mức tăng nhiệt độ tối cao và tối thấptrên từng thập kỷ giai đoạn 1961-2014. Xu hướng biến đổi lượng mưa trên từng thập kỷ giai đoạn 1961- 2014. Lịch thời vụ tại xã Xuân Canh từ 2012-2016.

Lịch thời vụ gắn với các hiện tượng thời thiết cực đoan trong năm. Danh sách sự kiện thời thiết cực đoan đã trải qua trong 20-30 năm trở lại đây. Phân tích SWOT biện pháp thay đổi giống cây trồng. Phân tích SWOT biện pháp thay đổi giống thời gian gieo trồng.

Phân tích SWOT biện pháp thay đổi kỹ thuật canh tác. Phân tích SWOT biện pháp bảo vệ đất nông nghiệp và hạn chế thất thoát nước. Phân tích SWOT biện pháp bảo vệ đất nông nghiệp. 49 vii DANH MỤC HÌNH Hình 4.

Lượng mưa trung bình của các tháng giai đoạn 1961-2014. Nhiệt độ tối cao trung bình theo tháng của 2 giai đoạn. Nhiệt độ tối thấp trung bình theo tháng của 2 giai đoạn. Xu hướng thay đổi nhiệt độ trung bình tối cao và tối thấp vụ xuân giai đoạn 1961-2014.

Xu hướng thay đổi nhiệt độ tối cao và tối thấp trung bình vụ mùa giai đoạn 1961-2014. Xu hướng biến đổi số ngày nắng nóng giai đoạn 1961-2014. Xu hướng tổng lượng mưa năm từ năm 1961-2014. Xu hướng tổng lượng mưa vụ xuân và vụ mùa từ năm 1961-2014.

Nhận thức chung về BĐKH của người dân xã Xuân Canh. Nhận thức về biểu hiện của BĐKH. Nhận thức của người dân về xu thế nhiệt độ trong vòng 30 năm trở lại đây. Nhận thức của người dân về tần suất xuất hiện các hiện tượng nắng nóng và rét đậm.

Nhận thức của người dân về mức độ các hiện tượng nhiệt độ bất thường. Nhận thức của người dân về sự thay đổi về lượng mưa và số đợt hạn hán. Nhận thức của người dân về sự thay đổi về số lượng bão và cường độ bão. Nhận thức của người dân về ảnh hưởng của BĐKH đến diện tích đất nông nghiệp.

Nhận thức của người dân về ảnh hưởng của BĐKH đến năng suất lúa. Nhận thức của người dân về ảnh hưởng của BĐKH đến thời vụ gieo trồng. Nguồn tiếp cận thông tin thời thiết và thiên tai của người dân. Biện pháp thích ứng với sự thay đổi nhiệt độ và lượng mưa trong sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh.

Biện pháp thích ứng với BĐKH trong sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh. Thuận lợi của người dân trong việc sản xuất nông nghiệp thích ứng với BĐKH. Khó khăn của người dân trong việc sản xuất nông nghiệp thích ứng với BĐKH. 51 viii TRÍCH YẾU LUẬN VĂN Biến đổi khí hậu (BĐKH) là một trong những vấn đề đang được nhiều quốc gia trên thế giới quan tâm bao gồm cả Việt Nam và ngày càng có những tác động mạnh mẽ tới sản xuất nông nghiệp.

Xuân Canh là một xã thuộc huyện Đông Anh, Hà Nội, với diện tích đất nông nghiệp tương đối lớn khoảng 353,68 ha, nằm gần trung tâm Hà Nội nhưng hoạt động sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã còn nhỏ lẻ và nhận thức cũng như hiểu biết của người dân về BĐKH còn chưa cao dẫn đến các biện pháp thích ứng còn bị động. Luận văn này góp phần đánh giá bước đầu về nhận thức và sự thích ứng với BĐKH trong hoạt động sản xuất nông nghiệp tại xã Xuân Canh, từ đó tìm ra các giải pháp giúp người dân nâng cao nhận thức và thích ứng tốt hơn với BĐKH. Để thực hiện đánh giá này, có ba phương pháp chính được sử dụng là phương pháp thu thập số liệu thứ cấp nhằm tìm hiểu tình hình kinh tế xã hội, hoạt động sản xuất tại địa phương và các số liệu khí tượng để phân tích các xu hướng diễn biến và sự khác biệt giữa các giai đoạn; phương pháp thu thập số liệu sơ cấp nhằm tìm hiểu nhận thức, các biện pháp thích ứng với BĐKH trong sản xuất nông nghiệp và những tác động đến sản xuất nông nghiệp của các hiện tượng thời tiết cực đoan trong những năm gần đây và phương pháp xử lý số liệu để tìm ra sự khác biệt về mặt thống kê các yếu tố thời tiết và tìm ra xu hướng thay đổi các yếu tố thời tiết.