Hội Họa Hiện Thực Xã Hội Chủ Nghĩa Ở Việt Nam (1954 - 1986)

Hội họa Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa (HTXHCN) ở Việt Nam (1954-1986) là một giai đoạn quan trọng… 234 trang · Viện Văn Hóa Nghệ Thuật Quốc Gia Việt Nam · 2022.

• Tác giả: Phạm Trung
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Bá Dũng
• Trường học: Viện Văn Hóa Nghệ Thuật Quốc Gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử mỹ thuật
• Đề tài: Hội Họa Hiện Thực Xã Hội Chủ Nghĩa Ở Việt Nam (1954 - 1986)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ nghệ thuật
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ HỘI HỌA HTXHCN Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1954 - 1986
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu về HTXHCN trong văn học nghệ thuật
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu về HTXHCN trong mỹ thuật
• 1.1.3. Đánh giá chung
• 1.2. Khái niệm cơ bản của đề tài
• 1.3. Lý thuyết nghiên cứu
• 1.4. Khái quát về hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986
• 1.4.1. Bối cảnh chính trị, xã hội và văn hóa Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986
• 1.4.2. Quá trình tiếp biến ảnh hưởng của phương pháp HTXHCN vào đường lối văn nghệ Việt Nam
• 1.4.3. Sự hình thành hội hoạ Hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
• 1.4.4. Chủ thể sáng tạo của hội họa Hiện thực xã hội chủ nghĩa
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT CỦA HỘI HỌA HIỆN THỰC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1954 - 1986
• 2.1. Nội dung nghệ thuật của Hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986
• 2.1.1. Hình tượng nghệ thuật
• 2.2. Hình thức nghệ thuật của Hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986
• 2.2.1. Chất liệu và kỹ thuật
• 2.2.2. Thủ pháp tạo hình
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC TRƯNG, GIÁ TRỊ VÀ BÀN LUẬN VỀ HỘI HỌA HIỆN THỰC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1954 - 1986
• 3.1. Đặc trưng của hội hoạ Hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986
• 3.1.1. Tính tạo hình hàn lâm, kết hợp phẩm chất nghệ thuật dân gian
• 3.1.2. Tính lãng mạn cách mạng
• 3.1.3. Tính giai cấp
• 3.1.4. Tính dân tộc
• 3.1.5. Tính phong trào
• 3.2. Giá trị của hội hoạ Hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986
• 3.2.1. Giá trị lịch sử
• 3.2.2. Giá trị nghệ thuật
• 3.3. Bàn luận về hội họa Hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986 trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam hiện đại
• 3.3.1. Sự tương đồng, khác biệt của hội họa giai đoạn 1925 - 1945 và hội họa HTXHCN giai đoạn 1954 - 1986
• 3.3.2. Từ tinh thần yêu nước đến với chủ nghĩa xã hội
• 3.3.3. Sự chuyển biến của hội họa HTXHCN ở Việt Nam
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu Hội họa Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam

Hội họa Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa (HTXHCN) ở Việt Nam (1954-1986) là một giai đoạn quan trọng trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam. Giai đoạn này chịu ảnh hưởng sâu sắc từ hệ tư tưởng Mác-Lênin và chủ nghĩa HTXHCN của Liên Xô và các nước Xã hội Chủ nghĩa. Nghệ thuật Việt Nam 1954-1986 trở thành công cụ phục vụ cách mạng, kháng chiến và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Các tác phẩm tập trung phản ánh cuộc sống của người lao động, ca ngợi tinh thần yêu nước, chủ nghĩa anh hùng cách mạng. Phong cách hiện thực xã hội chủ nghĩa hướng đến tính đại chúng, dễ hiểu, dễ tiếp cận, khác biệt so với giai đoạn trước. Theo Phạm Trung, HTXHCN từng là phương pháp chủ đạo, quán xuyến gần như toàn bộ sáng tác mỹ thuật cách mạng Việt Nam trong thời gian dài với số lượng tác phẩm khá lớn và có những giá trị nghệ thuật đáng ghi nhận, góp phần không nhỏ vào thành tựu của sự nghiệp VHNT cách mạng.

1.1. Bối cảnh lịch sử hội họa Việt Nam 1954 1986

Sau Hiệp định Geneva năm 1954, Việt Nam tạm thời chia cắt. Miền Bắc xây dựng chủ nghĩa xã hội, áp dụng chủ nghĩa HTXHCN vào văn học nghệ thuật. Chiến tranh Việt Nam tạo bối cảnh đặc biệt, thúc đẩy hội họa cách mạng Việt Nam. Ảnh hưởng của chủ nghĩa xã hội đến hội họa Việt Nam thể hiện qua việc nghệ thuật trở thành công cụ tuyên truyền, cổ vũ tinh thần chiến đấu. Giai đoạn này chứng kiến sự ra đời của nhiều tác phẩm phản ánh cuộc sống chiến đấu, lao động sản xuất.

1.2. Ảnh hưởng của Liên Xô đến hội họa Việt Nam

Ảnh hưởng từ Liên Xô là yếu tố quan trọng trong sự hình thành và phát triển của hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Chủ nghĩa HTXHCN được du nhập từ Liên Xô, trở thành phương pháp sáng tác chủ đạo. Các họa sĩ Việt Nam tiếp thu kỹ thuật, phong cách và chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa từ các nước xã hội chủ nghĩa. Sự giao lưu văn hóa và đào tạo nghệ thuật tại Liên Xô góp phần định hình nền mỹ thuật Việt Nam thời kỳ đổi mới.

II. Vấn đề Thách thức Hội họa Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa

Mặc dù có những đóng góp to lớn, hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa cũng đối mặt với nhiều vấn đề và thách thức. Tính khuôn mẫu, khô cứng trong một số tác phẩm khiến nghệ thuật thiếu tính sáng tạo. Việc quá chú trọng vào nội dung tuyên truyền đôi khi làm lu mờ giá trị thẩm mỹ. Bên cạnh đó, sự kiểm duyệt khắt khe hạn chế sự tự do sáng tạo của các nghệ sĩ. Việc đánh giá lại và phê bình hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa là cần thiết để nhìn nhận khách quan những thành công và hạn chế của giai đoạn này. Cần có cái nhìn toàn diện về giá trị nghệ thuật hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa, chứ không chỉ đánh giá dựa trên yếu tố chính trị.

2.1. Phê bình hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa

Một số nhà phê bình cho rằng hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa thiếu tính đột phá, sáng tạo. Việc tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc của chủ nghĩa HTXHCN dẫn đến sự lặp lại về đề tài, phong cách. Cần phân tích sâu hơn về những hạn chế trong phong cách nghệ thuật hiện thực xã hội chủ nghĩa để rút ra bài học kinh nghiệm.

2.2. Tự do sáng tạo Hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa

Sự kiểm duyệt và định hướng sáng tác chặt chẽ gây áp lực lên các nghệ sĩ. Nhiều nghệ sĩ phải hy sinh cá tính nghệ thuật để phù hợp với yêu cầu của nghệ thuật tuyên truyền trong hội họa. Cần tạo điều kiện để nghệ sĩ có không gian sáng tạo, phát huy tối đa khả năng của mình.

2.3. Đề tài trong hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa

Đề tài chủ yếu tập trung vào ca ngợi chiến tranh, lao động, và hình ảnh lãnh tụ. Việc khai thác các đề tài khác, đặc biệt là về đời sống cá nhân, ít được chú trọng. Sự phong phú trong đề tài là cần thiết để hội họa Việt Nam thời kỳ đổi mới phát triển đa dạng.

III. Phương Pháp Kỹ thuật Hội họa Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa

Các họa sĩ hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa sử dụng nhiều phương pháp và kỹ thuật khác nhau để tạo ra những tác phẩm ấn tượng. Kỹ thuật vẽ hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa kế thừa từ hội họa phương Tây kết hợp với yếu tố truyền thống Việt Nam. Bố cục chặt chẽ, màu sắc tươi sáng, hình ảnh chân thực là những đặc điểm nổi bật. Nhiều họa sĩ đã có những sáng tạo riêng, mang đến những phong cách độc đáo. Màu sắc trong hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa thường được sử dụng để thể hiện sự lạc quan, yêu đời.

3.1. Chất liệu Kỹ thuật vẽ trong hội họa

Sơn dầu, sơn mài, lụa, bột màu là những chất liệu phổ biến. Các họa sĩ sử dụng thành thạo các kỹ thuật vẽ để tạo ra những tác phẩm có giá trị thẩm mỹ cao. Trường phái hiện thực xã hội chủ nghĩa đòi hỏi sự tỉ mỉ, chính xác trong từng chi tiết.

3.2. Biểu tượng trong hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa

Các biểu tượng trong hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa thường mang ý nghĩa chính trị, xã hội. Hình ảnh người lính, công nhân, nông dân được sử dụng để thể hiện sức mạnh của quần chúng nhân dân. Việc giải mã các biểu tượng giúp hiểu rõ hơn về tư tưởng của tác phẩm.

3.3. Nghệ thuật tuyên truyền trong hội họa

Hội họa được sử dụng như một công cụ tuyên truyền hiệu quả. Các tác phẩm cổ vũ tinh thần chiến đấu, lao động sản xuất. Hội họa cách mạng Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng tư tưởng cho quần chúng.

IV. Họa sĩ tiêu biểu Hội họa Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa VN

Giai đoạn 1954-1986 chứng kiến sự xuất hiện của nhiều họa sĩ tiêu biểu hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa. Họ là những người đã có đóng góp to lớn cho nền mỹ thuật Việt Nam. Các tác phẩm của họ không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn có giá trị lịch sử, văn hóa. Các họa sĩ tiêu biểu hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa đã ghi dấu ấn sâu sắc trong lòng công chúng. Tên tuổi và tác phẩm của họ sẽ mãi được lưu giữ trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam.

4.1. Danh sách họa sĩ nổi tiếng và tác phẩm tiêu biểu

Liệt kê các họa sĩ nổi tiếng như Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn, Bùi Xuân Phái… và các tác phẩm tiêu biểu của họ. Phân tích phong cách nghệ thuật và đóng góp của từng họa sĩ. Các tác phẩm nổi tiếng như “Du kích tập bắn” của Mai Trương, “Em Thúy” của Trần Văn Cẩn, thể hiện rõ đặc điểm hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

4.2. Ảnh hưởng và đóng góp của các họa sĩ

Đánh giá ảnh hưởng của các họa sĩ đến sự phát triển của hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa. Nhấn mạnh những đóng góp của họ trong việc xây dựng nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại. Vai trò của các nghệ sĩ trong việc sưu tầm tranh hiện thực xã hội chủ nghĩa cho bảo tàng.

4.3. Phong cách nghệ thuật của các họa sĩ tiêu biểu

Phân tích phong cách nghệ thuật riêng của từng họa sĩ. Nhấn mạnh những yếu tố độc đáo trong cách sử dụng màu sắc, bố cục và kỹ thuật. Sự khác biệt trong kỹ thuật vẽ hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa giữa các họa sĩ.

V. Giá trị Di sản Hội họa Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa

Hội họa Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa (HTXHCN) để lại một di sản nghệ thuật vô giá cho Việt Nam. Các tác phẩm không chỉ là những chứng nhân lịch sử mà còn mang đậm giá trị văn hóa, thẩm mỹ. Giá trị nghệ thuật hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa được thể hiện qua sự chân thực, gần gũi với cuộc sống và khả năng truyền tải thông điệp mạnh mẽ. Di sản của hội họa Việt Nam 1954-1986 cần được bảo tồn và phát huy trong xã hội hiện đại.

5.1. Giá trị lịch sử và văn hóa của hội họa HTXHCN

Hội họa HTXHCN phản ánh chân thực cuộc sống, chiến đấu và lao động của người Việt Nam trong giai đoạn lịch sử đầy biến động. Các tác phẩm là nguồn tư liệu quý giá giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá khứ. Vai trò của hội họa trong xã hội Việt Nam 1954-1986 là rất lớn.

5.2. Bảo tồn và phát huy giá trị di sản

Cần có những biện pháp bảo tồn hiệu quả để lưu giữ những tác phẩm hội họa HTXHCN. Các bảo tàng, phòng trưng bày cần tăng cường giới thiệu các tác phẩm này đến công chúng. Sự cần thiết phải có những bảo tàng nghệ thuật Việt Nam chất lượng cao.

5.3. Hội họa HTXHCN trong bối cảnh hiện đại

Nhìn nhận hội họa HTXHCN một cách khách quan, không phiến diện. Khai thác những giá trị thẩm mỹ và bài học kinh nghiệm từ giai đoạn này. Ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa trong văn học nghệ thuật đương đại.

VI. Kết luận Tương lai Hội họa Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa

Hội họa Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa (HTXHCN) là một phần không thể thiếu trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam. Dù còn nhiều tranh cãi, không thể phủ nhận những đóng góp to lớn của hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong việc phản ánh cuộc sống và xây dựng nền văn hóa mới. Sự phát triển của hội họa Việt Nam sau 1986 cho thấy sự đa dạng và phong phú của nền mỹ thuật nước nhà. Cần có cái nhìn toàn diện về lịch sử mỹ thuật Việt Nam để hiểu rõ hơn về quá trình phát triển của nghệ thuật nước nhà.

6.1. Bài học kinh nghiệm từ hội họa HTXHCN

Rút ra những bài học về sự kết hợp giữa nghệ thuật và cuộc sống. Nhấn mạnh tầm quan trọng của tự do sáng tạo trong nghệ thuật. Sự ảnh hưởng của Liên Xô đến hội họa Việt Nam để lại nhiều bài học quý giá.

6.2. Hướng đi mới cho mỹ thuật Việt Nam

Khuyến khích sự sáng tạo và đổi mới trong nghệ thuật. Tạo điều kiện để các nghệ sĩ phát huy tối đa khả năng của mình. Sự cần thiết của việc chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa trong văn học nghệ thuật cần được nghiên cứu sâu hơn.

6.3. Hội họa HTXHCN trong tương lai

Tiếp tục nghiên cứu và đánh giá hội họa HTXHCN một cách khách quan. Phát huy những giá trị tốt đẹp và khắc phục những hạn chế. Sự cần thiết để những nhà sưu tầm tranh hiện thực xã hội chủ nghĩa phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Chủ nghĩa Hiện thực Xã hội chủ nghĩa (HTXHCN) xuất hiện trong văn học Nga Xô viết vào đầu những năm 1930 và nhanh chóng trở thành phương pháp sáng tác chủ đạo trong nền văn học nghệ thuật của các quốc gia thuộc hệ thống xã hội chủ nghĩa. Tại Việt Nam, phương pháp HTXHCN từng giữ vai trò chủ đạo, quán xuyến gần như toàn bộ hoạt động sáng tác mỹ thuật cách mạng trong một thời gian dài, để lại khối lượng tác phẩm đồ sộ và những giá trị nghệ thuật gắn liền với công cuộc giải phóng dân tộc và kiến thiết đất nước. Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, hội họa Việt Nam hiện đại bước vào sự chuyển dịch căn bản về tư tưởng và quan niệm thẩm mỹ: từ bút pháp Hiện thực - Ấn tượng chịu ảnh hưởng của nghệ thuật Pháp thời kỳ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (với quan niệm nghệ thuật vị nghệ thuật) chuyển dịch sang phương pháp sáng tác HTXHCN (theo tôn chỉ nghệ thuật vị nhân sinh), nhấn mạnh tính tuyên truyền, dễ hiểu, cổ động phục vụ kháng chiến và tầng lớp công - nông - binh.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định là: dù đã có nhiều bài báo, kỷ yếu hội thảo, sách chuyên khảo và giáo trình mỹ thuật đề cập đến chủ nghĩa HTXHCN, nhưng từ trước đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, có tính tổng kết khoa học và hệ thống hóa về các đặc trưng, giá trị của hội họa HTXHCN ở Việt Nam trong giai đoạn 1954 - 1986.

Luận án tiến sĩ nghệ thuật học của tác giả Phạm Trung, chuyên ngành Lý luận và lịch sử mỹ thuật (mã số: 9210101), thực hiện tại Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Lê Bá Dũng và PGS.TS Nguyễn Văn Cương, được triển khai nhằm giải quyết khoảng trống học thuật này.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở lý luận và thực tiễn, luận án nghiên cứu hội họa HTXHCN từ góc độ mỹ thuật học, làm rõ các đặc trưng và khẳng định giá trị nghệ thuật của hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986 trong diễn trình của mỹ thuật Việt Nam hiện đại.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Làm rõ tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và khái quát về hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986.
2. Nghiên cứu, phân tích nội dung và hình thức nghệ thuật của hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986.
3. Luận bàn về đặc trưng và giá trị nghệ thuật hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986 có những biểu hiện về nội dung và hình thức nghệ thuật như thế nào?
2. Quá trình giao lưu, tiếp biến HTXHCN đã ảnh hưởng tới hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986 như thế nào?
3. Đặc trưng và giá trị nghệ thuật của hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986 được biểu hiện như thế nào trong mỹ thuật Việt Nam hiện đại?

Giả thuyết khoa học

1. Giả thuyết 1: Hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986 được biểu hiện đa dạng thông qua các thể loại, đề tài, nội dung, chất liệu bằng việc vận dụng linh hoạt các kiến thức tạo hình phương Tây và yếu tố kế thừa mỹ thuật truyền thống, mang đặc tính dân tộc rõ nét trong sự phong phú bố cục và hình thức tạo hình.
2. Giả thuyết 2: Hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986 có mối liên hệ chặt chẽ giữa nội dung và hình thức nghệ thuật, có giá trị thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc, thể hiện được nội dung tư tưởng, tinh thần xã hội trong ngôn ngữ nghệ thuật tạo hình hiện đại, đóng góp đặc trưng riêng vào sự phong phú của mỹ thuật Việt Nam.
3. Giả thuyết 3: Hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986 có đặc trưng riêng biệt, đặc sắc và giá trị nghệ thuật quan trọng trong sự phát triển của mỹ thuật Việt Nam hiện đại, là hệ thống “tư liệu” lịch sử bằng hình ảnh về một giai đoạn lịch sử hào hùng của Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Nội dung và hình thức của các tác phẩm hội họa tiêu biểu trong mỹ thuật Việt Nam hiện đại từ năm 1954 đến năm 1986, sáng tác theo phương pháp HTXHCN trên các chất liệu sơn dầu, sơn mài, lụa, bột màu, thuốc nước gắn liền với phong cách hiện thực.
• Phạm vi không gian: Các tác phẩm hội họa tiêu biểu trong sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, các tác phẩm đạt giải thưởng tại các triển lãm mỹ thuật toàn quốc, cùng tác phẩm của các tác giả được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh và Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 1954 - 1986. Mốc năm 1954 đánh dấu Hiệp định Genève được ký kết, hòa bình lập lại ở miền Bắc và bắt đầu quá trình áp dụng trên diện rộng phương pháp HTXHCN trong văn học nghệ thuật. Mốc năm 1986 đánh dấu công cuộc Đổi mới, mở cửa hội nhập quốc tế, khi HTXHCN không còn là phương pháp sáng tác chủ đạo duy nhất.

Tiêu chí	Nội dung xác định trong luận án
Tên đề tài	Hội họa Hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986
Tác giả & Chuyên ngành	Phạm Trung — Lý luận và lịch sử mỹ thuật (Mã số: 9210101)
Cơ sở đào tạo	Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam
Thời gian khảo sát	1954 - 1986 (Mốc Hiệp định Genève đến mốc công cuộc Đổi mới)
Không gian khảo sát	Bảo tàng MTVN, Bảo tàng MT TP.HCM, các triển lãm toàn quốc
Chất liệu trọng tâm	Sơn mài, sơn dầu, lụa, bột màu, thuốc nước

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân chia thành hai mảng nghiên cứu chính:

Nhóm nghiên cứu về lý luận văn học nghệ thuật và đường lối chỉ đạo

Luận án điểm lại các công trình kinh điển và lý luận nền tảng của chủ nghĩa Mác - Lênin và HTXHCN:

• Các tài liệu dịch thuật và nghiên cứu kinh điển: V. Lênin (Về văn học và nghệ thuật, 1960); K. Marx - F. Engels (Về văn học và nghệ thuật, 1962); Andre Jdanov (Về Văn học nghệ thuật, 1962); M. Gorki (Bàn về văn học, 1970); Alexis Tolstoi (Hiện thực xã hội chủ nghĩa, 1951); Jean Fréville (Chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa là gì?, 1958); V. Vanslov (Tính nhân dân của nghệ thuật, 1960); P. S. Rosenthal (Nguyên lý mỹ học Marx - Lenin, 1963); A. Ovcharenko (Chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa, 1981).
• Các công trình lý luận của các tác giả Việt Nam: Nguyễn Lương Ngọc (Mấy vấn đề nguyên lý văn học, Tập II, 1961); Lê Đình Kỵ (Các phương pháp nghệ thuật, 1962); Hồng Chương (Phương pháp sáng tác trong văn học nghệ thuật, 1962). Cùng các nghiên cứu mỹ học và văn học của Đỗ Huy, Đỗ Văn Khang, Hoài Lam, Phong Lê, Hà Minh Đức, Phan Cự Đệ, Trần Đình Sử, Lại Nguyên Ân, La Khắc Hòa, Phương Lựu, Lộc Phương Thủy, Cao Thị Hồng, Trần Thị Phương Phương.
• Văn kiện chỉ đạo của lãnh đạo Đảng và Nhà nước: Hải Triều (bài viết về Chủ nghĩa tả thực xã hội trên báo Hồn Trẻ, 1936); Đề cương về văn hóa Việt Nam (Trường Chinh soạn thảo, 1943); báo cáo Chủ nghĩa Mác và vấn đề văn hóa Việt Nam (Trường Chinh, 1948); tác phẩm của Hồ Chí Minh, Lê Duẩn, Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, Nguyễn Chí Thanh (Bàn về văn học nghệ thuật, 1972); Hồ Chí Minh (Về công tác văn hóa văn nghệ, 1977); Tố Hữu (Xây dựng một nền văn nghệ lớn xứng đáng với nhân dân ta, với thời đại ta, 1973).

Nhóm nghiên cứu về mỹ thuật và hội họa HTXHCN

1. Nghiên cứu trong nước:

• Nguyễn Phi Hoanh (1970), Lược sử mỹ thuật Việt Nam, đề cập đến tranh cổ động và hoạt động mỹ thuật thời kỳ đầu cách mạng.
• Viện Mỹ thuật (1982), kỷ yếu Phương pháp HTXHCN trong nghệ thuật tạo hình, ghi nhận các ý kiến thảo luận của Trịnh Phòng, Thái Bá Vân, Sĩ Ngọc, Lê Thanh Đức, Nguyễn Quân, Trang Phượng, Thọ Vân, Nguyễn Phúc, Trường Lưu, Hà Xuân Trường.
• Viện Mỹ thuật - Hội Nghệ sĩ tạo hình Việt Nam (1985), Những vấn đề nghệ thuật tạo hình 1985.
• Viện Mỹ thuật - Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (1992), kỷ yếu Tranh lụa Nguyễn Phan Chánh.
• Quang Phòng, Trần Tuy (1996), Mỹ thuật Hiện đại Việt Nam; Quang Phòng, Quang Việt (2000), Mỹ thuật Thủ đô Hà Nội thế kỷ 20.
• Hội Mỹ thuật Việt Nam (1997), 8 Nghệ sĩ được giải thưởng Hồ Chí Minh (nghiên cứu về Tô Ngọc Vân, Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm, Trần Văn Cẩn, Bùi Xuân Phái, Nguyễn Đỗ Cung, Nguyễn Phan Chánh, Diệp Minh Châu).
• Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội - Viện Mỹ thuật (1999), Mỹ thuật Việt Nam thế kỷ 20; kỷ yếu hội thảo 20 năm mỹ thuật Việt Nam thời kỳ đổi mới (2007).
• Ngô Mạnh Lân (2004), Dưới mái trường Mỹ thuật thời kháng chiến.
• Nguyễn Lương Tiểu Bạch chủ biên (2005), Mỹ thuật Việt Nam hiện đại.
• Hội Mỹ thuật Việt Nam (2008), Hình tượng Bác Hồ trong nghệ thuật tạo hình Việt Nam; (2017), 70 năm Mỹ thuật Việt Nam (1945 - 2015).
• Hội Liên hiệp VHNT Hà Nội - Hội Mỹ thuật Hà Nội (2010), Một thời Hà Nội; Nguyễn Hải Yến (2010), Hội họa Hà Nội những ký ức còn lại.
• Nguyễn Quân (2010), Mỹ thuật Việt Nam thế kỷ 20.
• Trương Quốc Bình (2015), Các tác phẩm hội họa Việt Nam lưu giữ và bảo tồn.
• Phan Cẩm Thượng (2015), Hội họa Việt Nam một diện mạo khác.
• Đào Mai Trang (2017), Họa sĩ khóa kháng chiến (1950 - 1954).
• Nguyễn Văn Cường (2019), Hội họa Việt Nam giai đoạn 1925 - 1945 nhìn từ góc độ văn hóa.

2. Nghiên cứu ngoài nước:

• Corinne de Ménonville (2003), La peinture Vietnamienne, une aventure entre tradition et modernité, khảo sát mỹ thuật Việt Nam từ năm 1925 đến sau Đổi mới nhưng chưa phân tích hệ thống các tác phẩm HTXHCN.
• Bảo tàng Mỹ thuật Singapore (SAM, 2009), Post Doimoi; Essays on: Modern and contemporary Vietnamese art.
• Huỳnh Bội Trân (2005), luận án tiến sĩ Vietnamese Aesthetics from 1925 onwards tại Đại học Sydney.
• Phoebe Scott (2012), luận án tiến sĩ Forming and Reforming The artist, Modernity, Agency and the Discourse of Art in North Vietnam, 1925 - 1954 tại Đại học Sydney.

Vị trí của luận án: Kế thừa các tư liệu lịch sử và các nhận định phân tán trong các ấn phẩm trước đó, luận án là công trình tập hợp, hệ thống hóa và phân tích chuyên sâu từ góc độ lý luận và lịch sử mỹ thuật, đánh giá toàn diện cả hai bình diện nội dung và hình thức nghệ thuật của hội họa HTXHCN Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung khái niệm

Luận án vận dụng Lý thuyết Tiếp biến văn hóa (Cultural Acculturation) được khởi xướng bởi các nhà nhân học người Đức - Áo (tiêu biểu là F. Schmidt), kết hợp với định nghĩa của A. Radugin trong Từ điển Bách khoa Văn hóa học gồm ba quá trình: tiếp nhận văn hóa, tiếp xúc văn hóa, và tiếp thụ văn hóa. Lý thuyết này được sử dụng để giải thích cách thức hội họa Việt Nam tiếp nhận kiến thức tạo hình hàn lâm phương Tây (từ thời kỳ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương) và tiếp biến hệ tư tưởng, phương pháp sáng tác HTXHCN từ Liên Xô và Trung Quốc, đồng thời tích hợp nền tảng mỹ thuật truyền thống bản địa để định hình diện mạo nghệ thuật mang bản sắc dân tộc.

Bên cạnh đó, luận án sử dụng các lý thuyết cơ bản của nghệ thuật tạo hình (bố cục, đường nét, màu sắc, ánh sáng, mảng khối, không gian, chất liệu) và xác lập hệ thống 5 khái niệm công cụ:

• Hội họa: Bộ môn nghệ thuật tạo hình dùng chất màu, đường nét, hình mảng trên mặt phẳng để phản ánh hiện thực và truyền đạt cảm xúc thẩm mỹ.
• Hội họa HTXHCN: Phương pháp sáng tác và trào lưu mỹ thuật phản ánh cuộc sống chiến đấu, lao động sản xuất trong tiến trình cách mạng với tinh thần lạc quan, phục vụ công - nông - binh.
• Nội dung và hình thức nghệ thuật: Mối quan hệ biện chứng thống nhất, trong đó nội dung quy định hình thức, còn hình thức là phương thức biểu đạt của nội dung qua ngôn ngữ tạo hình và chất liệu.
• Chủ thể sáng tạo: Cá nhân nghệ sĩ (chuyên nghiệp hoặc không chuyên) sáng tạo ra giá trị thẩm mỹ, mang bản sắc riêng và phản ánh hiện thực xã hội.
• Hình tượng nghệ thuật: Phương thức tái hiện chọn lọc cuộc sống theo nguyên tắc điển hình hóa bằng ngôn ngữ nghệ thuật tạo hình.

Phương pháp nghiên cứu cụ thể

Luận án là công trình nghiên cứu định tính, sử dụng phối hợp các phương pháp chuyên ngành và liên ngành:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu thứ cấp: Thu thập, phân loại, hệ thống hóa các văn bản lý luận, sách báo, vựng tập triển lãm và bài viết phê bình mỹ thuật trong và ngoài nước.
• Phương pháp thống kê, so sánh: Thống kê các tác phẩm, tác giả, thể loại, chất liệu; so sánh đối chiếu đặc điểm nghệ thuật giữa hội họa giai đoạn 1925 - 1945 và giai đoạn 1954 - 1986, cũng như giữa hội họa Việt Nam và hội họa Liên Xô, Trung Quốc.
• Phương pháp quan sát thực địa: Điền dã trực tiếp, đo đạc, quan sát, chụp ảnh và khảo sát hiện vật, tác phẩm tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, Bảo tàng Mỹ thuật Đà Nẵng.
• Phương pháp phỏng vấn chuyên gia: Luận án thực hiện phỏng vấn sâu các nghệ sĩ, nhà quản lý và nhà phê bình mỹ thuật có uy tín:
  1. Họa sĩ Dương Ánh (nguyên Phó Giám đốc Xưởng tranh Cổ động Trung ương).
  2. PGS. Họa sĩ Huy Oánh (nguyên Phó Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam).
  3. Họa sĩ Lê Huy Tiếp (nguyên Chủ tịch Hội đồng Nghệ thuật - Hội Mỹ thuật Việt Nam).
  4. Họa sĩ Trần Nguyên Đán (nguyên Phó Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam).
  5. Nhà phê bình mỹ thuật Bùi Như Hương (Viện Mỹ thuật).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và khái quát về hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986

Chương 1 có dung lượng 39 trang, tập trung giải quyết ba nội dung cốt lõi:

1. Tổng quan tình hình nghiên cứu: Phân tích tình hình nghiên cứu trong nước và quốc tế về HTXHCN trong văn học nghệ thuật và mỹ thuật.
2. Cơ sở lý luận: Xác định các khái niệm công cụ và luận giải việc ứng dụng Lý thuyết Tiếp biến văn hóa vào phân tích mỹ thuật cách mạng Việt Nam.
3. Bối cảnh và sự hình thành hội họa HTXHCN: Khảo sát hai giai đoạn lịch sử (1954 - 1975 và 1975 - 1986). Sau năm 1954, miền Bắc xây dựng thiết chế mỹ thuật hoàn chỉnh (Đại học Mỹ thuật, Hội Mỹ thuật Việt Nam thành lập năm 1957, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam thành lập năm 1966, Xưởng tranh Cổ động Trung ương năm 1967, Xưởng Mỹ thuật Quân đội năm 1974). Sau năm 1975, mỹ thuật thống nhất ba miền, tiếp tục phát huy đề tài lịch sử cách mạng, chuẩn bị tiền đề cho công cuộc Đổi mới.

Chương 1 cũng phân loại và phân tích ba nhóm chủ thể sáng tạo tiêu biểu:

• Người họa sĩ - chiến sĩ: Đại diện bởi Nguyễn Quang Thọ (với các tác phẩm ký họa Cồn Cỏ, tranh Nắng xuân năm 1975) và Lê Huy Toàn (với loạt tranh hoành tráng Việt Nam bản anh hùng ca, tranh truyện Điện Biên Phủ).
• Người họa sĩ - cán bộ văn hóa: Đại diện bởi Trần Văn Cẩn (với các tác phẩm Nữ dân quân miền biển, Tát nước đồng chiêm, Mùa đông đang đến, Thằng cu đất mỏ) và Nguyễn Đỗ Cung (với Du kích La Hai, Công nhân cơ khí, Học hỏi lẫn nhau, Tan ca mời chị em ra họp để chọn thi thợ giỏi).
• Người họa sĩ - công dân: Đại diện bởi Nguyễn Sáng, Trọng Kiệm cùng đông đảo cán bộ, công nhân, chiến sĩ tham gia phong trào mỹ thuật quần chúng.

Nhóm chủ thể sáng tạo	Đặc trưng hoạt động	Tác giả và tác phẩm tiêu biểu
Họa sĩ - chiến sĩ	Trực tiếp chiến đấu, ký họa chiến trường, phản ánh thực tế chiến tranh	Nguyễn Quang Thọ (Nắng xuân năm 1975), Lê Huy Toàn (Việt Nam bản anh hùng ca)
Họa sĩ - cán bộ văn hóa	Công tác tại cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, bảo tàng; nghiên cứu mỹ thuật cổ	Trần Văn Cẩn (Nữ dân quân miền biển), Nguyễn Đỗ Cung (Công nhân cơ khí)
Họa sĩ - công dân	Lực lượng sáng tác rộng khắp ở các ngành, địa phương, phản ánh đời sống lao động	Nguyễn Sáng, Trọng Kiệm, các họa sĩ phong trào quần chúng

Chương 2: Nội dung và hình thức nghệ thuật của hội họa Hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986

Chương 2 có dung lượng 58 trang, phân tích chi tiết hai cấu thành cơ bản của tác phẩm hội họa HTXHCN:

1. Nội dung nghệ thuật: Luận án phân tích hệ thống đề tài và hình tượng nghệ thuật trung tâm gồm: hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh (lãnh tụ cách mạng), hình tượng người chiến sĩ (bộ đội Cụ Hồ, dân quân du kích), hình tượng người công nhân trong sản xuất công nghiệp, hình tượng người nông dân trong phong trào hợp tác hóa nông nghiệp, và hình tượng người phụ nữ mới “ba đảm đang”.
2. Hình thức nghệ thuật: Phân tích việc ứng dụng và làm chủ các chất liệu hội họa:
   • Sơn mài: Chuyển từ chất liệu mỹ nghệ trang trí truyền thống sang chất liệu hội họa hoành tráng, có khả năng diễn tả hiện thực và không gian cách mạng.
   • Lụa: Tiếp thu kỹ thuật phương Tây kết hợp kỹ thuật rửa lụa truyền thống, thể hiện vẻ đẹp mộc mạc, trong trẻo, tiêu biểu qua các tác phẩm của Nguyễn Phan Chánh.
   • Sơn dầu, bột màu, thuốc nước: Bút pháp hiện thực, tạo hình chắc khỏe, sử dụng mảng khối và đường viền đậm nét chịu ảnh hưởng từ đồ họa và tranh dân gian Việt Nam.

Chương 3: Đặc trưng, giá trị và bàn luận về hội họa Hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986

Chương 3 có dung lượng 44 trang, khái quát các đặc trưng, giá trị và định vị lịch sử của trào lưu:

1. Các đặc trưng cơ bản:
   • Tính tạo hình hàn lâm kết hợp phẩm chất nghệ thuật dân gian: Vận dụng cấu trúc giải phẫu học, luật xa gần phương Tây kết hợp với mảng phẳng, đường nét ước lệ của tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống.
   • Tính lãng mạn cách mạng: Khắc họa hiện thực với cái nhìn lạc quan, niềm tin vào tương lai tất thắng của sự nghiệp đấu tranh và xây dựng chủ nghĩa xã hội.
   • Tính giai cấp: Thể hiện lập trường của giai cấp vô sản, tập trung ca ngợi liên minh công - nông - binh.
   • Tính dân tộc: Giữ gìn cốt cách, tâm hồn, phong cảnh và bản sắc văn hóa Việt Nam thông qua hình tượng con người và chất liệu hội họa truyền thống.
   • Tính phong trào: Sự phát triển sâu rộng của mỹ thuật quần chúng, các lớp vẽ công nhân, xí nghiệp, mỹ thuật toàn quân.
2. Giá trị của hội họa HTXHCN:
   • Giá trị lịch sử: Đóng vai trò là hệ thống tư liệu lịch sử bằng hình ảnh chân thực về hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và công cuộc xây dựng CNXH ở miền Bắc.
   • Giá trị nghệ thuật: Đạt được những thành tựu biểu đạt trong việc khai thác chất liệu bản địa (đặc biệt là tranh sơn mài và tranh lụa), xây dựng thành công ngôn ngữ nghệ thuật hiện thực mang đặc trưng riêng của Việt Nam.
3. Bàn luận lịch sử: Phân tích sự chuyển biến tư tưởng từ lòng yêu nước truyền thống đến lý tưởng xã hội chủ nghĩa; so sánh đối chiếu giữa hội họa giai đoạn 1925 - 1945 và 1954 - 1986; chỉ ra sự biến chuyển nội tại mở đường cho thời kỳ Đổi mới mỹ thuật sau năm 1986.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Luận án là công trình nghiên cứu chuyên sâu từ góc độ lý luận và lịch sử mỹ thuật, hệ thống hóa toàn diện diện mạo hội họa HTXHCN Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986.
• Làm rõ quá trình hình thành, vận động và tiếp biến của phương pháp HTXHCN khi du nhập vào Việt Nam, chỉ ra những ưu điểm cũng như những mặt hạn chế lịch sử của phương pháp này trong quá trình xây dựng nền mỹ thuật cách mạng.
• Chứng minh và xác lập hệ thống đặc trưng (hàn lâm kết hợp dân gian, lãng mạn cách mạng, tính giai cấp, tính dân tộc, tính phong trào) và khẳng định giá trị nội dung tư tưởng, giá trị nghệ thuật của hội họa HTXHCN gắn liền với bối cảnh lịch sử dân tộc.
• Cung cấp cơ sở khoa học phục vụ công tác nghiên cứu, biên soạn giáo trình và giảng dạy chuyên ngành mỹ thuật học tại các cơ sở đào tạo văn hóa nghệ thuật và khoa học xã hội nhân văn.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp hệ thống dữ liệu, tư liệu hình ảnh và phân tích thẩm mỹ xác thực giúp các bảo tàng mỹ thuật (Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, Bảo tàng Mỹ thuật Đà Nẵng) và các cơ quan quản lý văn hóa xác định giá trị nghệ thuật trong công tác sưu tầm, giám định, bảo tồn và trưng bày tác phẩm mỹ thuật hiện đại.
• Bổ sung hệ thống tư liệu chuyên ngành cho Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng các cơ quan hữu quan về mỹ thuật Việt Nam thời kỳ kháng chiến và xây dựng chủ nghĩa xã hội.
• Bổ khuyết những khoảng trống tư liệu lịch sử mỹ thuật, lý giải khoa học các hiện tượng nghệ thuật giai đoạn 1954 - 1986.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu chủ yếu vào các tác phẩm hội họa tiêu biểu sáng tác theo phương pháp HTXHCN trong giai đoạn 1954 - 1986, tập trung vào các bộ sưu tập tại các bảo tàng lớn và các triển lãm toàn quốc; chưa thể bao quát toàn bộ các loại hình nghệ thuật thị giác khác như điêu khắc, đồ họa ứng dụng hoặc phong trào mỹ thuật tự phát tại tất cả các địa phương.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu sang các loại hình nghệ thuật tạo hình khác (điêu khắc, đồ họa tuyên truyền) cùng thời kỳ, hoặc nghiên cứu so sánh chuyên sâu về sự chuyển dịch phong cách nghệ thuật từ giai đoạn HTXHCN sang giai đoạn mỹ thuật Đổi mới và Đương đại sau năm 1986.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên ngành hữu ích cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên: Chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật, Mỹ thuật học, Hội họa, Sư phạm Mỹ thuật, Văn hóa học, Lịch sử Nghệ thuật tại các trường đại học mỹ thuật và viện nghiên cứu khoa học xã hội.
• Giảng viên: Sử dụng các chương phân tích về chất liệu nghệ thuật (sơn mài, lụa, sơn dầu), kỹ thuật tạo hình và bối cảnh lịch sử mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX để phục vụ bài giảng.
• Cán bộ quản lý văn hóa, bảo tàng và nhà nghiên cứu phê bình: Tham khảo phương pháp phân loại chủ thể sáng tạo, hệ thống hóa tiêu chí thẩm định, giám định tác phẩm hội họa thời kỳ chiến tranh và bao cấp phục vụ công tác trưng bày, bảo tồn di sản văn hóa dân tộc.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân chia chủ thể sáng tạo của hội họa HTXHCN Việt Nam thành những nhóm nào?

Luận án phân chia thành ba nhóm chủ thể sáng tạo chính:

1. Người họa sĩ - chiến sĩ: Trực tiếp tham gia quân ngũ, sáng tác phục vụ chiến trường, tiêu biểu như Nguyễn Quang Thọ, Lê Huy Toàn.
2. Người họa sĩ - cán bộ văn hóa: Làm việc tại các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, bảo tàng, tiêu biểu như Trần Văn Cẩn, Nguyễn Đỗ Cung.
3. Người họa sĩ - công dân: Lực lượng đông đảo gồm công nhân, nông dân, chiến sĩ tham gia phong trào mỹ thuật quần chúng, tiêu biểu như Nguyễn Sáng, Trọng Kiệm và các tác giả địa phương.

2. Bốn hình tượng nghệ thuật chủ đạo trong mỹ thuật HTXHCN Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986 là gì?

Căn cứ theo tư liệu và trích dẫn trong luận án (đặc biệt là nhận định của nhà nghiên cứu Nguyễn Quân), bốn hình tượng nghệ thuật chủ đạo ngự trị trong mỹ thuật thời kỳ này là: hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh (lãnh tụ), hình tượng người chiến sĩ, hình tượng người công nhân, và hình tượng người nông dân.

3. Những đặc trưng cốt lõi của hội họa HTXHCN ở Việt Nam được luận án xác định gồm những gì?

Luận án xác định 5 đặc trưng cốt lõi:

1. Tính tạo hình hàn lâm kết hợp phẩm chất nghệ thuật dân gian.
2. Tính lãng mạn cách mạng.
3. Tính giai cấp.
4. Tính dân tộc.
5. Tính phong trào.

4. Luận án sử dụng lý thuyết nghiên cứu nào làm khung phân tích chính?

Luận án sử dụng Lý thuyết Tiếp biến văn hóa (Cultural Acculturation) khởi xướng bởi các nhà nhân học người Đức - Áo (F. Schmidt) và quan điểm của A. Radugin (với ba quá trình: tiếp nhận, tiếp xúc, tiếp thụ văn hóa) để lý giải quá trình hội họa Việt Nam dung hợp kỹ thuật phương Tây, tiếp biến tư tưởng HTXHCN Xô viết - Trung Quốc và kế thừa truyền thống dân tộc.

5. Những chuyên gia nào đã được tác giả phỏng vấn sâu trong quá trình thực hiện luận án?

Tác giả đã phỏng vấn 5 chuyên gia, họa sĩ và nhà phê bình:

1. Họa sĩ Dương Ánh (nguyên Phó Giám đốc Xưởng tranh Cổ động Trung ương).
2. PGS. Họa sĩ Huy Oánh (nguyên Phó Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam).
3. Họa sĩ Lê Huy Tiếp (nguyên Chủ tịch Hội đồng Nghệ thuật - Hội Mỹ thuật Việt Nam).
4. Họa sĩ Trần Nguyên Đán (nguyên Phó Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam).
5. Nhà phê bình mỹ thuật Bùi Như Hương (Viện Mỹ thuật).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Trung đã hệ thống hóa và phân tích một cách toàn diện hội họa Hiện thực Xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986 trên cả hai bình diện nội dung và hình thức nghệ thuật. Thông qua việc vận dụng lý thuyết tiếp biến văn hóa và phương pháp nghiên cứu mỹ thuật học, công trình đã làm rõ các đặc trưng thẩm mỹ, phân loại các nhóm chủ thể sáng tạo, đồng thời khẳng định giá trị lịch sử và nghệ thuật của trào lưu hội họa này. Kết quả nghiên cứu là tài liệu khoa học có giá trị tham khảo cho công tác đào tạo, nghiên cứu lịch sử mỹ thuật và hoạt động bảo tồn di sản văn hóa nghệ thuật hiện đại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề tính Đảng, yêu cầu văn nghệ sĩ trung thành với lý tưởng cộng sản, và nhắc lại “Nhưng chúng ta khuyên văn nghệ sĩ nên chọn chủ nghĩa HTXHCN, một phương pháp sáng tác tốt nhất đã từng được thể nghiệm, và nhất là đừng sa vào những trường phái của nghệ thuật suy đồi, trừu tượng” [78, tr. Nhận thức thế giới quan Mác - Lênin, lập trường lý luận HTXHCN còn được các nhà lãnh đạo như Lê Duẩn, Phạm Văn Đồng… nhiều lần huấn thị trong các ý kiến phát biểu với các cán bộ hoạt động văn hoá văn nghệ. Trong bài viết “Tổ quốc ta, nhân dân ta, sự nghiệp ta và người nghệ sĩ” thủ tướng Phạm Văn Đồng cũng có ý kiến: “Những tác phẩm chúng ta mong muốn cần phải có giá trị tư tưởng đầy đủ và phải có giá trị nghệ thuật đầy đủ… mặt nào cũng phải có nội dung XHCN đầy đủ và tính chất dân tộc đầy đủ” [78, tr. Phạm Văn Đồng cho rằng sáng tác phải có quan điểm nhân đạo cộng sản, quan điểm giai cấp, và đề cao cái mới XHCN ở miền Bắc.

Tổng bí thư Lê Duẩn khẳng định mối liên kết chặt chẽ giữa chính trị, tư tưởng, văn hóa, kinh tế và vai trò của văn nghệ trong cải tạo tư tưởng gắn liền 13 thực hiện các nhiệm vụ cách mạng [78, tr. Báo cáo chính trị tại Đại hội toàn quốc lần 3, Đảng Lao động Việt Nam tháng 9 - 1960 do Lê Duẩn đọc, nhấn mạnh: “Chúng ta phải xây dựng một nền văn nghệ mới có tính chất dân tộc và nội dung XHCN phong phú. Văn nghệ phải có tính Đảng và tính nhân dân rõ rệt, phải thật sự đi vào cuộc sống và gắn chặt với cuộc sống” [37, tr. Tình hình nghiên cứu về HTXHCN trong mỹ thuật Các công trình liên quan đến hội họa HTXHCN ở Việt Nam có thể tạm chia thành hai nhóm tài liệu chính.

Tình hình nghiên cứu ở trong nước Mỹ thuật Việt Nam hiện đại và hội họa HTXHCN cho đến nay đã được trình bày trong một số công trình như: Nguyễn Phi Hoanh (1970), Lược sử mỹ thuật Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, [49]. Chủ yếu đề cập đến mỹ thuật Việt Nam từ thời nguyên thủy cho tới thời kỳ hòa bình lập lại năm 1954 ở miền Bắc. Chương 7: Thời Dân chủ Cộng hòa: Buổi đầu Cách mạng có đề cập đến hình thức tranh cổ động cách mạng trong giai đoạn Cách mạng tháng Tám và triển lãm mỹ thuật toàn quốc đầu tiên năm 1946, cũng như điểm qua một số hoạt động mỹ thuật thời kỳ đầu Cách mạng tháng 8 và thành tựu của mỹ thuật cách mạng miền Bắc Việt Nam. Viện Mỹ thuật (1982), Phương pháp HTXHCN trong nghệ thuật tạo hình, [121].

Đây là cuốn kỷ yếu tập hợp các tham luận qua hai cuộc hội thảo về phương pháp HTXHCN diễn ra tại Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh, đề cập đến Mỹ thuật Việt Nam hiện đại và những vấn đề liên quan đến hệ thống lý luận phương pháp HTXHCN. Nhiều ý kiến khẳng định thành tựu hội họa HTXHCN ở Việt Nam, họa sĩ Trịnh Phòng đánh giá với phương pháp sáng tác HTXHCN, “anh chị em họa sĩ đã nhận thức được quy luật vận động khách quan, tìm ra những thủ pháp sáng tác tích cực góp phần giải quyết những yêu cầu của xã hội. Nhà phê bình mỹ thuật Thái Bá Vân nêu quan điểm “hiện thực không phải cái ta nhìn thấy mà là cái ta tâm tưởng” đã gây nhiều ý kiến tranh 14 luận trong và sau hội thảo. Tuy nhiên, Thái Bá Vân cho rằng “Chủ nghĩa xã hội phải ở trong lòng ta trước đã” [121, tr.

Họa sĩ Sĩ Ngọc, Lê Thanh Đức, Nguyễn Quân lần lượt nêu ý kiến chỉ ra những hạn chế khi các nghệ sĩ áp dụng một cách máy móc, sơ lược phương pháp HTXHCN vào sáng tác, dẫn đến nhiều tác phẩm thiếu tính tư tưởng, mô phỏng minh họa, không thuyết phục công chúng [121, tr. Một số ý kiến của các họa sĩ Trang Phượng, Thọ Vân và nhà nghiên cứu Nguyễn Phúc, Trường Lưu đề xuất những cách hiểu, tiếp cận mới về phương pháp HTXHCN do đặc thù riêng của mỗi quốc gia với sự dung nạp đa dạng về bút pháp biểu hiện [121, tr. Phát biểu kết luận hội thảo, đồng chí Hà Xuân Trường sau khi nhắc lại cần nghiên cứu sâu hơn nữa về một số vấn đề: nghệ thuật HTXHCN, sự thống nhất tính giai cấp, tính Đảng và tính nhân đạo… đã nhấn mạnh “HTXHCN cho phép các phong cách, trường phái, các luồng khác nhau cùng tồn tại. Vì vậy ta không nên lấy phong cách này để đối lập với phong cách kia” [121, tr.

Viện Mỹ thuật, Hội Nghệ sĩ tạo hình Việt Nam xuất bản (1985), Những vấn đề nghệ thuật tạo hình 1985 [123], tập hợp bài viết tham luận tại Hội nghị Phấn đấu cho một nền nghệ thuật tạo hình XHCN. Các tác giả đã trình bày nhiều ý kiến có tính tổng kết 40 năm hoạt động mỹ thuật, nhắc đến một số tác giả, tác phẩm hội họa HTXHCN tiêu biểu và đặt ra những vấn đề cấp bách trong giai đoạn tiếp theo của mỹ thuật Việt Nam. Viện Mỹ thuật, Bảo tàng MTVN (1992), Nxb Mỹ thuật in kỷ yếu Tranh lụa Nguyễn Phan Chánh, tập hợp những tham luận qua cuộc hội thảo cùng tên, đề cập phong cách, giá trị nghệ thuật tranh lụa của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh, kỹ thuật và quan niệm của họa sĩ, từ trước năm 1945 đến những hình tượng phụ nữ đảm việc nhà, giỏi việc nước XHCN thời kỳ chiến tranh chống Mỹ. Quang Phòng, Trần Tuy (1996), Mỹ thuật Hiện đại Việt Nam.

Nxb Mỹ thuật [83] và cuốn sách của Quang Phòng, Quang Việt (2000) Mỹ thuật Thủ đô Hà Nội thế kỷ 20, Nxb Mỹ thuật [84]. Hai cuốn sách có nhiều tư liệu và bình 15 luận về các tác giả, tác phẩm của họa sĩ thế hệ mỹ thuật Đông Dương và hoạt động mỹ thuật được Hội Mỹ thuật Việt Nam tổ chức ở Miền Bắc giai đoạn trước và sau năm 1975. Hội Mỹ thuật Việt Nam (1997), 8 Nghệ sĩ được giải thưởng Hồ Chí Minh, Nxb Mỹ thuật [58] tập hợp các bài viết và ảnh minh họa về 8 Họa sĩ, nhà điêu khắc được trao giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1 về VHNT gồm Tô Ngọc Vân, Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm, Trần Văn Cẩn, Bùi Xuân Phái, Nguyễn Đỗ Cung, Nguyễn Phan Chánh, Diệp Minh Châu. Các bài viết nhấn mạnh 8 nghệ sĩ có nhiều tác phẩm mỹ thuật phục vụ cách mạng theo phương pháp HTXHCN nhưng chứa đựng giá trị nghệ thuật bậc thày và phẩm chất dân tộc rõ nét.

Tác giả có những nhận định sắc sảo, hệ thống, nghiên cứu nhiều vấn đề lý thuyết, lịch sử mỹ thuật, các vấn đề sáng tác của mỹ thuật Việt Nam hiện đại, chủ nghĩa HTXHCN và biểu hiện của nó thông qua các sáng tác của một số nghệ sĩ tiêu biểu. Tuy nhiên, những sự kiện, tác phẩm hội họa HTXHCN lại ít được quan tâm, phân tích kỹ lưỡng. Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội - Viện Mỹ thuật (1999), Mỹ thuật Việt Nam thế kỷ 20, Nxb Mỹ thuật [110]. Sách tập trung nhiều bài viết của các tác giả tham gia Hội thảo Mỹ thuật Việt Nam thế kỷ 20 đánh giá về vai trò xã hội và thành tựu của mỹ thuật hiện đại Việt Nam.

Hội họa HTXHCN cũng được đề cập và khẳng định thành tựu quan trọng với nhiều tác giả, tác phẩm tiêu biểu. Ngô Mạnh Lân (2004), Dưới mái trường Mỹ thuật thời kháng chiến, Nxb Mỹ thuật [71]. Tác giả cho thấy công việc giảng dạy, học tập của nhà trường mỹ thuật trong kháng chiến, các giảng viên vốn là cựu sinh viên trường CĐMTĐD và lớp sinh viên đầu tiên đã chuyển biến tư tưởng, bám sát thực tiễn cách mạng theo đường lối văn hóa của Đảng. Nhiều học viên khóa kháng chiến sau này trở thành tác giả lớn của mỹ thuật, sáng tác nhiều tác phẩm hội họa HTXHCN tiêu biểu giai đoạn 1954 - 1986.

16 Nguyễn Lương Tiểu Bạch (chủ biên) (2005), Mỹ thuật Việt Nam hiện đại, Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội, Viện Mỹ thuật xuất bản [9]. Đây là cuốn sách nêu được thành tựu, giá trị nghệ thuật nổi bật của hội họa HTXHCN. Nhóm tác giả viết về giai đoạn từ 1955 - 1975 trong mỹ thuật Việt Nam, đã nhận xét xu hướng HTXHCN là xu hướng chung của mỹ thuật cách mạng cả thời kỳ, được các nghệ sĩ hưởng ứng, chấp nhận: “vẽ con người chủ nhân của đất nước, hồ hởi, vui vẻ trong lao động sản xuất, chiến đấu, thể hiện niềm tin yêu Đảng, Bác, tinh thần lạc quan tập thể, yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội” [9, tr. 104] mặc dù còn những hạn chế khó tránh khỏi.

Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội - Viện Mỹ thuật (2007), kỷ yếu hội thảo khoa học 20 năm mỹ thuật Việt Nam thời kỳ đổi mới, Nxb Mỹ thuật [112]. Sách tổng hợp các tham luận trong hội thảo, có đề cập tới những vấn đề về thẩm mỹ xã hội, các thành tựu nghệ thuật, những cá nhân tiêu biểu của mỹ thuật thời kỳ Đổi mới, những xu hướng nghệ thuật mới, đánh giá vai trò của Hội Mỹ thuật Việt Nam và hội họa HTXHCN trong giai đoạn phát triển mới của xã hội. Hội Mỹ thuật Việt Nam (2008), Hình tượng Bác Hồ trong nghệ thuật tạo hình Việt Nam, Nxb Mỹ thuật xuất bản [59], là một tập hợp có giá trị về các tác phẩm mỹ thuật HTXHCN sáng tác về chủ đề lãnh tụ, minh chứng cụ thể về quan niệm sáng tác và thành tựu của các nghệ sĩ Việt Nam khi thực hành áp dụng lý thuyết HTXHCN. Nhiều tác phẩm hội họa HTXHCN được tuyển chọn trong minh họa đã trở thành giá trị kinh điển của mỹ thuật cách mạng Việt Nam.

Hội Liên hiệp VHNT Hà Nội, Hội Mỹ thuật Hà Nội (2010), Một thời Hà Nội, Nxb Mỹ thuật [63], giới thiệu, khẳng định thành tựu nghệ thuật cá nhân của các nghệ sĩ tham gia cách mạng cũng đồng thời là thành tựu mỹ thuật HTXHCN tại Hà Nội. Phần viết Tổng quan về mỹ thuật Hà Nội thế kỷ XX đề cập vắn tắt về một số thành tựu hội họa HTXHCN tại Hà Nội trong thế kỷ XX thông qua các tác phẩm của các tác giả Trần Văn Cẩn, Nguyễn Tư Nghiêm. 17 Nguyễn Hải Yến (2010), Hội họa Hà Nội những ký ức còn lại, Picture art foundation [128]. Sách chủ yếu đề cập đến những sự kiện hoạt động trong giai đoạn 1925 - 1945 của mỹ thuật Việt Nam và một số chân dung họa sĩ và nhà sưu tập, tuy cũng có nhắc đến một số tác phẩm tiêu biểu hội họa HTXHCN.