Nghiên cứu giá trị và đề xuất một số giải pháp bảo tồn, phát triển các loài thuộc họ Ngọc lan (Magnoliaceae) tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, tỉnh Sơn La

Luận văn bảo tồn và phát triển họ Ngọc lan Magnoliaceae tại khu BTTN Xuân Nha, Sơn La

• Tác giả: Nguyễn Thị Thúy Lan
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Phương Mai
• Trường học: Trường Đại học Khoa học, Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu giá trị và đề xuất một số giải pháp bảo tồn, phát triển các loài thuộc họ Ngọc lan (Magnoliaceae) tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, tỉnh Sơn La
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về họ Ngọc lan tại khu BTTN Xuân Nha Sơn La

Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha thuộc tỉnh Sơn La sở hữu hệ sinh thái rừng nhiệt đới phong phú. Nơi đây lưu giữ nhiều loài thực vật cổ xưa có giá trị tiến hóa cao. Trong số đó, họ Ngọc lan (Magnoliaceae) giữ vị trí trung tâm về mặt phát sinh loài thực vật hạt kín. Địa hình núi cao chia cắt tạo ra các vi khí hậu lý tưởng cho chi Dạ hợp và chi Giổi sinh trưởng. Rừng tự nhiên tại Xuân Nha cung cấp sinh cảnh sống nguyên sinh với độ ẩm cao trên 80 phần trăm. Đất đai màu mỡ dưới tán rừng lá rộng thường xanh hỗ trợ cây con tái sinh tự nhiên hiệu quả. Họ Ngọc lan tại khu bảo tồn phân bố tập trung ở các đai cao từ 700 mét đến hơn 1.000 mét so với mực nước biển. Sự phân hóa đai cao quy định cấu trúc tổ thành loài rất rõ nét. Các loài cây họ Ngọc lan đóng vai trò tầng vượt tán, tạo khung cấu trúc vững chắc cho quần xã sinh vật rừng. Việc nghiên cứu hệ thống phân loại học của họ này đem lại dữ liệu nền tảng quý giá cho công tác bảo tồn gen thực vật quốc gia.

1.1. Đặc trưng phân loại và thành phần loài Magnoliaceae

Họ Ngọc lan đại diện cho nhóm thực vật có hoa nguyên thủy. Cấu trúc hoa đơn độc ở ngọn cành mang nhiều đặc điểm giải phẫu cổ xưa. Hoa chưa phân hóa rõ rệt thành đài hoa và tràng hoa. Nhị và lá noãn đính xoắn ốc trên đế hoa kéo dài. Quá trình khảo sát tại khu bảo tồn Xuân Nha ghi nhận sự hiện diện của nhiều loài chủ chốt như Giổi chanh và Dạ hợp hồng kông. Mỗi loài sở hữu đặc tính hình thái cùng chu kỳ vật học riêng biệt. Cây gỗ lớn rụng lá theo mùa hoặc thường xanh quanh năm. Lá kèm bao bọc chồi non sớm rụng để lại sẹo tròn quanh cành. Quá trình phát tán hạt phụ thuộc lớn vào chim rừng.

1.2. Giá trị sinh thái kinh tế và dược liệu tự nhiên

Các loài Magnoliaceae đóng góp giá trị to lớn cho đời sống sinh thái và kinh tế nhân dân. Gỗ cây Giổi nhẹ, bền chắc, thớ mịn và chống mối mọt tuyệt hảo. Thân gỗ lớn được ưa chuộng trong ngành xây dựng nhà truyền thống và nội thất sang trọng. Tinh dầu thơm chiết xuất từ lá và vỏ cây chứa hàm lượng hoạt chất sinh học dồi dào. Tinh dầu Giổi chanh thể hiện hoạt tính kháng khuẩn mạnh mẽ cùng khả năng xua đuổi côn trùng hiệu quả. Hạt Giổi vừa làm gia vị ẩm thực độc đáo vừa làm dược liệu trị ho và tiêu hóa kém. Về mặt sinh thái học, tán cây rậm rạp giúp giữ đất trên sườn dốc hiểm trở. Tầng thảm mục ngăn chặn xói mòn đất mặt mùa mưa lũ.

II. Thực trạng và nguy cơ đe dọa họ Ngọc lan tại khu BTTN Xuân Nha

Quần thể họ Ngọc lan tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha hiện đối mặt áp lực sinh tồn nghiêm trọng. Mật độ cá thể trưởng thành suy giảm đáng kể theo thời gian khảo sát. Việc khai thác gỗ trái phép trong quá khứ làm suy thoái nguồn cây mẹ gieo giống chất lượng cao. Nhiều cây cổ thụ bị chặt hạ khiến vùng phân bố loài trở nên manh mún. Hơn nữa, tình trạng thu hái hạt giống quá mức để bán làm gia vị làm cạn kiệt nguồn vật liệu giống tự nhiên. Dưới mặt đất rừng, tỷ lệ nảy mầm của hạt gặp nhiều trở ngại sinh học. Hạt họ Ngọc lan có lớp vỏ hạt cứng và phôi phát triển chậm. Động vật rừng ăn hạt non trước khi quả chín rụng. Các hoạt động canh tác nương rẫy xâm lấn ranh giới vùng đệm cũng làm thu hẹp sinh cảnh sống tối ưu. Biến đổi khí hậu gây khô hạn kéo dài vào mùa đông, cản trở sự phát triển của mầm cây non. Cấu trúc tuổi của quần thể có dấu hiệu mất cân đối nghiêm trọng giữa cây già và lớp cây kế cận.

2.1. Tác động từ khai thác và suy thoái sinh cảnh sống

Sức ép dân sinh quanh khu bảo tồn tạo ra thách thức quản lý rất lớn. Người dân địa phương thường xuyên vào rừng khai thác lâm sản phụ để mưu sinh. Hoạt động chặt cành bẻ ngọn để thu hái hạt Giổi diễn ra phổ biến. Hành động này làm tổn thương cấu trúc tán cây mẹ, giảm khả năng ra hoa vào năm tiếp theo. Việc chăn thả gia súc tự do trong rừng làm gãy dập và xáo trộn tầng cây tái sinh non nớt. Thêm vào đó, việc mở rộng diện tích trồng cây nông nghiệp ngắn ngày ở vùng giáp ranh làm thu hẹp hành lang sinh thái. Môi trường vi khí hậu ẩm mát bị xáo trộn do tán rừng thưa dần. Đất mặt mất lớp che phủ trở nên chai cứng.

2.2. Hạn chế sinh học trong tái sinh tự nhiên của loài

Đặc điểm sinh học nội tại tạo rào cản lớn cho quá trình duy trì loài. Hạt giống các loài Magnoliaceae chứa hàm lượng dầu cao nên mất sức nảy mầm rất nhanh. Nếu không gặp điều kiện ẩm ướt thích hợp, hạt sẽ chết phôi sau vài tuần rụng khỏi quả. Lớp vỏ hạt cứng cản trở nước và không khí xâm nhập vào bên trong. Cây mạ non đòi hỏi ánh sáng tán xạ nhẹ dưới tán rừng khép kín. Tuy nhiên, nếu ánh sáng quá yếu do dây leo và cỏ dại cạnh tranh, cây con sẽ lụi tàn nhanh chóng. Côn trùng và nấm mốc hại hạt trong mùa mưa làm hư hỏng lượng lớn quả rụng. Khả năng phát tán hạt hạn chế khiến cây con mọc chen chúc quanh gốc cây mẹ.

III. Giải pháp bảo tồn và phát triển họ Ngọc lan tại khu BTTN Xuân Nha

Công tác bảo tồn họ Ngọc lan đòi hỏi chiến lược đồng bộ và khoa học. Biện pháp bảo tồn tại chỗ (in-situ) đóng vai trò nòng cốt nhằm duy trì toàn vẹn sinh cảnh nguyên sinh. Ban quản lý khu bảo tồn cần thiết lập các ô tiêu chuẩn để giám sát biến động cá thể theo chu kỳ hàng năm. Cán bộ kiểm lâm tăng cường tuần tra tại các tiểu khu có cây mẹ phân bố. Biện pháp bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ) được đẩy mạnh qua việc xây dựng vườn ươm giống bản địa. Cán bộ kỹ thuật tiến hành thu thập hạt giống đạt chuẩn chất lượng từ các cây mẹ khỏe mạnh. Kỹ thuật xử lý phá ngủ hạt và kích thích nảy mầm cần áp dụng đúng quy trình sinh học. Đồng thời, việc chuyển giao kỹ thuật gieo ươm cho cộng đồng vùng đệm mang lại lợi ích thiết thực. Mô hình nông lâm kết hợp giúp người dân có nguồn thu nhập hợp pháp từ hạt Giổi trồng thuần loài hoặc xen canh. Sự kết hợp giữa khoa học lâm nghiệp và sinh kế cộng đồng tạo nền móng vững chắc cho mục tiêu phát triển lâu dài.

3.1. Ứng dụng kỹ thuật bảo tồn tại chỗ và chuyển chỗ

Bảo tồn tại chỗ tập trung khoanh vùng các khu vực có mật độ cá thể họ Ngọc lan cao. Lực lượng kiểm lâm lập hồ sơ định vị GPS cho từng cây mẹ trưởng thành. Biện pháp phát dọn dây leo và mở tán cục bộ giúp cây mạ non hấp thụ đủ lượng sáng cần thiết. Song song đó, công tác bảo tồn chuyển chỗ đóng vai trò sao lưu nguồn gen quý hiếm. Hạt giống sau khi thu hoạch được xử lý loại bỏ lớp vỏ thịt chứa chất ức chế sinh trưởng. Kỹ thuật ủ cát ẩm duy trì tỷ lệ nảy mầm đạt trên 70 phần trăm. Vườn giống cây đầu dòng cung cấp cây con khỏe mạnh phục vụ công tác làm giàu rừng.

3.2. Quản lý rừng dựa vào cộng đồng và phát triển sinh kế

Sự đồng thuận của người dân bản địa quyết định thành công lâu dài của dự án bảo tồn. Ban quản lý khu bảo tồn triển khai các chương trình giao khoán bảo vệ rừng gắn liền với quyền lợi kinh tế. Các tổ tuần tra thôn bản được thành lập và hỗ trợ kinh phí hoạt động định kỳ. Người dân được tập huấn kỹ thuật thu hái hạt Giổi bền vững không bẻ gãy cành. Các lớp đào tạo kỹ thuật ươm cây giống được tổ chức ngay tại các xã vùng đệm. Mô hình vườn ươm hộ gia đình giúp sản xuất cây giống bán cho các dự án trồng rừng phòng hộ. Nguồn thu ổn định từ hạt và cây giống làm giảm đáng kể áp lực khai thác rừng tự nhiên.

IV. Định hướng ứng dụng bảo tồn họ Ngọc lan tại khu BTTN Xuân Nha

Nghiên cứu bảo tồn họ Ngọc lan mở ra nhiều tiềm năng phát triển thực tiễn to lớn. Kết quả điều tra thực địa cung cấp luận cứ khoa học tin cậy cho công tác quản trị rừng đặc dụng. Việc bảo vệ hiệu quả họ thực vật này góp phần nâng cao giá trị phòng hộ đầu nguồn sông Mã. Nguồn tinh dầu giàu dược tính từ lá Giổi chanh mở ra triển vọng sản xuất thương mại các hợp chất kháng khuẩn sinh học. Doanh nghiệp dược liệu có thể liên kết với địa phương để hình thành chuỗi giá trị chế biến sâu. Ngoài ra, việc bảo tồn các loài Dạ hợp tạo tiền đề phát triển các giống hoa cảnh cao cấp thích ứng khí hậu mát mẻ. Hệ thống rừng Xuân Nha với các cây di sản Magnoliaceae cổ thụ là nguồn tài nguyên hấp dẫn phát triển du lịch sinh thái giáo dục. Học sinh và các nhà nghiên cứu sinh học tìm thấy môi trường học tập thực địa phong phú tại đây. Mục tiêu bảo tồn phát triển bền vững tạo động lực bảo vệ rừng lâu dài.

4.1. Khai thác dược tính và thương mại hóa bền vững

Tiềm năng chiết xuất hóa chất sinh học mở ra triển vọng kinh tế to lớn. Hoạt chất trong lá Giổi chanh có khả năng kháng nấm mốc và vi khuẩn gây bệnh vượt trội. Ngành công nghiệp dược phẩm và mỹ phẩm sinh học đánh giá rất cao hương thơm tự nhiên này. Doanh nghiệp cần phối hợp chặt chẽ với ban quản lý khu bảo tồn nhằm xây dựng vùng trồng nguyên liệu hữu cơ chuẩn hóa. Phương pháp thu hái lá tỉa thưa duy trì sức sinh trưởng bình thường của cây lâm nghiệp. Quy trình chế biến tinh dầu quy mô công nghiệp tạo ra các dòng sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Nguồn lợi nhuận thu về được tái đầu tư trực tiếp cho quỹ bảo trợ đa dạng sinh học địa phương.

4.2. Phát triển du lịch trải nghiệm sinh thái gắn với bảo tồn

Tài nguyên rừng nguyên sinh Xuân Nha sở hữu tiềm năng du lịch học thuật đặc sắc. Các tuyến đường mòn diễn giải thiên nhiên dưới tán rừng Ngọc lan đưa du khách tiếp cận cây di sản kỳ vĩ. Du khách được quan sát thực tế mùa hoa nở ngát hương và chu kỳ tạo quả độc đáo. Các hoạt động trải nghiệm này nâng cao ý thức bảo vệ môi trường trong cộng đồng du lịch. Dịch vụ lưu trú tại thôn bản ven rừng tạo nguồn sinh kế thay thế cho việc đẵn gỗ và săn bắn. Toàn bộ tiền phí dịch vụ môi trường rừng đóng góp kinh phí trực tiếp cho các đội tuần tra cơ sở. Mối liên kết hài hòa giữa bảo tồn sinh thái và phát triển du lịch tạo nền tảng bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được công nhận là một trong 25 quốc gia sở hữu mức độ đa dạng sinh học cao nhất trên toàn cầu, song nguồn tài nguyên thiên nhiên đang chịu sức ép to lớn từ quá trình phát triển kinh tế và gia tăng dân số. Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha thuộc địa bàn tỉnh Sơn La được thành lập năm 1986 theo Quyết định số 194/CT của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, hiện có diện tích quy hoạch đạt 18.000 ha rừng đặc dụng. Nơi đây lưu giữ hệ thực vật vô cùng phong phú với 1.003 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 128 họ, trong đó ngành Ngọc lan chiếm ưu thế tuyệt đối với 848 loài, tương đương 84,55% tổng số loài của toàn hệ.

Mặc dù vậy, các loài cây thân gỗ thuộc họ Ngọc lan (Magnoliaceae) tại khu vực này đang đối mặt với nguy cơ suy thoái nghiêm trọng do áp lực khai thác lâm sản trái phép, mở rộng nương rẫy và tập quán sinh kế nghèo nàn của 5.367 hộ dân địa phương với tỷ lệ hộ nghèo bình quân lên tới 32,6%. Nhiều loài thực vật quý chỉ còn sót lại từ 1 đến 2 cá thể phân bố rải rác ngoài tự nhiên với khả năng tái sinh chồi và hạt rất thấp.

Nghiên cứu được triển khai từ tháng 8 năm 2021 đến tháng 6 năm 2022 nhằm xác định chính xác thành phần loài, phân tích các giá trị kinh tế, sinh thái, bảo tồn và làm rõ các tác nhân đe dọa quần thể họ Ngọc lan tại 5 xã thuộc khu bảo tồn. Luận văn đóng vai trò là cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc, phục vụ trực tiếp cho công tác hoạch định chính sách bảo tồn nguồn gen quý hiếm, đồng thời tạo tiền đề cải thiện sinh kế bền vững cho hơn 20.075 nhân khẩu sinh sống tại khu vực vùng đệm Xuân Nha.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng lý thuyết kinh tế tài nguyên môi trường của David Pearce nhằm lượng hóa toàn diện hai nhóm giá trị: giá trị sử dụng trực tiếp (khai thác gỗ xây dựng, dược liệu trị bệnh, tinh dầu thơm) và giá trị gián tiếp (phòng hộ đầu nguồn, điều hòa vi khí hậu, hấp thụ carbon). Đồng thời, đề tài tích hợp lý thuyết bảo tồn sinh học với hệ thống tiêu chí phân hạng nguy cấp 9 bậc của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN 2001, 2007) dựa trên quy mô quần thể, tốc độ suy thoái số lượng cá thể và mức độ phân cắt sinh cảnh.

Về mặt phân loại học thực vật, nghiên cứu căn cứ vào hệ thống tiến hóa của bộ Ngọc lan (Magnoliales) thuộc phân nhánh thực vật hạt kín nguyên thủy, với các đặc điểm cổ xưa như đế hoa lồi kéo dài, các thành phần hoa xếp xoắn ốc và bao hoa chưa phân hóa rõ rệt thành đài và tràng. Mô hình nghiên cứu vận dụng ma trận đánh giá áp lực đa chiều của WWF nhằm phân tích tác động tổng hợp từ hoạt động dân sinh, khai thác tài nguyên và thể chế quản lý rừng. Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa bao gồm: bảo tồn nguyên vị (in-situ), bảo tồn chuyển vị (ex-situ), phân loại học hình thái và mức độ tổn thương nguồn gen.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập thông qua điều tra thực địa trong suốt 11 tháng và kế thừa hệ thống văn bản pháp quy như Nghị định số 160/2013/NĐ-CP, Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 cùng Niên giám thống kê tỉnh Sơn La năm 2016. Cỡ mẫu phỏng vấn bán cấu trúc được thiết lập với 27 đối tượng chuyên sâu, bao gồm 10 hộ dân bản địa tại xã Chiềng Sơn, 5 cán bộ quản lý thuộc Ban quản lý rừng đặc dụng Xuân Nha, 10 du khách và 2 cán bộ quản lý văn hóa - xã hội cấp huyện. Phương pháp chọn mẫu kết hợp giữa chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng hộ gia đình và chọn mẫu chuyên gia có chủ đích nhằm thu thập dữ liệu xác thực về tập quán khai thác thực vật rừng.

Khảo sát thực địa được tiến hành theo các tuyến điều tra cắt ngang các đai độ cao từ 200 m đến 1.400 m so với mực nước biển, kết hợp định vị tọa độ GPS và thu thập mẫu tiêu bản thực vật học. Để xử lý các nhân tố ảnh hưởng khi thiếu chuỗi số liệu định lượng dài hạn, tác giả lựa chọn phương pháp đánh giá thang điểm trọng số 5 mức độ (từ điểm 1: không ảnh hưởng đến điểm 5: ảnh hưởng nghiêm trọng) theo khuyến nghị của IUCN và WWF. Phương pháp so sánh hình thái học đối chiếu với các công trình phân loại chuẩn quốc gia của Phạm Hoàng Hộ và Vũ Quang Nam giúp xác định danh pháp khoa học chính xác cho từng loài ghi nhận được.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa đã ghi nhận sự xuất hiện của 07 loài thực vật thân gỗ thuộc họ Ngọc lan (Magnoliaceae) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, tương đương 11,67% tổng số 60 loài Ngọc lan hiện biết trên toàn lãnh thổ Việt Nam. Phát hiện nổi bật nhất của đề tài là việc ghi nhận mới 03 loài lần đầu tiên được phát hiện tại tỉnh Sơn La, bao gồm: Mỡ ba vì (Magnolia conifera), Dạ hợp hoa ống (Magnolia fistulosa) và Giổi bắc bộ (Michelia tonkinensis), chiếm tỷ lệ 42,86% tổng số loài điều tra được trong khu bảo tồn.

Mật độ cá thể phân bố giữa các loài có sự phân hóa cực kỳ sâu sắc. Loài Dạ hợp hồng kông (Magnolia championii) ghi nhận số lượng lớn nhất với 22 cá thể (chiếm 64,71% tổng số 34 cá thể phát hiện được) và là loài duy nhất quan sát thấy khả năng tái sinh tự nhiên với cây con mọc rải rác dưới tán rừng ẩm. Xếp thứ hai là loài Dạ hợp hoa ống với 05 cá thể (chiếm 14,71%). Đáng báo động, 05 loài còn lại chỉ phát hiện được từ 01 đến 02 cá thể trưởng thành, tương đương tỷ lệ từ 2,94% đến 5,88% mỗi loài. Về giá trị bảo tồn nguồn gen, nghiên cứu ghi nhận loài Vàng tâm hay Dạ hợp dandy (Magnolia dandyi) thuộc phân hạng Sẽ nguy cấp (VU) trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007.

Thảo luận kết quả

Thực trạng suy giảm nghiêm trọng số lượng cá thể họ Ngọc lan tại Xuân Nha xuất phát từ sự cộng hưởng giữa yếu tố nội sinh và áp lực ngoại cảnh. Về mặt sinh học, các loài họ Ngọc lan có hạt chứa hàm lượng tinh dầu cao, vỏ quả hóa gỗ đóng mở chậm nên hạt dễ mất sức nảy mầm khi rơi xuống thảm mục rừng, dẫn đến tỷ lệ tái sinh tự nhiên cực kỳ thấp. Về mặt kinh tế - xã hội, đời sống của người dân bản địa phụ thuộc nặng nề vào tài nguyên rừng khi tỷ lệ hộ nghèo bình quân ở mức 32,6%, trong đó xã Chiềng Xuân ghi nhận tỷ lệ hộ nghèo lên tới 58,2%. Gỗ họ Ngọc lan mịn, thơm, không mối mọt, có giá trị thương phẩm cao từ 10 đến 90 triệu đồng/m3, khiến tình trạng khai thác trộm diễn biến phức tạp.

So với các vùng phân bố nguyên sinh tại Vườn quốc gia Tam Đảo hay vùng núi cao Hà Giang, độ phong phú loài tại Xuân Nha đạt mức trung bình khá nhưng mật độ cá thể trên một đơn vị diện tích rừng lại thấp hơn đáng kể. Các tập dữ liệu về phân bố không gian và số lượng cá thể trong nghiên cứu có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua bản đồ tọa độ GPS kết hợp biểu đồ cột phân nhóm thể hiện tương quan số cá thể trưởng thành và tái sinh theo từng đai cao. Đồng thời, kết quả đánh giá 5 yếu tố đe dọa sinh cảnh rất phù hợp để trình bày bằng biểu đồ mạng nhện đa trục, giúp nhà quản lý nhận diện nhanh chóng các điểm nóng bị tác động bởi chuyển đổi đất nương rẫy và khai thác lâm sản.

Đề xuất và khuyến nghị

Thiết lập hệ thống giám sát và khoanh vùng bảo vệ nguyên vị (in-situ) nghiêm ngặt đối với toàn bộ 34 cá thể trưởng thành thuộc 07 loài Ngọc lan đã ghi nhận, đặc biệt ưu tiên cắm mốc ranh giới bảo vệ tuyệt đối cho loài Vàng tâm (VU) và 22 cá thể Dạ hợp hồng kông, hoàn thành mục tiêu 100% vị trí phân bố có biển cảnh báo trong 6 tháng đầu năm 2023 do Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha chủ trì.

Xây dựng vườn ươm giống thực nghiệm ex-situ với diện tích 500 m2 tại trạm kiểm lâm trung tâm, tiến hành thu hái hom cành và gieo ươm hạt giống Giổi bắc bộ và Mỡ ba vì nhằm đạt tỷ lệ nảy mầm tối thiểu 65%, cung cấp từ 3.000 đến 5.000 cây giống đạt chuẩn xuất vườn giai đoạn 2024-2026 do Ban quản lý phối hợp cùng Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật thực hiện.

Mở rộng diện tích hợp đồng khoán khoanh nuôi bảo vệ rừng từ 14.000 ha hiện nay lên 16.500 ha trước quý IV năm 2025, đồng thời giải ngân minh bạch nguồn vốn chi trả dịch vụ môi trường rừng để nâng mức hỗ trợ thu nhập thường xuyên cho 1.751 hộ nghèo tại 5 xã vùng đệm, do Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Sơn La và Ủy ban nhân dân huyện Vân Hồ phê duyệt thực hiện.

Tổ chức định kỳ 10 khóa tập huấn chuyển giao kỹ thuật thu hái bền vững hạt Giổi làm gia vị và tinh dầu gắn với chuỗi liên kết giá trị, phấn đấu đạt tỷ lệ trên 80% hộ gia đình người dân tộc Thái, Mông tại xã Chiềng Xuân và Tân Xuân ký cam kết không chặt hạ cây gỗ họ Ngọc lan trước năm 2025 dưới sự điều phối của Hạt Kiểm lâm khu bảo tồn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và lực lượng kiểm lâm vùng Tây Bắc: Sử dụng danh lục phân bố chi tiết kèm tọa độ GPS và thang điểm trọng số đe dọa 5 cấp độ để xây dựng phương án tuần tra chuyên trách, khoanh vùng bảo vệ sinh cảnh cho các loài thực vật quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng cao.

Các nhà khoa học, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Quản lý tài nguyên, Lâm học, Sinh thái học: Kế thừa dữ liệu mô tả hình thái học thực vật của 7 loài ghi nhận tại Xuân Nha và phương pháp luận tích hợp giữa đánh giá giá trị kinh tế trực tiếp với bảo tồn chuyển vị làm tài liệu giảng dạy và nghiên cứu mở rộng.

Các doanh nghiệp phát triển lâm sản ngoài gỗ, dược liệu và tinh dầu thiên nhiên: Tham khảo các phân tích về hoạt tính kháng khuẩn, hàm lượng tinh dầu hạt Giổi bắc bộ và hoa Dạ hợp nhằm lập dự án đầu tư phát triển vùng nguyên liệu trồng bán tự nhiên dưới tán rừng đặc dụng một cách bền vững.

Các tổ chức phi chính phủ về môi trường (IUCN, WWF, FFI) và cơ quan hoạch định chính sách địa phương: Khai thác số liệu về thực trạng kinh tế - xã hội của 5.367 hộ dân vùng đệm để thiết kế các can thiệp sinh kế giảm nghèo gắn liền với chỉ tiêu bảo vệ diện tích rừng tự nhiên.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao các loài thuộc họ Ngọc lan tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha lại đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cao?

Quần thể họ Ngọc lan tại Xuân Nha có số lượng cá thể tự nhiên rất thấp, phần lớn chỉ ghi nhận từ 01 đến 02 cây trưởng thành và chỉ 01 loài có tái sinh. Áp lực khai thác gỗ quý có giá từ 10 đến 90 triệu đồng/m3 cùng tỷ lệ hộ nghèo vùng đệm lên tới 32,6% đã đẩy các sinh cảnh tự nhiên vào tình trạng suy thoái nghiêm trọng.

Luận văn đã ghi nhận những phát hiện mới nào về phân bố loài thực vật tại tỉnh Sơn La?

Nghiên cứu đã ghi nhận bổ sung 03 loài thuộc họ Ngọc lan lần đầu tiên xuất hiện tại địa bàn tỉnh Sơn La, bao gồm: Mỡ ba vì (Magnolia conifera), Dạ hợp hoa ống (Magnolia fistulosa) và Giổi bắc bộ (Michelia tonkinensis), đóng góp dữ liệu thực tiễn quan trọng cho hệ thực vật Việt Nam với tỷ lệ chiếm 42,86% tổng số loài tìm thấy tại khu bảo tồn.

Tác động kinh tế từ đời sống người dân vùng đệm ảnh hưởng ra sao đến sinh cảnh khu bảo tồn?

Khu bảo tồn nằm trên địa bàn 5 xã với 5.367 hộ dân, trong đó tỷ lệ hộ nghèo bình quân là 32,6%, cá biệt xã Chiềng Xuân lên tới 58,2%. Tập quán canh tác nương rẫy trồng ngô, sắn trên đất dốc và nhu cầu thu hái lâm sản kiếm sống đã trực tiếp thu hẹp sinh cảnh phân bố của các loài thực vật quý.

Giá trị kinh tế và dược liệu thực tế của các loài thuộc họ Ngọc lan tại Xuân Nha được thể hiện như thế nào?

Các loài Ngọc lan cung cấp nguồn gỗ quý thơm bền không mối mọt, hoa và hạt chứa hàm lượng tinh dầu cao có tính kháng khuẩn tự nhiên mạnh. Hạt Giổi bắc bộ được thu hái làm gia vị đắt giá và thuốc chữa ho, trong khi vỏ và rễ nhiều loài được y học cổ truyền sử dụng làm dược liệu điều trị bệnh hiệu quả.

Phương pháp nào đã được tác giả ứng dụng để lượng hóa các yếu tố đe dọa sinh thái?

Nghiên cứu ứng dụng phương pháp đánh giá theo thang điểm trọng số 5 mức độ do IUCN và WWF ban hành, kết hợp phỏng vấn sâu 27 đối tượng là cán bộ kiểm lâm và người dân. Cách tiếp cận này giúp lượng hóa khách quan 5 nhóm áp lực môi trường trong điều kiện cơ sở dữ liệu định lượng dài hạn của địa phương còn hạn chế.

Kết luận

• Đã xác định và lập danh lục chính xác 07 loài thuộc 2 chi trong họ Ngọc lan tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha với tổng số 34 cá thể phân bố rải rác ngoài tự nhiên.
• Ghi nhận mới 03 loài lần đầu tiên phát hiện tại tỉnh Sơn La, đồng thời định danh loài Vàng tâm thuộc phân hạng Sẽ nguy cấp (VU) theo Sách Đỏ Việt Nam năm 2007.
• Làm rõ cấu trúc phân bố không đồng đều khi loài Dạ hợp hồng kông chiếm ưu thế với 22 cá thể, trong khi 05 loài còn lại chỉ tồn tại từ 01 đến 02 cá thể trưởng thành.
• Chứng minh mối tương quan trực tiếp giữa nguy cơ suy thoái loài với áp lực sinh kế của hơn 5.367 hộ dân vùng đệm có tỷ lệ hộ nghèo bình quân 32,6%.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp đồng bộ kết hợp chặt chẽ giữa bảo tồn nguyên vị, nhân giống chuyển vị và mở rộng diện tích giao khoán 16.500 ha rừng đặc dụng.

Về lộ trình tiếp theo giai đoạn 2023-2025, các cơ quan chức năng cần ưu tiên hoàn thành cắm mốc khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt 34 cá thể cây mẹ trong năm 2023, đồng thời vận hành ổn định vườn ươm 500 m2 để cung ứng tối thiểu 3.000 cây giống tái thả tự nhiên trước năm 2025. Ban quản lý khu bảo tồn, chính quyền địa phương và các viện nghiên cứu lâm nghiệp cần phối hợp hành động ngay để gìn giữ nguồn gen quý hiếm của họ Ngọc lan, kiến tạo tương lai phát triển bền vững cho hệ sinh thái rừng Tây Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Việt Nam đƣợc đánh giá là 1 trong 25 quốc gia có tính đa dạng sinh học cao. Tuy nhiên, cũng nhƣ nhiều quốc gia khác, chúng ta đang đứng trƣớc không ít thách thức khi mà bảo tồn đa dạng sinh học có liên quan mật thiết tới phát triển kinh tế và ổn định xã hội (Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng, 2022). Giá trị của đa dạng sinh học có thể xét theo hai khía cạnh, đó là, giá trị trực tiếp và giá trị gián tiếp.

Giá trị trực tiếp của tính đa dạng sinh học là những giá trị từ nguồn tài nguyên sinh vật mà đƣợc con ngƣời trực tiếp khai thác và sử dụng phục vụ cuộc sống hàng ngày; còn giá trị gián tiếp bao gồm những giá trị giúp duy trì sự sống trên Trái Đất đồng thời là cơ sở để phát triển các hoạt động kinh tế, văn hóa, giáo dục dựa vào thiên nhiên mà con ngƣời không thể bán mua nhƣ số lƣợng và chất lƣợng nƣớc, bảo vệ đất, tái tạo, giáo dục, nghiên cứu khoa học, điều hòa khí hậu và cung cấp những phƣơng tiện cho tƣơng lai của xã hội loài ngƣời. Bảo tồn đa dạng sinh học là một thành tố quan trọng để đạt đƣợc phát triển bền vững cũng nhƣ cung cấp hàng hóa công cộng toàn cầu (USAID, 2016). Thực vật nói chung có vai trò quan trọng đối với cuộc sống của ngƣời dân ở mọi quốc gia trên thế giới; chúng cung cấp các dịch vụ sinh thái, kinh tế và văn hóa thiết yếu. Các cây thuộc họ Ngọc lan (Magnoliaceae) đa số có giá trị lấy gỗ, làm thuốc, thực phẩm và làm cảnh.

Trong tự nhiên, chúng bị khai thác quá mức để lấy gỗ và làm thuốc, song khả năng tái sinh tự nhiên thấp nên nhiều loài bị suy giảm số lƣợng nghiêm trọng và đang đứng trƣớc nguy cơ tuyệt chủng. Chúng cũng có tầm quan trọng đặc biệt về mặt khoa học trong các nghiên cứu về sự tiến hóa của thực vật và địa sinh học, bởi họ Ngọc lan là một trong những nhóm thực vật có hoa (flowering plant) sớm nhất và đóng vai trò then chốt trong việc hình thành các khái niệm về hoa trong ngành thực vật Hạt kín (Angiospermae) (Fauna & Flora International, 2007). Các loài thuộc họ thực vật quan trọng này đóng vai trò là chỉ số đánh giá hiện trạng của các khu rừng ở châu Á và châu Mỹ vì sự xuất hiện của chúng chứng minh ảnh hƣởng của môi 1 trƣờng tới toàn bộ quá trình phân loại thực vật. Điều này đặc biệt quan trọng bởi hiện nay môi trƣờng bị thay đổi chƣa từng có do các hoạt động của con ngƣời, bao gồm mất môi trƣờng sống trên diện rộng và sự nóng lên toàn cầu.

Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Xuân Nha là một trong 3 khu bảo tồn của tỉnh Sơn La (Xuân Nha, Tà Xùa, Sốp Cộp). Khu BTTN Xuân Nha thuộc huyện Mộc Châu, nằm ở phía tây nam tỉnh Sơn La. Khu BTTN Xuân Nha đƣợc thành lập theo Quyết định số 194/CT ngày 9/8/1986 của Chủ tịch Hội đồng Bộ trƣởng (nay là Thủ tƣớng Chính phủ) với diện tích 60. Với sự đa dạng cả về mặt không gian, địa hình và khí hậu đã tạo nên cho KBTTN Xuân Nha tài nguyên rừng phong phú và đa dạng.

Hiện nay, KBTTN Xuân Nha đang đối mặt với nhiều mối đe dọa nhƣ: phần lớn diện tích rừng không còn nguyên vẹn, ngƣời dân phá nƣơng làm rẫy trong diện tích khu bảo tồn, tình trạng khai thác gỗ, lâm sản trái phép, hoạt động du lịch phát triển tự phát…dẫn đến nhiều hệ sinh thái bị tàn phá, nhiều loài thực vật rừng quý hiếm đứng trƣớc nguy cơ tuyệt chủng cao.