Hội Họa Hiện Thực Xã Hội Chủ Nghĩa Ở Việt Nam (1954 - 1986)

Chuyên khảo phân tích Hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa ở việt nam giai đoạn 1954 1986, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Phạm Trung
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Bá Dũng
• Trường học: Viện Văn Hóa Nghệ Thuật Quốc Gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử mỹ thuật
• Đề tài: Hội Họa Hiện Thực Xã Hội Chủ Nghĩa Ở Việt Nam (1954 - 1986)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ nghệ thuật
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ HỘI HỌA HTXHCN Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1954 - 1986
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu về HTXHCN trong văn học nghệ thuật
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu về HTXHCN trong mỹ thuật
• 1.1.3. Đánh giá chung
• 1.2. Khái niệm cơ bản của đề tài
• 1.3. Lý thuyết nghiên cứu
• 1.4. Khái quát về hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986
• 1.4.1. Bối cảnh chính trị, xã hội và văn hóa Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986
• 1.4.2. Quá trình tiếp biến ảnh hưởng của phương pháp HTXHCN vào đường lối văn nghệ Việt Nam
• 1.4.3. Sự hình thành hội hoạ Hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
• 1.4.4. Chủ thể sáng tạo của hội họa Hiện thực xã hội chủ nghĩa
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT CỦA HỘI HỌA HIỆN THỰC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1954 - 1986
• 2.1. Nội dung nghệ thuật của Hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986
• 2.1.1. Hình tượng nghệ thuật
• 2.2. Hình thức nghệ thuật của Hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986
• 2.2.1. Chất liệu và kỹ thuật
• 2.2.2. Thủ pháp tạo hình
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC TRƯNG, GIÁ TRỊ VÀ BÀN LUẬN VỀ HỘI HỌA HIỆN THỰC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1954 - 1986
• 3.1. Đặc trưng của hội hoạ Hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986
• 3.1.1. Tính tạo hình hàn lâm, kết hợp phẩm chất nghệ thuật dân gian
• 3.1.2. Tính lãng mạn cách mạng
• 3.1.3. Tính giai cấp
• 3.1.4. Tính dân tộc
• 3.1.5. Tính phong trào
• 3.2. Giá trị của hội hoạ Hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986
• 3.2.1. Giá trị lịch sử
• 3.2.2. Giá trị nghệ thuật
• 3.3. Bàn luận về hội họa Hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986 trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam hiện đại
• 3.3.1. Sự tương đồng, khác biệt của hội họa giai đoạn 1925 - 1945 và hội họa HTXHCN giai đoạn 1954 - 1986
• 3.3.2. Từ tinh thần yêu nước đến với chủ nghĩa xã hội
• 3.3.3. Sự chuyển biến của hội họa HTXHCN ở Việt Nam
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu Hội họa Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam

Hội họa Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa (HTXHCN) ở Việt Nam (1954-1986) là một giai đoạn quan trọng trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam. Giai đoạn này chịu ảnh hưởng sâu sắc từ hệ tư tưởng Mác-Lênin và chủ nghĩa HTXHCN của Liên Xô và các nước Xã hội Chủ nghĩa. Nghệ thuật Việt Nam 1954-1986 trở thành công cụ phục vụ cách mạng, kháng chiến và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Các tác phẩm tập trung phản ánh cuộc sống của người lao động, ca ngợi tinh thần yêu nước, chủ nghĩa anh hùng cách mạng. Phong cách hiện thực xã hội chủ nghĩa hướng đến tính đại chúng, dễ hiểu, dễ tiếp cận, khác biệt so với giai đoạn trước. Theo Phạm Trung, HTXHCN từng là phương pháp chủ đạo, quán xuyến gần như toàn bộ sáng tác mỹ thuật cách mạng Việt Nam trong thời gian dài với số lượng tác phẩm khá lớn và có những giá trị nghệ thuật đáng ghi nhận, góp phần không nhỏ vào thành tựu của sự nghiệp VHNT cách mạng.

1.1. Bối cảnh lịch sử hội họa Việt Nam 1954 1986

Sau Hiệp định Geneva năm 1954, Việt Nam tạm thời chia cắt. Miền Bắc xây dựng chủ nghĩa xã hội, áp dụng chủ nghĩa HTXHCN vào văn học nghệ thuật. Chiến tranh Việt Nam tạo bối cảnh đặc biệt, thúc đẩy hội họa cách mạng Việt Nam. Ảnh hưởng của chủ nghĩa xã hội đến hội họa Việt Nam thể hiện qua việc nghệ thuật trở thành công cụ tuyên truyền, cổ vũ tinh thần chiến đấu. Giai đoạn này chứng kiến sự ra đời của nhiều tác phẩm phản ánh cuộc sống chiến đấu, lao động sản xuất.

1.2. Ảnh hưởng của Liên Xô đến hội họa Việt Nam

Ảnh hưởng từ Liên Xô là yếu tố quan trọng trong sự hình thành và phát triển của hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Chủ nghĩa HTXHCN được du nhập từ Liên Xô, trở thành phương pháp sáng tác chủ đạo. Các họa sĩ Việt Nam tiếp thu kỹ thuật, phong cách và chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa từ các nước xã hội chủ nghĩa. Sự giao lưu văn hóa và đào tạo nghệ thuật tại Liên Xô góp phần định hình nền mỹ thuật Việt Nam thời kỳ đổi mới.

II. Vấn đề Thách thức Hội họa Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa

Mặc dù có những đóng góp to lớn, hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa cũng đối mặt với nhiều vấn đề và thách thức. Tính khuôn mẫu, khô cứng trong một số tác phẩm khiến nghệ thuật thiếu tính sáng tạo. Việc quá chú trọng vào nội dung tuyên truyền đôi khi làm lu mờ giá trị thẩm mỹ. Bên cạnh đó, sự kiểm duyệt khắt khe hạn chế sự tự do sáng tạo của các nghệ sĩ. Việc đánh giá lại và phê bình hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa là cần thiết để nhìn nhận khách quan những thành công và hạn chế của giai đoạn này. Cần có cái nhìn toàn diện về giá trị nghệ thuật hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa, chứ không chỉ đánh giá dựa trên yếu tố chính trị.

2.1. Phê bình hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa

Một số nhà phê bình cho rằng hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa thiếu tính đột phá, sáng tạo. Việc tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc của chủ nghĩa HTXHCN dẫn đến sự lặp lại về đề tài, phong cách. Cần phân tích sâu hơn về những hạn chế trong phong cách nghệ thuật hiện thực xã hội chủ nghĩa để rút ra bài học kinh nghiệm.

2.2. Tự do sáng tạo Hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa

Sự kiểm duyệt và định hướng sáng tác chặt chẽ gây áp lực lên các nghệ sĩ. Nhiều nghệ sĩ phải hy sinh cá tính nghệ thuật để phù hợp với yêu cầu của nghệ thuật tuyên truyền trong hội họa. Cần tạo điều kiện để nghệ sĩ có không gian sáng tạo, phát huy tối đa khả năng của mình.

2.3. Đề tài trong hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa

Đề tài chủ yếu tập trung vào ca ngợi chiến tranh, lao động, và hình ảnh lãnh tụ. Việc khai thác các đề tài khác, đặc biệt là về đời sống cá nhân, ít được chú trọng. Sự phong phú trong đề tài là cần thiết để hội họa Việt Nam thời kỳ đổi mới phát triển đa dạng.

III. Phương Pháp Kỹ thuật Hội họa Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa

Các họa sĩ hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa sử dụng nhiều phương pháp và kỹ thuật khác nhau để tạo ra những tác phẩm ấn tượng. Kỹ thuật vẽ hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa kế thừa từ hội họa phương Tây kết hợp với yếu tố truyền thống Việt Nam. Bố cục chặt chẽ, màu sắc tươi sáng, hình ảnh chân thực là những đặc điểm nổi bật. Nhiều họa sĩ đã có những sáng tạo riêng, mang đến những phong cách độc đáo. Màu sắc trong hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa thường được sử dụng để thể hiện sự lạc quan, yêu đời.

3.1. Chất liệu Kỹ thuật vẽ trong hội họa

Sơn dầu, sơn mài, lụa, bột màu là những chất liệu phổ biến. Các họa sĩ sử dụng thành thạo các kỹ thuật vẽ để tạo ra những tác phẩm có giá trị thẩm mỹ cao. Trường phái hiện thực xã hội chủ nghĩa đòi hỏi sự tỉ mỉ, chính xác trong từng chi tiết.

3.2. Biểu tượng trong hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa

Các biểu tượng trong hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa thường mang ý nghĩa chính trị, xã hội. Hình ảnh người lính, công nhân, nông dân được sử dụng để thể hiện sức mạnh của quần chúng nhân dân. Việc giải mã các biểu tượng giúp hiểu rõ hơn về tư tưởng của tác phẩm.

3.3. Nghệ thuật tuyên truyền trong hội họa

Hội họa được sử dụng như một công cụ tuyên truyền hiệu quả. Các tác phẩm cổ vũ tinh thần chiến đấu, lao động sản xuất. Hội họa cách mạng Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng tư tưởng cho quần chúng.

IV. Họa sĩ tiêu biểu Hội họa Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa VN

Giai đoạn 1954-1986 chứng kiến sự xuất hiện của nhiều họa sĩ tiêu biểu hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa. Họ là những người đã có đóng góp to lớn cho nền mỹ thuật Việt Nam. Các tác phẩm của họ không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn có giá trị lịch sử, văn hóa. Các họa sĩ tiêu biểu hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa đã ghi dấu ấn sâu sắc trong lòng công chúng. Tên tuổi và tác phẩm của họ sẽ mãi được lưu giữ trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam.

4.1. Danh sách họa sĩ nổi tiếng và tác phẩm tiêu biểu

Liệt kê các họa sĩ nổi tiếng như Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn, Bùi Xuân Phái… và các tác phẩm tiêu biểu của họ. Phân tích phong cách nghệ thuật và đóng góp của từng họa sĩ. Các tác phẩm nổi tiếng như “Du kích tập bắn” của Mai Trương, “Em Thúy” của Trần Văn Cẩn, thể hiện rõ đặc điểm hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

4.2. Ảnh hưởng và đóng góp của các họa sĩ

Đánh giá ảnh hưởng của các họa sĩ đến sự phát triển của hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa. Nhấn mạnh những đóng góp của họ trong việc xây dựng nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại. Vai trò của các nghệ sĩ trong việc sưu tầm tranh hiện thực xã hội chủ nghĩa cho bảo tàng.

4.3. Phong cách nghệ thuật của các họa sĩ tiêu biểu

Phân tích phong cách nghệ thuật riêng của từng họa sĩ. Nhấn mạnh những yếu tố độc đáo trong cách sử dụng màu sắc, bố cục và kỹ thuật. Sự khác biệt trong kỹ thuật vẽ hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa giữa các họa sĩ.

V. Giá trị Di sản Hội họa Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa

Hội họa Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa (HTXHCN) để lại một di sản nghệ thuật vô giá cho Việt Nam. Các tác phẩm không chỉ là những chứng nhân lịch sử mà còn mang đậm giá trị văn hóa, thẩm mỹ. Giá trị nghệ thuật hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa được thể hiện qua sự chân thực, gần gũi với cuộc sống và khả năng truyền tải thông điệp mạnh mẽ. Di sản của hội họa Việt Nam 1954-1986 cần được bảo tồn và phát huy trong xã hội hiện đại.

5.1. Giá trị lịch sử và văn hóa của hội họa HTXHCN

Hội họa HTXHCN phản ánh chân thực cuộc sống, chiến đấu và lao động của người Việt Nam trong giai đoạn lịch sử đầy biến động. Các tác phẩm là nguồn tư liệu quý giá giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá khứ. Vai trò của hội họa trong xã hội Việt Nam 1954-1986 là rất lớn.

5.2. Bảo tồn và phát huy giá trị di sản

Cần có những biện pháp bảo tồn hiệu quả để lưu giữ những tác phẩm hội họa HTXHCN. Các bảo tàng, phòng trưng bày cần tăng cường giới thiệu các tác phẩm này đến công chúng. Sự cần thiết phải có những bảo tàng nghệ thuật Việt Nam chất lượng cao.

5.3. Hội họa HTXHCN trong bối cảnh hiện đại

Nhìn nhận hội họa HTXHCN một cách khách quan, không phiến diện. Khai thác những giá trị thẩm mỹ và bài học kinh nghiệm từ giai đoạn này. Ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa trong văn học nghệ thuật đương đại.

VI. Kết luận Tương lai Hội họa Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa

Hội họa Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa (HTXHCN) là một phần không thể thiếu trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam. Dù còn nhiều tranh cãi, không thể phủ nhận những đóng góp to lớn của hội họa hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong việc phản ánh cuộc sống và xây dựng nền văn hóa mới. Sự phát triển của hội họa Việt Nam sau 1986 cho thấy sự đa dạng và phong phú của nền mỹ thuật nước nhà. Cần có cái nhìn toàn diện về lịch sử mỹ thuật Việt Nam để hiểu rõ hơn về quá trình phát triển của nghệ thuật nước nhà.

6.1. Bài học kinh nghiệm từ hội họa HTXHCN

Rút ra những bài học về sự kết hợp giữa nghệ thuật và cuộc sống. Nhấn mạnh tầm quan trọng của tự do sáng tạo trong nghệ thuật. Sự ảnh hưởng của Liên Xô đến hội họa Việt Nam để lại nhiều bài học quý giá.

6.2. Hướng đi mới cho mỹ thuật Việt Nam

Khuyến khích sự sáng tạo và đổi mới trong nghệ thuật. Tạo điều kiện để các nghệ sĩ phát huy tối đa khả năng của mình. Sự cần thiết của việc chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa trong văn học nghệ thuật cần được nghiên cứu sâu hơn.

6.3. Hội họa HTXHCN trong tương lai

Tiếp tục nghiên cứu và đánh giá hội họa HTXHCN một cách khách quan. Phát huy những giá trị tốt đẹp và khắc phục những hạn chế. Sự cần thiết để những nhà sưu tầm tranh hiện thực xã hội chủ nghĩa phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ nghệ thuật học với đề tài "Hội họa Hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986" do Nghiên cứu sinh (NCS) Phạm Trung thực hiện tại Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam (Mã số chuyên ngành: 9210101 - Lý luận và lịch sử mỹ thuật), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Lê Bá Dũng và PGS.TS Nguyễn Văn Cương (bảo vệ năm 2022). Luận án giải quyết một khoảng trống học thuật mang tính nền tảng: sự thiếu vắng các công trình tổng kết toàn diện, liên ngành và có hệ thống về phương pháp Hiện thực xã hội chủ nghĩa (HTXHCN) trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam hiện đại, vốn là phương pháp sáng tác chi phối xuyên suốt hơn ba thập kỷ (1954 - 1986).

Trong tiến trình lịch sử nghệ thuật Việt Nam thế kỷ XX, giai đoạn từ sau Hiệp định Genève năm 1954 đến trước thềm Đổi mới năm 1986 là thời kỳ thiết lập chế độ xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc, tiến hành kháng chiến chống Mỹ cứu nước và tái thiết đất nước thống nhất. Hội họa giai đoạn này chứng kiến sự dịch chuyển mang tính bản lề từ quan niệm "nghệ thuật vị nghệ thuật" chịu ảnh hưởng của trường phái Hiện thực - Ấn tượng Pháp thời kỳ Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (CĐMTĐD 1925 - 1945) sang quan niệm "nghệ thuật vị nhân sinh", phục vụ trực tiếp sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và kiến thiết xã hội mới.

Luận án xác lập 03 câu hỏi nghiên cứu và 03 giả thuyết khoa học tương ứng:

1. Câu hỏi 1: Hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986 có những biểu hiện về nội dung và hình thức nghệ thuật như thế nào?
   • Giả thuyết 1: Hội họa HTXHCN được biểu hiện đa dạng thông qua hệ thống thể loại, đề tài, chất liệu bằng sự tích hợp linh hoạt kiến thức tạo hình hàn lâm phương Tây với mỹ thuật truyền thống bản địa, xác lập tính dân tộc rõ nét.
2. Câu hỏi 2: Quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa đã tác động và định hình diện mạo hội họa HTXHCN Việt Nam ra sao?
   • Giả thuyết 2: Tồn tại mối quan hệ biện chứng giữa nội dung tư tưởng cách mạng và hình thức tạo hình; các yếu tố ngoại sinh từ Liên Xô, Trung Quốc đã được bản địa hóa để phản ánh tinh thần dân tộc.
3. Câu hỏi 3: Đặc trưng thẩm mỹ và giá trị lịch sử của hội họa HTXHCN được định vị như thế nào trong diễn trình mỹ thuật hiện đại?
   • Giả thuyết 3: Hội họa HTXHCN xác lập hệ giá trị độc lập, vừa là thành tựu nghệ thuật tạo hình đặc sắc, vừa đóng vai trò như một hệ thống "tư liệu lịch sử bằng hình ảnh" ghi lại giai đoạn hào hùng của dân tộc.

Phạm vi nghiên cứu bao quát các tác phẩm hội họa tiêu biểu sáng tác bằng chất liệu sơn dầu, sơn mài, lụa, bột màu, thuốc nước và khắc gỗ, hiện được lưu trữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, Bảo tàng Mỹ thuật Đà Nẵng, cùng các bộ sưu tập đạt Giải thưởng Hồ Chí Minh và Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về chủ nghĩa HTXHCN trong văn học nghệ thuật đã hình thành một dòng tư liệu đồ sộ trên thế giới và tại Việt Nam. Về mặt lý luận kinh điển, các nguyên lý mỹ học Mác - Lênin được xác lập qua công trình của V.I. Lenin (1960), C. Mác - F. Ăngghen (1962), Andrei Jdanov (1962), Maxim Gorky (1970), cùng các chuyên khảo của Alexis Tolstoi (1951), Jean Fréville (1958), V. Vanslov (1960), P.S. Rozental (1963) và A. Ovcharenko (1981). Các tác giả này khẳng định HTXHCN là phương pháp sáng tác đòi hỏi người nghệ sĩ "biểu hiện sự thật trong quá trình phát triển cách mạng của nó" [1, tr. 13], gắn kết chặt chẽ tính Đảng, tính giai cấp và tính nhân dân.

Tại Việt Nam, sự thâm nhập của lý luận văn hóa Mác-xít khởi đầu từ các trước tác của Hải Triều (1936) với việc giới thiệu khái niệm "Chủ nghĩa tả thực xã hội" (Le réalisme socialiste) trên báo Hồn Trẻ [104], nối tiếp bằng bản Đề cương về cách mạng văn hóa Việt Nam (1943) do Tổng Bí thư Trường Chinh soạn thảo với ba nguyên tắc vận động: "Dân tộc, Khoa học, Đại chúng". Đường lối văn nghệ tiếp tục được hoàn thiện qua các văn kiện của Chủ tịch Hồ Chí Minh (1977), Tổng Bí thư Lê Duẩn (1960) và Thủ tướng Phạm Văn Đồng (1972). Đáng chú ý, luận án ghi nhận luận điểm của Trường Chinh tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc năm 1948: "Về tư tưởng, lấy học thuyết duy vật biện chứng và duy vật lịch sử làm gốc. Về sáng tác văn nghệ, lấy chủ nghĩa HTXHCN làm gốc" [78, tr. 12].

Trong nghiên cứu mỹ thuật trong nước, các tác phẩm tiêu biểu gồm có Nguyễn Phi Hoanh (1970), Quang Phòng - Trần Tuy (1996), Nguyễn Lương Tiểu Bạch (2005), Nguyễn Quân (2010), Trương Quốc Bình (2015), Phan Cẩm Thượng (2015) và Nguyễn Văn Cường (2019). Đáng chú ý là kỷ yếu hội thảo của Viện Mỹ thuật (1982) ghi lại cuộc tranh luận sâu sắc giữa các nhà nghiên cứu: trong khi Trịnh Phòng khẳng định giá trị định hướng xã hội của phương pháp, thì Thái Bá Vân đưa ra quan điểm đột phá rằng "hiện thực không phải cái ta nhìn thấy mà là cái ta tâm tưởng" [121, tr. 14], còn Sĩ Ngọc, Lê Thanh Đức, Nguyễn Quân cảnh báo nguy cơ công thức hóa, sơ lược và minh họa máy móc.

Ở bình diện quốc tế, các nghiên cứu của Corinne de Ménonville (2003) trong cuốn La peinture Vietnamienne, une aventure entre tradition et modernité [130], Huỳnh Bội Trân (2005) với luận án Vietnamese Aesthetics from 1925 onwards, và Phoebe Scott (2012) với luận án Forming and Reforming The artist, Modernity, Agency and the Discourse of Art in North Vietnam, 1925 - 1954 đã tiếp cận mỹ thuật Việt Nam từ góc độ tiếp biến thẩm mỹ và thiết chế diễn ngôn. Tuy nhiên, các công trình quốc tế thường tập trung vào thời kỳ Đông Dương hoặc nghệ thuật Đổi mới, để lại khoảng trống lớn về việc đánh giá hệ thống tác phẩm hội họa HTXHCN từ năm 1954 đến 1986. Luận án của NCS Phạm Trung định vị chính xác vào khoảng trống này, cung cấp một khảo luận toàn diện và công bằng về mặt lịch sử - nghệ thuật.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng lý thuyết xã hội học nghệ thuật và mỹ học Mác-xít trong bối cảnh các quốc gia thuộc địa giành độc lập tại châu Á. Công trình chứng minh rằng mô hình HTXHCN tại Việt Nam không phải là sự sao chép thụ động sơ đồ giáo điều Xô viết hay hiện thực cách mạng Trung Quốc thời kỳ Diên An, mà là một quá trình bản địa hóa sâu sắc. Tác giả mở rộng lý thuyết chủ thể sáng tạo khi phân loại cấu trúc lực lượng sáng tác thành 03 nhóm hình mẫu đặc thù:

• Người họa sĩ - chiến sĩ: Đại diện bởi Nguyễn Quang Thọ, Lê Huy Toàn, Mai Văn Hiến, Sĩ Tốt; trực tiếp tham gia chiến đấu, phản ánh hiện thực nóng bỏng từ chiến hào bằng ký họa trực họa mang đậm tinh thần sử thi.
• Người họa sĩ - cán bộ văn hóa: Đại diện bởi Trần Văn Cẩn, Nguyễn Đỗ Cung; đảm nhiệm trọng trách quản lý thiết chế văn hóa, dẫn dắt đường lối thẩm mỹ, kết hợp nhuần nhuyễn nhiệm vụ chính trị với sự thăng hoa của ngôn ngữ tạo hình dân tộc.
• Người họa sĩ - công dân: Bao gồm lực lượng họa sĩ chuyên nghiệp và không chuyên (công nhân mỏ, nông dân, bộ đội phục viên); hiện thực hóa chủ trương đại chúng hóa văn nghệ thông qua các phong trào sáng tác cơ sở.

Khung phân tích độc đáo

Luận án thiết lập khung phân tích dựa trên sự tích hợp ba chiều:

1. Lý thuyết Tiếp biến văn hóa (Cultural Acculturation): Kế thừa quan điểm nhân học của F. Schmidt và định nghĩa trong Từ điển Bách khoa Văn hóa học của A. Radugin [3, tr. 27], luận án xem xét ba pha: tiếp xúc, tiếp nhận và chuyển hóa văn hóa. Hệ giá trị truyền thống Việt Nam đóng vai trò như một "màng lọc tự nhiên", dung nạp kỹ thuật viễn cận, giải phẫu học phương Tây nhưng chuyển dịch chất liệu biểu đạt sang sơn mài truyền thống và lụa.
2. Nguyên lý Mỹ học Mác - Lênin: Sử dụng cặp phạm trù cốt lõi "Nội dung và Hình thức", luận chứng sự thống nhất hữu cơ giữa tư tưởng chính trị XHCN với phương tiện thị giác.
3. Phân tích Hình tượng học và Ngôn ngữ thị giác: Phân tích cấu trúc tác phẩm thông qua các chỉ số tạo hình: hệ thống đường nét, hình khối, mảng phẳng, hòa sắc, ánh sáng và không gian ước lệ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng lập trường hiện thực phản biện (critical realism) kết hợp với phương pháp luận liên ngành: Lịch sử nghệ thuật, Xã hội học nghệ thuật và Nhân học văn hóa. Thiết kế nghiên cứu định tính đa tầng (multi-level qualitative design) cho phép phân tích hiện tượng ở cả cấp độ vĩ mô (chính sách, đường lối văn hóa Đảng) và cấp độ vi mô (kỹ thuật xử lý chất liệu, cấu trúc bố cục từng tác phẩm cụ thể).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu học thuật được triển khai qua 4 bước:

1. Khảo sát thực địa và giám định thị giác: Nghiên cứu trực quan, đối chiếu hiện vật, đo đạc kích thước và kỹ thuật thể hiện tại các bảo tàng trọng điểm.
2. Khai thác văn kiện và tư liệu lưu trữ: Khảo sát hệ thống văn kiện Đảng từ Đề cương văn hóa 1943, văn bản chỉ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh (1951, 1960), văn kiện Đại hội Văn nghệ toàn quốc các năm 1948, 1957, 1962, và vựng tập triển lãm mỹ thuật toàn quốc (1946, 1955, 1962).
3. Phỏng vấn sâu chuyên gia: Tiến hành phỏng vấn trực tiếp 05 nhân chứng lịch sử và nhà chuyên môn uy tín: Họa sĩ Dương Ánh (nguyên Phó Giám đốc Xưởng tranh Cổ động Trung ương), PGS. Họa sĩ Huy Oánh (nguyên Phó Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam), Họa sĩ Lê Huy Tiếp (nguyên Chủ tịch Hội đồng nghệ thuật Hội Mỹ thuật Việt Nam), Họa sĩ Trần Nguyên Đán (nguyên Phó Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam), và Nhà phê bình mỹ thuật Bùi Như Hương (Viện Mỹ thuật).
4. Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa văn bản chính sách - tác phẩm hiện vật - hồi ức của chuyên gia và nghệ sĩ nhằm đảm bảo tính khách quan khoa học.

Data và phân tích

Dữ liệu phân tích bao gồm hơn 100 tác phẩm hội họa tiêu biểu giai đoạn 1954 - 1986. Luận án phân tích cấu trúc của văn bản nghệ thuật qua các biến số:

• Chất liệu: Sơn mài (lacquer), tranh lụa (silk painting), sơn dầu (oil on canvas), bột màu (gouache), khắc gỗ (woodcut).
• Hình tượng nghệ thuật cốt lõi: Bốn hình tượng trung tâm gồm Công nhân, Nông dân, Chiến sĩ và Lãnh tụ theo nhận định của nhà phê bình Nguyễn Quân: "làm nên thắng lợi chính là bốn hình tượng ngự trị trong mỹ thuật; công nhân, nông dân, chiến sĩ và Bác Hồ" [89, tr. 17].
• Cấu trúc thị giác: Bố cục tuyến tính, thủ pháp đồng hiện đa không gian - thời gian, mảng màu phẳng lấy cảm hứng từ tranh dân gian Đông Hồ - Hàng Trống, đường viền nét đậm khúc triết.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự kết hợp độc đáo giữa tính tạo hình hàn lâm phương Tây và phẩm chất nghệ thuật dân gian: Các họa sĩ Việt Nam không tiếp thu HTXHCN như một khuôn mẫu cơ học. Họ sử dụng kiến thức hình họa kinh viện (giải phẫu, luật xa gần) học được từ trường CĐMTĐD nhưng biểu đạt qua bảng màu ước lệ, phẳng hóa không gian và đường viền đậm chắc của nghệ thuật truyền thống. Tác phẩm Nữ dân quân miền biển (Trần Văn Cẩn) hay Tát nước đồng chiêm (Trần Văn Cẩn) là minh chứng cho sự thăng hoa giữa tạo hình hiện thực phương Tây và nhịp điệu trữ tình dân gian Việt Nam.

2. Cuộc cách mạng về chất liệu: Biến đổi sơn mài và lụa thành công cụ biểu đạt hiện thực: Trước năm 1945, sơn mài chỉ được xem là hàng thủ công mỹ nghệ trang trí. Trong giai đoạn kháng chiến và xây dựng CNXH, các nghệ sĩ như Nguyễn Đỗ Cung, Nguyễn Sáng, Trần Văn Cẩn đã cách tân kỹ thuật mài, dùng son, then, vỏ trứng để miêu tả hiện thực công nghiệp và chiến tranh khốc liệt. Các tác phẩm Công nhân cơ khí, Tan ca mời chị em ra họp để chọn thi thợ giỏi của Nguyễn Đỗ Cung đã phá vỡ định kiến sơn mài không thể tả thực, tạo nên ngôn ngữ tạo hình khỏe khoắn, duy lý và giàu hơi thở hiện đại.

3. Cấu trúc hình tượng mang đậm tính "Lãng mạn cách mạng" và "Tính Đảng - Tính Dân tộc": Nội dung phản ánh không dừng lại ở hiện thực trần trụi (naturalism) mà hướng tới hiện thực lý tưởng hóa có định hướng. Dù miêu tả chiến tranh gian khổ hay lao động nặng nhọc, các tác phẩm đều toát lên tinh thần lạc quan tập thể, niềm tin vào ngày mai chiến thắng. Tác phẩm Nắng xuân năm 1975 của Nguyễn Quang Thọ với bút pháp Ấn tượng - Hiện thực đan hòa miêu tả đoàn xe tăng tiến vào giải phóng Sài Gòn ngập tràn sắc cờ hoa lung linh là một ví dụ tiêu biểu.

4. Sự chuyển biến ngôn ngữ tạo hình qua hai phân kỳ lịch sử:

   • Phân kỳ 1954 - 1975: Tập trung vào tính cổ động, tuyên truyền, phục vụ mục tiêu kép: xây dựng CNXH ở miền Bắc và đấu tranh giải phóng miền Nam. Nghệ thuật trực họa, ký họa chiến trường phát triển rực rỡ.
   • Phân kỳ 1975 - 1986: Hòa bình thống nhất, nghệ thuật mở rộng sang tính sử thi hoành tráng (loạt tranh Việt Nam bản anh hùng ca của Lê Huy Toàn với thủ pháp đồng hiện), đồng thời xuất hiện những thể nghiệm ngôn ngữ cá nhân, báo hiệu sự mở đường cho thời kỳ Đổi mới.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận nghệ thuật: Bổ sung luận cứ khoa học vào hệ thống lý luận mỹ thuật Việt Nam; làm sáng tỏ quy luật tiếp biến văn hóa trong điều kiện chiến tranh giải phóng dân tộc; xác lập hệ tiêu chí thẩm mỹ khách quan cho di sản hội họa cách mạng.
• Về mặt quản lý và bảo tồn di sản: Cung cấp cơ sở thẩm định khoa học cho Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, hệ thống bảo tàng quốc gia trong công tác phân loại, giám định, phục chế và xây dựng không gian trưng bày chuyên đề cho các tác phẩm hội họa giai đoạn kháng chiến.
• Về mặt giáo dục đào tạo: Cung cấp giáo trình tham khảo chuyên sâu cho các cơ sở đào tạo mỹ thuật như Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, Trường Đại học Mỹ thuật TP.HCM, Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam trong việc giảng dạy học phần Lịch sử Mỹ thuật Việt Nam Hiện đại.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Giới hạn loại hình nghệ thuật: Luận án giới hạn khảo sát trên nghệ thuật hội họa trên giá (easel painting), chưa thể bao quát toàn diện các loại hình nghệ thuật thị giác khác của HTXHCN như điêu khắc hoành tráng, tranh cổ động đồ họa (propaganda posters) hay kiến trúc tượng đài.
2. Khó khăn về nguồn dữ liệu phân tán: Do hoàn cảnh chiến tranh và điều kiện khí hậu nhiệt đới, nhiều tác phẩm hội họa sáng tác tại chiến trường miền Nam và các địa bàn ác liệt đã bị hư hại hoặc nằm rải rác trong các bộ sưu tập tư nhân quốc tế chưa thể tiếp cận toàn bộ.

Hướng nghiên cứu mở rộng trong tương lai bao gồm:

• Mở rộng phân tích so sánh liên quốc gia giữa hội họa HTXHCN Việt Nam với hội họa hiện thực cách mạng tại Cuba, Triều Tiên và các nước Đông Âu.
• Nghiên cứu ứng dụng công nghệ số hóa 3D và giám định hóa lý để lập hồ sơ bảo tồn cho hệ thống tranh sơn mài và tranh lụa thời kỳ chiến tranh.
• Khảo sát sự tiếp nối và chuyển hóa của các thủ pháp tạo hình HTXHCN trong mỹ thuật đương đại Việt Nam sau năm 1986.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại những tác động học thuật và xã hội cụ thể:

• Ảnh hưởng học thuật: Trở thành tài liệu tham chiếu then chốt cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật, Văn hóa học; tái định vị giá trị của mỹ thuật cách mạng trên các diễn đàn nghệ thuật quốc tế.
• Tác động chính sách và văn hóa: Giúp cơ quan quản lý văn hóa xác lập luận cứ bảo vệ bản quyền, hồi hương cổ vật và chống thất thoát các tác phẩm mỹ thuật có giá trị lịch sử cao ra nước ngoài.
• Định hướng thẩm mỹ công chúng: Giúp công chúng thế hệ trẻ nhận thức sâu sắc về giá trị lịch sử và nghệ thuật của hội họa thời kỳ kháng chiến, xóa bỏ cái nhìn thiên lệch cho rằng nghệ thuật thời kỳ này chỉ đơn thuần là tuyên truyền chính trị sơ lược.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Mỹ thuật: Tiếp cận hệ thống tư liệu đã được phân loại logic, có khung lý thuyết tiếp biến văn hóa vững chắc để phát triển các đề tài chuyên sâu.
• Chuyên viên Bảo tàng và Nhà giám định: Sở hữu bộ tiêu chí thẩm định chất liệu, phong cách tạo hình của các tác giả lớn thời kỳ 1954 - 1986 (Trần Văn Cẩn, Nguyễn Đỗ Cung, Nguyễn Sáng, Nguyễn Quang Thọ).
• Nhà hoạch định chính sách văn hóa: Sử dụng tư liệu để xây dựng các chương trình bảo tồn di sản nghệ thuật quốc gia và phát triển công nghiệp văn hóa dựa trên bản sắc truyền thống.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc xác lập mô hình bản địa hóa phương pháp HTXHCN thông qua Lý thuyết Tiếp biến văn hóa. Luận án chứng minh nghệ thuật Việt Nam đã vận dụng linh hoạt câu châm ngôn định hướng của Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1960: "Để phục vụ sự nghiệp cách mạng XHCN thì văn hóa phải XHCN về nội dung và dân tộc về hình thức" [50, tr. 11], biến đổi phương pháp tạo hình phương Tây thành phong cách tạo hình mang đậm bản sắc dân tộc thông qua chất liệu sơn mài và lụa.

2. Điểm mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây? Khác với các nghiên cứu mô tả niên biểu đơn thuần của Nguyễn Phi Hoanh (1970) hay các bài viết bình luận tản mạn, luận án kết hợp phương pháp khảo sát thị giác hiện vật bảo tàng với phỏng vấn sâu trực tiếp 05 nhân chứng/chuyên gia đầu ngành (Dương Ánh, Huy Oánh, Lê Huy Tiếp, Trần Nguyên Đán, Bùi Như Hương), tạo nên cơ chế kiểm chứng dữ liệu đa chiều mang tính xác thực cao.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì? Đó là sự vượt thoát của chất liệu sơn mài truyền thống khỏi giới hạn mỹ nghệ trang trí để trở thành ngôn ngữ hội họa hiện thực đỉnh cao. Sự tích hợp giữa bảng màu truyền thống (son, then, vàng, bạc, vỏ trứng) với tư duy tạo hình khúc triết của đề tài công nghiệp (như tranh Nguyễn Đỗ Cung) đã giải quyết thành công mâu thuẫn giữa kỹ thuật mài cổ truyền và yêu cầu tả thực cách mạng.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình tái lập (replication protocol) không? Luận án cung cấp khung tiêu chí phân tích tác phẩm mỹ thuật gồm 4 bước: Định vị bối cảnh lịch sử -> Phân tích chủ thể sáng tạo -> Giải mã cấu trúc thị giác (bố cục, đường nét, màu sắc) -> Đánh giá giá trị tiếp biến văn hóa, có thể áp dụng cho việc nghiên cứu các giai đoạn mỹ thuật khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa toàn diện về di sản mỹ thuật chiến tranh Việt Nam; mở rộng nghiên cứu sang mảng ký họa kháng chiến liên lục địa (Việt - Lào - Campuchia); phân tích đối sánh mỹ thuật HTXHCN Đông Nam Á.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa một cách khoa học và toàn diện diễn trình hình thành, phát triển của hội họa HTXHCN ở Việt Nam giai đoạn 1954 - 1986.
2. Làm sáng tỏ cơ chế tiếp biến văn hóa: kết hợp nhuần nhuyễn giữa kỹ thuật tạo hình hàn lâm phương Tây với tư duy thẩm mỹ và chất liệu truyền thống dân tộc.
3. Xác lập mô hình phân loại 03 nhóm chủ thể sáng tạo đặc thù: Họa sĩ - Chiến sĩ, Họa sĩ - Cán bộ văn hóa, Họa sĩ - Công dân.
4. Khẳng định giá trị kép của hội họa HTXHCN: vừa là đỉnh cao của nghệ thuật tạo hình cách mạng, vừa là hệ thống tư liệu lịch sử sống động về hai cuộc kháng chiến và công cuộc xây dựng đất nước.
5. Đóng góp nguồn tư liệu học thuật chuẩn mực, phục vụ đắc lực cho công tác nghiên cứu, đào tạo, quản lý và bảo tồn di sản mỹ thuật hiện đại Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề tính Đảng, yêu cầu văn nghệ sĩ trung thành với lý tưởng cộng sản, và nhắc lại “Nhưng chúng ta khuyên văn nghệ sĩ nên chọn chủ nghĩa HTXHCN, một phương pháp sáng tác tốt nhất đã từng được thể nghiệm, và nhất là đừng sa vào những trường phái của nghệ thuật suy đồi, trừu tượng” [78, tr. Nhận thức thế giới quan Mác - Lênin, lập trường lý luận HTXHCN còn được các nhà lãnh đạo như Lê Duẩn, Phạm Văn Đồng… nhiều lần huấn thị trong các ý kiến phát biểu với các cán bộ hoạt động văn hoá văn nghệ. Trong bài viết “Tổ quốc ta, nhân dân ta, sự nghiệp ta và người nghệ sĩ” thủ tướng Phạm Văn Đồng cũng có ý kiến: “Những tác phẩm chúng ta mong muốn cần phải có giá trị tư tưởng đầy đủ và phải có giá trị nghệ thuật đầy đủ… mặt nào cũng phải có nội dung XHCN đầy đủ và tính chất dân tộc đầy đủ” [78, tr. Phạm Văn Đồng cho rằng sáng tác phải có quan điểm nhân đạo cộng sản, quan điểm giai cấp, và đề cao cái mới XHCN ở miền Bắc.

Tổng bí thư Lê Duẩn khẳng định mối liên kết chặt chẽ giữa chính trị, tư tưởng, văn hóa, kinh tế và vai trò của văn nghệ trong cải tạo tư tưởng gắn liền 13 thực hiện các nhiệm vụ cách mạng [78, tr. Báo cáo chính trị tại Đại hội toàn quốc lần 3, Đảng Lao động Việt Nam tháng 9 - 1960 do Lê Duẩn đọc, nhấn mạnh: “Chúng ta phải xây dựng một nền văn nghệ mới có tính chất dân tộc và nội dung XHCN phong phú. Văn nghệ phải có tính Đảng và tính nhân dân rõ rệt, phải thật sự đi vào cuộc sống và gắn chặt với cuộc sống” [37, tr. Tình hình nghiên cứu về HTXHCN trong mỹ thuật Các công trình liên quan đến hội họa HTXHCN ở Việt Nam có thể tạm chia thành hai nhóm tài liệu chính.

Tình hình nghiên cứu ở trong nước Mỹ thuật Việt Nam hiện đại và hội họa HTXHCN cho đến nay đã được trình bày trong một số công trình như: Nguyễn Phi Hoanh (1970), Lược sử mỹ thuật Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, [49]. Chủ yếu đề cập đến mỹ thuật Việt Nam từ thời nguyên thủy cho tới thời kỳ hòa bình lập lại năm 1954 ở miền Bắc. Chương 7: Thời Dân chủ Cộng hòa: Buổi đầu Cách mạng có đề cập đến hình thức tranh cổ động cách mạng trong giai đoạn Cách mạng tháng Tám và triển lãm mỹ thuật toàn quốc đầu tiên năm 1946, cũng như điểm qua một số hoạt động mỹ thuật thời kỳ đầu Cách mạng tháng 8 và thành tựu của mỹ thuật cách mạng miền Bắc Việt Nam. Viện Mỹ thuật (1982), Phương pháp HTXHCN trong nghệ thuật tạo hình, [121].

Đây là cuốn kỷ yếu tập hợp các tham luận qua hai cuộc hội thảo về phương pháp HTXHCN diễn ra tại Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh, đề cập đến Mỹ thuật Việt Nam hiện đại và những vấn đề liên quan đến hệ thống lý luận phương pháp HTXHCN. Nhiều ý kiến khẳng định thành tựu hội họa HTXHCN ở Việt Nam, họa sĩ Trịnh Phòng đánh giá với phương pháp sáng tác HTXHCN, “anh chị em họa sĩ đã nhận thức được quy luật vận động khách quan, tìm ra những thủ pháp sáng tác tích cực góp phần giải quyết những yêu cầu của xã hội. Nhà phê bình mỹ thuật Thái Bá Vân nêu quan điểm “hiện thực không phải cái ta nhìn thấy mà là cái ta tâm tưởng” đã gây nhiều ý kiến tranh 14 luận trong và sau hội thảo. Tuy nhiên, Thái Bá Vân cho rằng “Chủ nghĩa xã hội phải ở trong lòng ta trước đã” [121, tr.

Họa sĩ Sĩ Ngọc, Lê Thanh Đức, Nguyễn Quân lần lượt nêu ý kiến chỉ ra những hạn chế khi các nghệ sĩ áp dụng một cách máy móc, sơ lược phương pháp HTXHCN vào sáng tác, dẫn đến nhiều tác phẩm thiếu tính tư tưởng, mô phỏng minh họa, không thuyết phục công chúng [121, tr. Một số ý kiến của các họa sĩ Trang Phượng, Thọ Vân và nhà nghiên cứu Nguyễn Phúc, Trường Lưu đề xuất những cách hiểu, tiếp cận mới về phương pháp HTXHCN do đặc thù riêng của mỗi quốc gia với sự dung nạp đa dạng về bút pháp biểu hiện [121, tr. Phát biểu kết luận hội thảo, đồng chí Hà Xuân Trường sau khi nhắc lại cần nghiên cứu sâu hơn nữa về một số vấn đề: nghệ thuật HTXHCN, sự thống nhất tính giai cấp, tính Đảng và tính nhân đạo… đã nhấn mạnh “HTXHCN cho phép các phong cách, trường phái, các luồng khác nhau cùng tồn tại. Vì vậy ta không nên lấy phong cách này để đối lập với phong cách kia” [121, tr.

Viện Mỹ thuật, Hội Nghệ sĩ tạo hình Việt Nam xuất bản (1985), Những vấn đề nghệ thuật tạo hình 1985 [123], tập hợp bài viết tham luận tại Hội nghị Phấn đấu cho một nền nghệ thuật tạo hình XHCN. Các tác giả đã trình bày nhiều ý kiến có tính tổng kết 40 năm hoạt động mỹ thuật, nhắc đến một số tác giả, tác phẩm hội họa HTXHCN tiêu biểu và đặt ra những vấn đề cấp bách trong giai đoạn tiếp theo của mỹ thuật Việt Nam. Viện Mỹ thuật, Bảo tàng MTVN (1992), Nxb Mỹ thuật in kỷ yếu Tranh lụa Nguyễn Phan Chánh, tập hợp những tham luận qua cuộc hội thảo cùng tên, đề cập phong cách, giá trị nghệ thuật tranh lụa của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh, kỹ thuật và quan niệm của họa sĩ, từ trước năm 1945 đến những hình tượng phụ nữ đảm việc nhà, giỏi việc nước XHCN thời kỳ chiến tranh chống Mỹ. Quang Phòng, Trần Tuy (1996), Mỹ thuật Hiện đại Việt Nam.

Nxb Mỹ thuật [83] và cuốn sách của Quang Phòng, Quang Việt (2000) Mỹ thuật Thủ đô Hà Nội thế kỷ 20, Nxb Mỹ thuật [84]. Hai cuốn sách có nhiều tư liệu và bình 15 luận về các tác giả, tác phẩm của họa sĩ thế hệ mỹ thuật Đông Dương và hoạt động mỹ thuật được Hội Mỹ thuật Việt Nam tổ chức ở Miền Bắc giai đoạn trước và sau năm 1975. Hội Mỹ thuật Việt Nam (1997), 8 Nghệ sĩ được giải thưởng Hồ Chí Minh, Nxb Mỹ thuật [58] tập hợp các bài viết và ảnh minh họa về 8 Họa sĩ, nhà điêu khắc được trao giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1 về VHNT gồm Tô Ngọc Vân, Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm, Trần Văn Cẩn, Bùi Xuân Phái, Nguyễn Đỗ Cung, Nguyễn Phan Chánh, Diệp Minh Châu. Các bài viết nhấn mạnh 8 nghệ sĩ có nhiều tác phẩm mỹ thuật phục vụ cách mạng theo phương pháp HTXHCN nhưng chứa đựng giá trị nghệ thuật bậc thày và phẩm chất dân tộc rõ nét.

Tác giả có những nhận định sắc sảo, hệ thống, nghiên cứu nhiều vấn đề lý thuyết, lịch sử mỹ thuật, các vấn đề sáng tác của mỹ thuật Việt Nam hiện đại, chủ nghĩa HTXHCN và biểu hiện của nó thông qua các sáng tác của một số nghệ sĩ tiêu biểu. Tuy nhiên, những sự kiện, tác phẩm hội họa HTXHCN lại ít được quan tâm, phân tích kỹ lưỡng. Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội - Viện Mỹ thuật (1999), Mỹ thuật Việt Nam thế kỷ 20, Nxb Mỹ thuật [110]. Sách tập trung nhiều bài viết của các tác giả tham gia Hội thảo Mỹ thuật Việt Nam thế kỷ 20 đánh giá về vai trò xã hội và thành tựu của mỹ thuật hiện đại Việt Nam.

Hội họa HTXHCN cũng được đề cập và khẳng định thành tựu quan trọng với nhiều tác giả, tác phẩm tiêu biểu. Ngô Mạnh Lân (2004), Dưới mái trường Mỹ thuật thời kháng chiến, Nxb Mỹ thuật [71]. Tác giả cho thấy công việc giảng dạy, học tập của nhà trường mỹ thuật trong kháng chiến, các giảng viên vốn là cựu sinh viên trường CĐMTĐD và lớp sinh viên đầu tiên đã chuyển biến tư tưởng, bám sát thực tiễn cách mạng theo đường lối văn hóa của Đảng. Nhiều học viên khóa kháng chiến sau này trở thành tác giả lớn của mỹ thuật, sáng tác nhiều tác phẩm hội họa HTXHCN tiêu biểu giai đoạn 1954 - 1986.

16 Nguyễn Lương Tiểu Bạch (chủ biên) (2005), Mỹ thuật Việt Nam hiện đại, Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội, Viện Mỹ thuật xuất bản [9]. Đây là cuốn sách nêu được thành tựu, giá trị nghệ thuật nổi bật của hội họa HTXHCN. Nhóm tác giả viết về giai đoạn từ 1955 - 1975 trong mỹ thuật Việt Nam, đã nhận xét xu hướng HTXHCN là xu hướng chung của mỹ thuật cách mạng cả thời kỳ, được các nghệ sĩ hưởng ứng, chấp nhận: “vẽ con người chủ nhân của đất nước, hồ hởi, vui vẻ trong lao động sản xuất, chiến đấu, thể hiện niềm tin yêu Đảng, Bác, tinh thần lạc quan tập thể, yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội” [9, tr. 104] mặc dù còn những hạn chế khó tránh khỏi.

Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội - Viện Mỹ thuật (2007), kỷ yếu hội thảo khoa học 20 năm mỹ thuật Việt Nam thời kỳ đổi mới, Nxb Mỹ thuật [112]. Sách tổng hợp các tham luận trong hội thảo, có đề cập tới những vấn đề về thẩm mỹ xã hội, các thành tựu nghệ thuật, những cá nhân tiêu biểu của mỹ thuật thời kỳ Đổi mới, những xu hướng nghệ thuật mới, đánh giá vai trò của Hội Mỹ thuật Việt Nam và hội họa HTXHCN trong giai đoạn phát triển mới của xã hội. Hội Mỹ thuật Việt Nam (2008), Hình tượng Bác Hồ trong nghệ thuật tạo hình Việt Nam, Nxb Mỹ thuật xuất bản [59], là một tập hợp có giá trị về các tác phẩm mỹ thuật HTXHCN sáng tác về chủ đề lãnh tụ, minh chứng cụ thể về quan niệm sáng tác và thành tựu của các nghệ sĩ Việt Nam khi thực hành áp dụng lý thuyết HTXHCN. Nhiều tác phẩm hội họa HTXHCN được tuyển chọn trong minh họa đã trở thành giá trị kinh điển của mỹ thuật cách mạng Việt Nam.

Hội Liên hiệp VHNT Hà Nội, Hội Mỹ thuật Hà Nội (2010), Một thời Hà Nội, Nxb Mỹ thuật [63], giới thiệu, khẳng định thành tựu nghệ thuật cá nhân của các nghệ sĩ tham gia cách mạng cũng đồng thời là thành tựu mỹ thuật HTXHCN tại Hà Nội. Phần viết Tổng quan về mỹ thuật Hà Nội thế kỷ XX đề cập vắn tắt về một số thành tựu hội họa HTXHCN tại Hà Nội trong thế kỷ XX thông qua các tác phẩm của các tác giả Trần Văn Cẩn, Nguyễn Tư Nghiêm. 17 Nguyễn Hải Yến (2010), Hội họa Hà Nội những ký ức còn lại, Picture art foundation [128]. Sách chủ yếu đề cập đến những sự kiện hoạt động trong giai đoạn 1925 - 1945 của mỹ thuật Việt Nam và một số chân dung họa sĩ và nhà sưu tập, tuy cũng có nhắc đến một số tác phẩm tiêu biểu hội họa HTXHCN.