Đặt vấn đề Hiện nay, hiệu quả kinh tế của các mô hình sản xuất nông nghiệp đang được người dân quan tâm, đặc biệt đối với các loại cây trồng dài ngày như cây Macca. Việc đầu tư các mô hình dài ngày đòi hỏi sự đầu tư lớn và mong đợi kết quả ôn định và đạt hiệu quả kinh tế cao như vậy sẽ góp phan phát triển kinh tế hộ gia đỉnh cải thiện đời sống của người dân vươn lên thoát nghèo. Với mong muốn có được hiệu quả kinh tế cao và đạt năng suất thì đòi hỏi các hộ gia đình phải có các phương pháp kỹ thuật trồng chăm sóc tốt, yêu cầu phải có hiểu biết, chịu khó tiếp nhận các tiến bộ khoa học kỹ thuật mới, tiếp nhận công nghé mới và không ngừng học hỏi trao đổi kinh nghiệm từ những người hướng dẫn và các hộ gia đình khác. Tuy nhiên để có thu nhập và hiệu quả kinh tế cao cho việc trồng các mô hình cây trồng dai này là một vấn đề không hề đơn giản và gặp nhiều khó khăn đối với người nông dân đã quen với việc canh tác quảng canh.
Đầu tư cho một mô hình cây trồng dài ngày theo hướng thâm canh phụ thuộc rất nhiều không những vào điều kiện tự nhiên của vị trí đất canh tác mà còn do sự đầu tư của các hộ gia đình như kỹ thuật chăm sóc, phân bón,. Do vậy, việc phân tích hiệu quả kinh tế của các mô hình trồng cây dài ngày theo các nhóm hộ gia đình với các điều kiện kinh tế hộ khác nhau dé thay được tính phù hợp của mô hình trồng cây dai ngày theo các điều kiện song của hộ gia đình khác nhau, đặc biệt sự phân tích điểm hình cho mô hình trồng cây Macca, là một loài cây dai ngày được nhập nội và đưa vào trồng ở Đăk Nông trong thập niên gần đây. Cây Macca được trồng tại xã Quảng trực mới trong thập niên gần đây. Nó là một loài cây mới hoàn toàn so với tập quán canh tác của người dân tại đây.
Trước đây, tập quán canh tác của người dân tại xã Quảng Trực là sản xuât canh tác các loài cây ngắn ngày hoặc độc canh một số loài cây trồng cô định trên cùng diện tích theo hướng quảng canh nên chưa thực sự đem lại hiệu quả kinh tế cao. Từ khi người dân nhận được sự hỗ trợ chính sách ưu đãi của nhà nước về cây Macca người dân đã trồng đến nay thì đã cho thu hoạch với giá bán ôn định đã đem lại nguồn thu và hiệu qua kinh tế cao so với trước đây. Tuy nhiên, vì cây macca là loài cây dài này và là loài cây mới nên không phải tất các các hộ gia đình tại xã Quảng Trực đều có thể trồng và mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn và phù hợp với mọi gia đình. Thực tế, có nhiều hộ gia đình đã khá lên từ việc trồng Macca nhưng cũng có nhiều hộ gia đình gần như không thu được lợi nhuận gi từ việc trồng cây Macca.
Điều này cần phải có một sự phân tích mang tính khoa học để trả lời cho tính phù hợp của việc trồng cây macca cho các nhóm hộ gia đình khác nhau tại đây. Do vậy, việc tìm hiểu hiệu quả kinh tẾ của việc trồng cây Macca theo các nhóm hộ gia đình có mức sống khác nhau tại xã Quang Trực - huyện Tuy Đức - tỉnh Đăk Nông được chúng tôi lựa chọn dé làm khoá luận tốt nghiệp. Nghiên cứu này được thực hiện với mong muốn sẽ giúp cho người dân biết được việc trồng cây Macca ở đây cần những sự đầu tư như thé nào dé mang lại hiệu quả phù hợp với điều kiện của gia đình. Từ đó góp phần tao sự an ninh về kinh tế trong việc đầu tư trồng cây Macca.
Từ đó, các hộ gia đình có các giải pháp hop lí hơn trong sản xuất canh tác của họ nhằm giúp họ có nguồn thu ổn đinh, đem lại hiệu qua kinh tế cao, dé có thé cải thiện đời sống, phát triển kinh tế hộ gia đình hiệu quả và ôn định hơn. Đồng thời góp phần xóa đói, giảm thiểu hộ nghèo, nâng cao trình độ dân trí của người dân. Mục tiêu nghiên cứu Dé làm sang tỏ mục đích nghiên cứu, các mục tiêu sẽ được thực hiện như sau: - M6 tả được đặc điểm của các mô hình trồng cây Macca điển hình tại xã Quảng trực. - Phan tích được hiệu quả kinh tế của các mô hình trồng cây Macca điển hình tại xã Quảng Trực.
- Dé xuât được các mô hình có hiệu quả đôi với từng nhóm mức sông khác nhau tại xã Quảng Trực.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: là những hộ gia đình có trồng cây Macca đã cho thu hoạch với diện tích tối thiêu 1000m2/h6 có hộ khẩu thường trú tại xã Quang Trực. Phạm vi nghiên cứu: nghiên cứu khu vực xã Quảng Trực - huyện Tuy Đức - tỉnh Đăk Nông. Trong nghiên cứu này không nghiên cứu cây trồng xen với cây Macca do thời gian và khối lượng nội dung nghiên cứu quy định cho một khoá luận không dap ứng dé thực hiện. Chương 2 TỎNG QUAN NGHIÊN CỨU 2.
Tổng quan về các khái niệm trồng xen và NLKH Trồng xen là hình thức canh tác các loại cây trên cùng một diện tích có thể tận dụng tối đa tiềm năng của đất, nâng cao hiệu quả sử dụng đất nhờ tăng sản phẩm, tiết kiệm công làm đất, làm cỏ, tưới nước, bón phân cho cây trồng, một số loài cây có tác dụng hỗ trợ lẫn nhau (loài ưa bóng và loài ưa sáng). Đối với cây trồng dài ngày thì việc trồng xen cây ngắn ngày sẽ tạo điều kiện cho người lao động sớm có thu nhập dé “lây ngăn nuôi dai". NLKH là tên chung của những hệ thống sử dụng đất, trong đó các cây thân gỗ lâu năm (cây gỗ, cây bụi, cọ, tre, hay cây ăn quả, cây công nghiệp) được trồng có suy tính trên cùng một đơn vi diện tích đất với cây thân thảo và/hoặc với vật nuôi, được kết hợp đồng thời hoặc kế tiếp nhau theo thời gian và không gian (Lundgren va Raintree, 1983). Theo ICRAF (1997) NLKH là một hệ thống quan lý tài nguyên tự nhiên năng động, lấy yếu tô sinh thái làm chính, qua đó cây được phối hợp trồng trên nông trại và vào hệ sinh thái nông nghiệp, dé sản xuất bền vững va đa dạng, làm gia tăng các lợi ích kinh tế, xã hội và sinh thái cho người canh tác ở các mức độ, quy mô khác nhau.
Nông Lâm kết hợp là một phương thức sản xuất kinh doanh có khoa học, nó kết hợp một cách hài hoà giữa cây nông nghiệp và cây lâm nghiệp giữa trồng trọt và chăn nuôi, sử dụng một cách đầy đủ nhất, hợp lý nhất dé sản xuất ra nhiều sản phẩm mà không ảnh hưởng đến đát đai. Môi trường sinh thái bền vững, ít tốn chỉ phí mang lại hiệu quả kinh tế cao. Nông lâm kết hợp là một hệ thống quản lý dat đai trong đó các sản pham của rừng và trồng trọt được sản xuất cùng lúc hay kế tiếp nhau trên các diện tích đất thích hợp dé tao ra các lợi ích kinh tế, xã hội và sinh thái cho cộng đồng dân cư tại địa phương (PCARRD, 1979). Cơ sở khoa học và những lợi ích của trồng xen Xen canh là trồng hai hoặc nhiều loại cây trồng khác nhau trên cùng một diện tích đất nhằm tăng hiệu quả canh tác trên đồng ruộng, tăng sự đa dạng sinh học, hạn chế côn trùng, sâu bọ gây hại cho cây trồng chính, hạn chế rủi ro ngay cả khi cây trồng chính bị thiệt hại hoặc không mang lại năng suất như mong đợi.
Trồng xen cũng có tác dụng ngăn chặn dòng chảy của nước, hạn chế xói mòn ở những nơi triền đốc, điều hòa chế độ nước trong đất, hạn chế sự phát triển của cỏ dai tạo ra các thảm xanh che phủ có tác dung bảo vệ dat. Có thé trồng cây hang năm chung với nhau hoặc trồng xen cây hàng năm với cây lâu năm hay kết hợp cùng các cây ngắn ngày khác. Các cây thứ cấp được trồng xen có tác dụng kích thích, dẫn dụ các côn trùng gây hại nhằm hạn chế sự phá hoại của chúng đối với cây trồng chính. Một số khác được trồng có tác dụng xua đuổi, phá vỡ khả năng sâu bệnh tan công vào vật chủ.
Các cây được trồng xen cũng là nơi trú ẩn của các loài động vật ăn thịt như ếch nhái, nhện săn mồi. Chúng sẽ tự động loại bỏ bớt các côn trùng gây hại cho cây trồng như châu chau, rệp sáp mỗi khi bị gió thối rơi xuông dat. Cây xen canh có thé được trồng theo hàng thông thường như cây trồng chính hoặc cũng có thê trồng ngẫu nhiên. Thời điểm trồng cũng có thể khác nhau dựa vào đặc điểm của từng loại cây, có thể trồng cùng lúc với cây trồng chính, trồng sau khi vụ đầu tiên đã đến giai đoạn sinh sản nhưng trước khi nó sẵn sảng cho thu hoạch.
Đề xen canh một cách hiệu quả cần xem xét các cau trúc rễ của từng loại cây trông, cao độ và độ rộng của tán lá, các mâm bệnh thường gặp của từng loại cây trồng nhằm hạn chế sự lây nhiễm. Về nguyên tắc có thé trồng xen giữa những cây ưa nắng và cây ưa bóng nhằm tận dụng hiệu quả diện tích đất, tránh cạnh tranh ánh sáng với nhau, hay những cây có rễ hoạt động rộng ở tầng mặt có thể kết hợp trồng cùng cây có bộ rễ cắm sâu để khai thác tốt chế độ dinh dưỡng, tránh thất thoát, lãng phí khi bón phân. Các loại cây trồng cùng họ không được khuyến khích trồng xen canh cùng nhau. Theo thực tế trồng Macca xen cây cà phê tiêu và các cây trồng khác đang mang lai lợi ích kép cho người dân, giảm thiểu tác động của nắng nóng, hạn chế thiệt hại do sương muối, giá rét gây ra, giúp cây cà phê sinh trưởng phát triển tốt.
Đặc biệt, sau một thời gian người trồng cà phê có thêm nguồn thu nhập từ khai thác cây trồng xen. Việc trồng cây tạo bóng mát cho cà phê mang lại hiệu quả kinh tế nhưng hiện tại cũng mới chỉ được trồng với diện tích nhỏ và đang được nhân rộng thêm diện tích, còn lại phần lớn diện tích cà phê trong dân vẫn chưa được thực hiện, nguyên nhân chủ yeu là do người dân sợ các loại cây che bóng sé tranh chấp chất dinh dưỡng với cây cà phê, một số hộ dân thực hiện trồng cây ăn quả (bưởi, cam, quýt, chanh, mận, mơ,.