Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu đặc điểm lâm học và đề xuất biện pháp bảo tồn loài Đinh hương (Dysoxylum cauliflorum) tại KBTTN Na Hang - Trường Đại học Lâm nghiệp

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm lâm học loài Đinh hương Dysoxylum cauliflorum Hiern tại Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang, Tuyên Quang. Phân tích cấu trúc

• Tác giả: Hoàng Thị Lan
• Người hướng dẫn: TS. Trần Việt Hà
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm lâm học và đề xuất biện pháp bảo tồn loài Đinh hương (Dysoxylum cauliflorum Hiern) tại khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang, tỉnh Tuyên Quang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan nghiên cứu đặc điểm lâm học loài Đinh hương

Đinh hương (Dysoxylum cauliflorum Hiern) là loài cây gỗ quý thuộc họ Xoan. Loài này phân bố rải rác trong các khu rừng thường xanh nhiệt đới. Tại Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang, tỉnh Tuyên Quang, quần thể Đinh hương có mật độ thấp. Cây thường mọc đơn lẻ hoặc thành cụm nhỏ. Nghiên cứu đặc điểm lâm học tập trung vào hình thái, sinh học và sinh thái của loài. Đinh hương là loài cây gỗ lớn, thân thẳng. Cây có khả năng tái sinh tự nhiên kém. Việc bảo tồn loài này có ý nghĩa quan trọng. Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn. Đây là loài có giá trị kinh tế và sinh học cao.

1.1. Phân bố và tình trạng quần thể Đinh hương tại Na Hang

Quần thể Đinh hương tại Na Hang phân bố chủ yếu trong các khu rừng thường xanh. Mật độ cá thể trưởng thành trung bình khoảng 2-5 cây/ha. Cây phân bố rải rác, không tập trung thành đám lớn. Tình trạng tái sinh tự nhiên rất hạn chế. Cây con chủ yếu gặp ở tầng thấp dưới 0,5m. Sự phân bố cụm cho thấy tái sinh chưa ổn định. Quần thể này đang đối mặt với nguy cơ suy giảm.

1.2. Đặc điểm sinh học và sinh thái của loài Đinh hương

Đinh hương là loài cây gỗ lớn, có thể cao trên 20m. Thân cây thẳng, đường kính có thể đạt trên 50cm. Lá kép lông chim, mọc cách. Cụm hoa mọc trên thân gỗ già. Quả thuộc loại quả nang. Cây sinh trưởng chậm, chu kỳ ra hoa quả không đều. Loài này ưa bóng, mọc tốt trong điều kiện rừng che phủ. Yêu cầu đất ẩm, tầng đất dày. Đây là loài nhạy cảm với thay đổi môi trường.

II. Phân tích các vấn đề đe dọa sự tồn tại loài Đinh hương

Loài Đinh hương đối mặt với nhiều mối đe dọa. Khai thác gỗ trái phép là nguyên nhân chính. Nạn phá rừng làm thu hẹp diện tích sống. Cạnh tranh sinh học từ các loài cây khác gay gắt. Tầng cây bụi che phủ dày cản trở sự phát triển của cây con. Tái sinh tự nhiên rất yếu, tỷ lệ sống sót thấp. Biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến chu kỳ sinh sản. Công tác bảo tồn còn nhiều hạn chế. Nhận thức cộng đồng về bảo tồn loài chưa cao. Cần có giải pháp can thiệp kịp thời để cứu loài này.

2.1. Tác động của khai thác và mất môi trường sống

Khai thác gỗ Đinh hương lấy gỗ quý vẫn xảy ra. Tình trạng khai thác lâm sản phụ cũng ảnh hưởng. Mất môi trường sống do chuyển đổi rừng. Các hoạt động canh tác nương rẫy gần khu bảo tồn. Mất đa dạng sinh học dẫn đến suy thoái hệ sinh thái. Diện tích rừng tự nhiên bị thu hẹp. Quần thể Đinh hương bị cô lập, hạn chế giao phấn.

2.2. Hạn chế trong quá trình tái sinh tự nhiên

Tái sinh tự nhiên của Đinh hương rất kém. Hạt giống có tỷ lệ nảy mầm thấp. Cây con bị che khuất bởi tầng cây bụi dày. Cạnh tranh ánh sáng và dinh dưỡng gay gắt. Tỷ lệ cây con sống sót sau năm đầu tiên thấp. Phân bố cây tái sinh không đều, thường mọc cụm. Chuỗi thức ăn và sự phân tán hạt bị gián đoạn. Đây là thách thức lớn cho bảo tồn loài.

III. Đề xuất giải pháp bảo tồn loài Đinh hương Na Hang

Bảo tồn loài Đinh hương cần nhiều giải pháp tổng hợp. Tăng cường tuần tra, kiểm soát khai thác trái phép. Bảo vệ nghiêm ngặt các khu vực có quần thể lớn. Nghiên cứu kỹ thuật hỗ trợ tái sinh tự nhiên. Xây dựng vườn ươm bảo tồn nguồn gen. Thực hiện trồng thử nghiệm bằng cây con. Giáo dục cộng đồng về giá trị loài. Hợp tác nghiên cứu quốc tế. Đưa loài vào danh sách bảo tồn ưu tiên. Cần có dự án bảo tồn dài hạn. Sự phối hợp giữa nhà nước và cộng đồng là then chốt.

3.1. Biện pháp kỹ thuật lâm sinh hỗ trợ tái sinh

Cần xử lý cây bụi, thảm thực vật che phủ cục bộ. Tạo điều kiện ánh sáng cho cây con phát triển. Gieo hạt trực tiếp tại các vị trí phù hợp. Vườn ươm bảo tồn nguồn gen là cần thiết. Nghiên cứu kỹ thuật ươm trồng đại trà. Theo dõi sự phát triển của cây con. Đánh giá tỷ lệ sống sót và sinh trưởng. Cải thiện điều kiện đất và độ ẩm.

3.2. Quản lý và tuyên truyền bảo tồn đa dạng sinh học

Tăng cường năng lực cho cán bộ kiểm lâm. Xây dựng kế hoạch bảo tồn dài hạn. Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của rừng. Kết hợp bảo tồn với phát triển sinh kế bền vững. Huy động sự tham gia của người dân địa phương. Thực thi pháp luật nghiêm minh. Giám sát quần thể thường xuyên. Hợp tác quốc tế trong nghiên cứu và bảo tồn.

IV. Kết luận và ứng dụng nghiên cứu bảo tồn Đinh hương

Nghiên cứu đã làm rõ đặc điểm lâm học của loài Đinh hương. Quần thể tại Na Hang có số lượng ít, phân bố rải rác. Tái sinh tự nhiên rất hạn chế, đe dọa sự tồn tại loài. Nhiều yếu tố gây suy giảm quần thể được xác định. Giải pháp bảo tồn cần tổng hợp nhiều biện pháp. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng. Có thể áp dụng cho các khu vực phân bố khác. Đóng góp vào chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học quốc gia. Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn. Bảo tồn loài này là trách nhiệm chung của toàn xã hội.

4.1. Giá trị khoa học và thực tiễn của kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu cung cấp dữ liệu lâm học chi tiết. Hiểu rõ đặc điểm sinh thái, sinh học loài. Đánh giá chính xác tình trạng quần thể. Cơ sở để xây dựng kế hoạch bảo tồn hiệu quả. Kết quả áp dụng cho quản lý khu bảo tồn. Góp phần vào hệ thống dữ liệu đa dạng sinh học. Nghiên cứu có giá trị tham khảo quốc tế. Là nền tảng cho các công trình tiếp theo.

4.2. Hướng nghiên cứu và bảo tồn trong tương lai

Cần nghiên cứu sâu hơn về sinh học hạt giống. Nghiên cứu công nghệ nhân giống vô tính. Đánh giá biến đổi di truyền của quần thể. Xây dựng ngân hàng hạt giống bảo tồn. Nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu. Mở rộng diện tích bảo tồn nếu có thể. Tăng cường hợp tác nghiên cứu liên vùng. Phát triển du lịch sinh thái bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang thuộc tỉnh Tuyên Quang sở hữu diện tích tự nhiên 37.298 ha, trong đó có hơn 22.401,5 ha rừng đặc dụng mang giá trị đa dạng sinh học đặc biệt cao với trên 2.000 loài thực vật bậc cao. Tuy nhiên, tình trạng khai thác gỗ trái phép và suy thoái sinh cảnh trong nhiều thập kỷ qua đã làm suy giảm trên 20% trữ lượng các loài cây gỗ quý hiếm, đe dọa trực tiếp đến cấu trúc rừng tự nhiên. Đinh hương (Dysoxylum cauliflorum Hiern, thuộc họ Xoan Meliaceae) là loài cây gỗ lớn bản địa có giá trị kinh tế và sinh thái vượt trội, hiện được xếp vào cấp Sẽ nguy cấp (VU) trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007. Loài cây này đang đối mặt với nguy cơ cạn kiệt nguồn gen do mật độ cá thể trưởng thành trong tự nhiên suy giảm nghiêm trọng và khả năng tái sinh tự nhiên còn nhiều hạn chế.

Đề tài luận văn thạc sĩ lâm học tập trung giải quyết mục tiêu xác định đặc điểm phân bố, cấu trúc lâm phần, điều kiện lập địa và khả năng tái sinh tự nhiên của loài Đinh hương tại vùng rừng núi đá vôi Na Hang. Đồng thời, nghiên cứu tiến hành thử nghiệm các công thức kỹ thuật nhân giống từ hạt nhằm hoàn thiện quy trình gieo ươm cây con phục vụ công tác phục hồi rừng. Phạm vi nghiên cứu được triển khai trên 3 tuyến điều tra thực địa có tổng chiều dài 15 km thuộc địa bàn 4 xã vùng lõi và vùng đệm, bao gồm xã Sơn Phú và xã Thanh Tương. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp bộ dữ liệu sinh thái học định lượng chính xác, đồng thời đề xuất giải pháp kỹ thuật vườn ươm giúp nâng cao tỷ lệ sống của cây giống đạt trên 85%, tạo nền tảng vững chắc cho chiến lược bảo tồn nguồn gen thực vật nguy cấp tại vùng Đông Bắc Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết cấu trúc lâm phần và quy luật diễn thế rừng nhiệt đới của các học giả kinh điển. Mô hình phân bố số cây theo đường kính N/D và chiều cao N/H được áp dụng để đánh giá trạng thái cân bằng sinh thái của lâm phần, kết hợp phương pháp mô phỏng toán học thực nghiệm. Tiếp đó, nghiên cứu vận dụng lý thuyết tái sinh tự nhiên rừng nhiệt đới theo quan điểm của các nhà lâm học quốc tế, tập trung vào cơ chế tái sinh phân tán liên tục của loài cây chịu bóng và ảnh hưởng của độ tàn che tán rừng tối ưu từ 0,6 đến 0,7 đối với sự sinh trưởng của cây con dưới tán.

Khung lý thuyết của đề tài tích hợp các khái niệm học thuật cốt lõi trong lâm học:

• Chỉ số giá trị quan trọng (IV%): Chỉ tiêu tổng hợp phản ánh vai trò sinh thái và mức độ ưu thế của từng loài cây trong quần xã thực vật thông qua tỷ lệ số cá thể (N%) và tiết diện ngang (G%).
• Tổ thành loài tầng cây cao: Tỷ trọng tương đối giữa các loài cây gỗ tham gia cấu thành tầng tán chính của rừng.
• Phổ dạng sống và cấu trúc tầng thứ: Sự phân tầng không gian thẳng đứng từ tầng vượt tán, tầng tán chính đến tầng dưới tán và thảm tươi cây bụi.
• Tái sinh tự nhiên: Quá trình tự phục hồi và thay thế thế hệ cây mẹ già cỗi bằng lớp cây con có nguồn gốc từ hạt hoặc chồi dưới tán rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa kế thừa tài liệu, khảo sát ngoại nghiệp theo tuyến và lập ô tiêu chuẩn định vị:

• Cỡ mẫu và bố trí thực địa: Thiết lập 3 tuyến điều tra ngoại nghiệp với tổng chiều dài 15 km (mỗi tuyến 5 km). Lập 6 ô tiêu chuẩn (OTC) với diện tích 2.500 m² mỗi ô (50 m x 50 m), tổng diện tích điều tra tầng cây cao đạt 15.000 m². Tại mỗi OTC, bố trí 4 ô dạng bản (ODB) ở 4 góc với diện tích 16 m² mỗi ô (tổng số 24 ODB) để đo đếm tầng cây tái sinh và cây bụi thảm tươi. Để xác định nhóm loài cây đi kèm, áp dụng phương pháp OTC 6 cây quanh 30 cây Đinh hương trưởng thành làm tâm.
• Thử nghiệm nhân giống: Sử dụng tổng cộng 864 hạt giống Đinh hương cho 2 thí nghiệm vườn ươm độc lập. Thí nghiệm 1 khảo sát 4 công thức ruột bầu với 3 lần lặp (mỗi lần 36 hạt, tổng 432 hạt). Thí nghiệm 2 khảo sát 4 chế độ che sáng (che 25%, che 50%, che 75% và không che) với 3 lần lặp (tổng 432 hạt).
• Phương pháp chọn mẫu: Áp dụng phương pháp lấy mẫu ngẫu nhiên phân tầng điển hình, đại diện cho 2 trạng thái rừng tự nhiên phổ biến là rừng gỗ lá rộng thường xanh giàu (TXG) và rừng hỗn giao tre nứa - gỗ tự nhiên (HG2).
• Phương pháp phân tích: Toàn bộ số liệu ngoại nghiệp và vườn ươm được xử lý bằng phần mềm chuyên dụng SPSS và Excel. Phân tích phương sai một nhân tố (ANOVA) kết hợp kiểm định Levene và Duncan được lựa chọn nhằm kiểm tra tính đồng nhất của phương sai và xác định sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) giữa các nghiệm thức. Toàn bộ quá trình thu thập số liệu và hoàn thiện nghiên cứu được thực hiện đồng bộ trong năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận và phân tích các đặc trưng lâm học quan trọng của loài Đinh hương tại khu vực khảo sát:

• Đặc điểm phân bố không gian và đai cao: Đinh hương phân bố rải rác ở đai cao từ 300 m đến 950 m so với mực nước biển, nhưng tập trung đậm đặc nhất ở đai cao từ 550 m đến 700 m, chiếm 72,72% tổng số cá thể bắt gặp (8 trên tổng số 11 cây). Về vi địa hình, loài này đặc biệt ưa thích sườn núi đá vôi với 81,82% cá thể (9 cây), trong khi chân núi và đỉnh núi chỉ ghi nhận 9,09% cho mỗi dạng địa hình (1 cây).
• Mật độ và cấu trúc tổ thành tầng cây cao: Số lượng cá thể Đinh hương bắt gặp trên cả 3 tuyến điều tra chỉ đạt 11 cây, tương ứng mật độ trung bình cực kỳ thấp khoảng 0,73 cây/km tuyến. Trong 6 ô tiêu chuẩn, Đinh hương chỉ xuất hiện 2 cây tại trạng thái rừng HG2 và 9 cây tại trạng thái rừng TXG. Do số lượng quá ít, Đinh hương không đủ điều kiện tham gia vào công thức tổ thành chính ở cả hai trạng thái rừng. Cụ thể, rừng TXG có công thức tổ thành là 24,6 Kv + 10,8 Sp + 9,6 Tm + 7,3 Cc + 5,9 Rh + 41,8 CLK (Kháo vàng chiếm ưu thế cao nhất với IV% = 24,6%); rừng HG2 có công thức tổ thành là 19,8 Ln + 11,5 Mđ + 8,1 Sp + 7,9 Kv + 6,8 Xđ + 6,4 Rh + 39,5 CLK (Lá nến chiếm ưu thế với IV% = 19,8%).
• Đặc tính thổ nhưỡng lập địa: Đất tại các vị trí phân bố của Đinh hương có độ chua trao đổi pH KCl dao động từ 5,76 đến 6,72, thuộc nhóm đất ít chua đến trung tính. Tầng đất A (độ sâu 2 - 20 cm) có hàm lượng mùn đạt từ 4,54% đến 5,04%, tầng B (độ sâu trên 15 cm) đạt từ 4,72% đến 5,10%. Hàm lượng dinh dưỡng dễ tiêu rất phong phú: Đạm dễ tiêu dao động từ 5,95 đến 7,51 mg/100g đất, Lân dễ tiêu từ 4,50 đến 5,97 mg/100g đất, và Kali dễ tiêu đạt mức cao từ 15,85 đến 28,20 mg/100g đất.
• Hiệu quả kỹ thuật gieo ươm cây con: Kết quả theo dõi 432 hạt ở thí nghiệm thành phần ruột bầu cho thấy công thức CT2 (89% đất tầng A+B + 10% phân chuồng hoai + 1% supe lân) đạt tỷ lệ sống và chỉ tiêu sinh trưởng chiều cao cao nhất, vượt trội so với công thức đối chứng 100% đất tầng A+B. Ở thí nghiệm che sáng (432 hạt), công thức CT2 với chế độ che 50% ánh sáng trực xạ mang lại tỷ lệ sống cao nhất và chất lượng cây con sinh trưởng tốt nhất, trong khi công thức không che sáng cho kết quả kém nhất.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực địa phản ánh rõ nét đặc tính sinh thái của loài Đinh hương trong hệ sinh thái núi đá vôi. Số liệu điều tra về cấp kính đường kính D1.3 (biến động từ 7,0 cm đến 42,0 cm) và chiều cao vút ngọn Hvn (từ 4,5 m đến 27,0 m) khi được biểu diễn trên biểu đồ cột phân bố tần số N/D và đồ thị phân bố N/H thể hiện dạng đường cong giảm liên tục một đỉnh lệch trái. Điều này chứng minh quần thể có sự phân hóa mạnh về kích thước nhưng thiếu hụt nghiêm trọng lớp cây kích thước trung bình kế cận. Bảng tổng hợp hóa tính đất làm rõ cơ chế tích lũy mùn: tán rừng rậm giữ lại vật rơi rụng trong các khe đá vôi, phân hủy tạo nên lớp mùn giàu kiềm thổ, trung hòa độ chua của đất tự nhiên.

Khi so sánh với các báo cáo thực địa tại Vườn quốc gia Bến En (chỉ ghi nhận 0,6 đến 1,9 cây/km tuyến ở độ cao 65 - 150 m) và các ghi nhận tại Vườn quốc gia Cúc Phương, Đinh hương tại Na Hang phân bố ở đai cao hơn rõ rệt (550 - 700 m) do đặc thù địa hình núi cao vùng Đông Bắc. Tình trạng tái sinh tự nhiên kém bắt nguồn từ hai nguyên nhân sinh thái chính: hạt giống Đinh hương có kích thước lớn (đường kính 1,2 - 1,3 cm) khó phát tán xa khỏi tán cây mẹ và dễ bị côn trùng, động vật ăn hạt tiêu thụ; đồng thời lớp thảm tươi cây bụi dày đặc cạnh tranh trực tiếp ánh sáng và dinh dưỡng, cản trở rễ cây mầm tiếp xúc với tầng đất khoáng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả nghiên cứu thực nghiệm và thực trạng lâm phần, đề tài đề xuất 4 nhóm giải pháp kỹ thuật và quản lý đồng bộ:

• Thiết lập phân khu bảo tồn nguyên vị (In-situ): Tiến hành khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt 3 tuyến sinh cảnh trọng yếu tại xã Sơn Phú và xã Thanh Tương. Mục tiêu giữ vững và bảo vệ 100% số cây mẹ trưởng thành hiện có (11 cá thể ghi nhận và các cá thể mới phát hiện), gắn biển theo dõi định vị GPS. Hoạt động tuần tra bảo vệ được giao cho Hạt Kiểm lâm rừng đặc dụng Na Hang phối hợp Ban Quản lý khu bảo tồn triển khai định kỳ hàng tháng trong giai đoạn 2019 - 2025.
• Triển khai kỹ thuật nhân giống chuyển vị (Ex-situ): Xây dựng vườn ươm nhân giống loài Đinh hương theo đúng quy chuẩn thực nghiệm đã được kiểm chứng: sử dụng công thức ruột bầu 89% đất tầng A+B + 10% phân chuồng hoai mục + 1% supe lân, kết hợp giàn che điều tiết 50% ánh sáng trực xạ trong 3 tháng đầu. Mục tiêu sản xuất 3.000 - 5.000 cây con giống đạt tiêu chuẩn xuất vườn (chiều cao trên 25 cm, tỷ lệ sống trên 85%) trong khung thời gian 2019 - 2022 do Trạm thực nghiệm lâm nghiệp chủ trì.
• Áp dụng biện pháp lâm sinh xúc tiến tái sinh tự nhiên: Tiến hành xử lý thực bì cục bộ theo băng hoặc theo đám xung quanh gốc cây mẹ trong bán kính 15 - 20 m trước mùa quả rụng (tháng 8 - 10 hàng năm). Điều chỉnh độ tàn che tán rừng về mức 0,6 nhằm cung cấp đủ ánh sáng tán xạ cho cây mầm. Mục tiêu nâng mật độ cây tái sinh triển vọng đạt từ 300 đến 500 cây/ha sau 3 năm can thiệp kỹ thuật.
• Mở rộng mô hình đồng quản lý và giao khoán bảo vệ rừng: Tăng cường tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật và tuyên truyền bảo vệ nguồn gen quý hiếm cho 16.000 nhân khẩu thuộc 52 thôn bản vùng đệm. Thực hiện chi trả đầy đủ tiền dịch vụ môi trường rừng gắn với cam kết không khai thác trái phép lâm sản, đặt mục tiêu giảm thiểu 100% các vụ vi phạm chặt phá gỗ Đinh hương trong giai đoạn 2020 - 2025 do UBND huyện Na Hang chỉ đạo thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia: Luận văn cung cấp phương pháp điều tra tuyến định vị, quy trình lập ô tiêu chuẩn 2.500 m² và dữ liệu sinh cảnh chuẩn xác để xây dựng phương án quản lý rừng bền vững và bảo tồn các loài thực vật nguy cấp.
• Học viên cao học và nhà nghiên cứu lâm nghiệp: Đây là tài liệu tham khảo mẫu mực về phương pháp nghiên cứu cấu trúc lâm phần, công thức tính chỉ số IV%, điều tra ô dạng bản tái sinh và ứng dụng mô hình ANOVA một nhân tố trong phân tích thực nghiệm lâm học.
• Doanh nghiệp và vườn ươm giống cây lâm nghiệp bản địa: Nắm bắt chi tiết tỷ lệ phối trộn ruột bầu (kết hợp 10% phân chuồng và 1% supe lân) cùng chế độ che sáng 50% để tối ưu hóa quy trình ươm giống thương mại phục vụ các dự án trồng rừng gỗ lớn bản địa.
• Cơ quan hoạch định chính sách lâm nghiệp và môi trường: Cung cấp bằng chứng khoa học thực địa về suy giảm loài để hỗ trợ việc cập nhật Sách Đỏ Việt Nam, xây dựng danh mục thực vật rừng nguy cấp cần ưu tiên bảo vệ và phân bổ ngân sách cho các chương trình phát triển lâm nghiệp bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Loài Đinh hương phân bố chủ yếu ở đai cao và dạng địa hình nào tại Na Hang?

Theo kết quả điều tra 15 km tuyến thực địa, loài Đinh hương phân bố ở đai cao từ 300 m đến 950 m, nhưng tập trung chủ yếu ở đai cao từ 550 m đến 700 m (chiếm 72,72% tổng số cây bắt gặp). Địa hình sườn núi đá vôi là sinh cảnh thích hợp nhất, chiếm tới 81,82% số cá thể ghi nhận nhờ độ ẩm và lớp mùn tích tụ dồi dào.

Vì sao loài Đinh hương không xuất hiện trong công thức tổ thành tầng cây cao?

Do mức độ xuất hiện của Đinh hương trong 6 ô tiêu chuẩn (tổng diện tích 15.000 m²) quá ít (chỉ bắt gặp 2 cây ở rừng HG2 và 9 cây ở rừng TXG), chỉ số giá trị quan trọng (IV%) của loài này rất nhỏ và không đạt ngưỡng để nằm trong nhóm các loài ưu thế chính như Kháo vàng (IV% = 24,6%) hay Lá nến (IV% = 19,8%).

Thành phần ruột bầu nào tối ưu nhất cho sinh trưởng cây con Đinh hương trong vườn ươm?

Thí nghiệm trên 432 hạt giống chứng minh công thức ruột bầu tối ưu gồm: 89% đất tầng A+B + 10% phân chuồng hoai mục + 1% phân supe lân (CT2). Công thức này đem lại tỷ lệ nảy mầm cao, tỷ lệ sống vượt trội và các chỉ tiêu sinh trưởng về chiều cao, số lá phát triển tốt hơn có ý nghĩa thống kê so với đất không phối trộn.

Chế độ che sáng nào mang lại tỷ lệ sống cao nhất cho cây con Đinh hương?

Kết quả thử nghiệm 4 chế độ che sáng trong vườn ươm khẳng định công thức che 50% ánh sáng trực xạ (CT2) là thích hợp nhất cho cây con Đinh hương ở giai đoạn vườn ươm. Ngược lại, công thức không che sáng hoàn toàn khiến cây con bị cháy lá, giảm tỷ lệ sống và sinh trưởng kém rõ rệt.

Đất tại nơi mọc tự nhiên của cây Đinh hương có đặc tính hóa học như thế nào?

Đất tại vị trí phân bố của Đinh hương mang đặc trưng của đất phong hóa từ núi đá vôi: độ chua trao đổi pH KCl từ 5,76 đến 6,72 (thuộc loại đất ít chua đến trung tính), hàm lượng mùn tầng mặt đạt cao từ 4,54% đến 5,04%, cùng hàm lượng đạm, lân và kali dễ tiêu rất dồi dào, thuận lợi cho dinh dưỡng cây gỗ lớn.

Kết luận

• Luận văn đã xác định rõ đặc điểm phân bố của Đinh hương tại Na Hang: tập trung ở đai cao 550 - 700 m trên sườn núi đá vôi (chiếm 81,82% cá thể), trên loại đất giàu mùn (4,54% - 5,10%) và độ chua trung tính (pH KCl từ 5,76 - 6,72).
• Đánh giá định lượng cấu trúc lâm phần cho thấy Đinh hương có mật độ rất thưa thớt (chỉ 11 cá thể trên 15 km tuyến điều tra), không đủ tỷ trọng tham gia vào công thức tổ thành ưu thế của rừng lá rộng thường xanh giàu và rừng hỗn giao tre nứa.
• Làm sáng tỏ thực trạng tái sinh tự nhiên còn nhiều hạn chế do kích thước hạt lớn khó phát tán và áp lực cạnh tranh gay gắt từ tầng cây bụi thảm tươi dày đặc dưới tán rừng.
• Xác định thành công quy trình gieo ươm nhân tạo từ hạt: công thức ruột bầu chứa 10% phân chuồng hoai mục + 1% supe lân kết hợp độ che sáng 50% đem lại tỷ lệ sống và tốc độ sinh trưởng chiều cao cao nhất cho cây con.
• Đề xuất khung giải pháp quản lý toàn diện kết hợp bảo tồn nguyên vị (in-situ), bảo tồn chuyển vị (ex-situ) và điều chỉnh kỹ thuật lâm sinh hỗ trợ tái sinh tự nhiên trong giai đoạn 2019 - 2025.

Ban quản lý khu bảo tồn và các đơn vị lâm nghiệp cần sớm đưa quy trình kỹ thuật nhân giống này vào triển khai thực tế trong chu kỳ kế hoạch tới. Hãy chủ động ứng dụng các kết quả nghiên cứu lâm học để khôi phục và phát triển bền vững nguồn gen loài cây gỗ Đinh hương quý hiếm tại Na Hang.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam là một trong những nước nằm trong vành đai nhiệt đới, bán cầu bắc,có tínhđa dạng cao về cáchệ sinh thái rừng. Trong những năm nửa cuối thế kỷ 20, diện tích rừng của Việt Nam đã có nhiều biến động đáng kể, chất lượng rừng và giá trị đa dạng sinh học đã và đang bị suy giảm. Trước tình hình đó chính phủ Việt Nam đã có những giải pháp bảo vệ rừng, bảo vệ giá trị đa dạng sinh học.Một trong những giải pháp quan trọng là việc thành lập các khu rừng đặc dụng với mục đích bảo tồn và duy trì tính đa dạng sinh học. Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang nằm ở huyện Na Hang của tỉnh Tuyên Quang, có diện tích rộng khoảng 41.061 ha đất rừng và 8.000 ha mặt nước.Trong khu bảo tồn có trên 21.000 ha là rừng đặc dụng, cảnh quan thiên nhiên kỳ vỹ, có độ đa dạng sinh học cao.

Cho đến nay, các nhà khoa học đã xác định được trên 2.000 loài thực vật, nhiều loại được ghi trong sách đỏ Việt Nam như: Trai, nghiến, lát hoa, đinh, thông tre, hoàng đàn, trầm gió, nhiều loài lan hài, cây thuốc quý… Quỹ bảo tồn thế giới của Mỹ (WWF-US) đã xác định đâyKBTTT Na Hang là một trong những hệ sinh thái có giá trị đa dạng sinh học cao nhất trên thế giới.Trong đó có nhiều loài quý hiếm cấp toàn cầu và cấp quốc gia ghi trong Danh lục Đỏ IUCNvà Sách Đỏ Việt Nam (2007). Đặc biệt, năm 1992, vùng rừng nhiệt đới trên núi đá vôi ở huyện Na Hang đã gây ra sự chú ý lớn đối với các nhà khoa học trong việc tái phát hiện quần thể Voọc mũi hếch. Đây là loài linh trưởng đang trong tình trạng rất nguy cấp trên toàn cầu, có tên trong Sách đỏ thế giới. Đinh hương (Dysoxylum cauliflorum Hiern, 1875.) thuộc chi Chặc khế (Dysoxylon) trong họ Xoan (Meliaceae), là một trong những loài cây rừng có giá trị kinh tế, mọc trong rừng thường xanh, nguyên sinh hay thứ sinh, chân núi đá vôi, thung lũng ở độ cao dưới 700m và chiếm tầng cao của tán rừng.

PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 2 Tái sinh thiên nhiên kém thường gặp cây con dọc đường đi trong rừng. Gỗ Đinh hương không bị mối mọt, có mùi thơm đặc trưng được dùng cho xây dựng và đóng đồ cao cấp, vì vậy Đinh hương đang bị săn lùng và khai thác đến kiệt quệ ở nhiều khu vực khác nhau. Hiện nay, loài này chỉ còn rất ít ở một số khu rừng tự nhiên, khu Bảo tồn thiên nhiên, Vườn quốc gia. Tại KBTTN Na hang, Đinh hương phân bố với số lượng khá ít và làđối tượng.

cần được phát triển và bảo tồn. Xuất phát từ thực tiễn đó, việc lựa chọn đề tài“Nghiên cứu đặc điểm lâm học và đề xuất biện phápbảo tồn loài Đinh hƣơng (Dysoxylum cauliflorum Hiern) tại khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang, tỉnh Tuyên Quang” là rất cần thiết góp phần làm cơ sở để đề xuất biện pháp bảo tồn và phát triển loài cây này. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Giới thiệu chung về loài Đinh hƣơng Trong tài liệu “Sách đỏ Việt Nam” Phần II, phần Thực vật đã giới thiệu vềloài: Đinh hương(Dysoxylum cauliflorum Hiern, 1875.) Tên khác: Huỳnh đàn Họ xoan: Meliaceae Đặc điểm nhận dạng: Cây gỗ, cao 30 - 40 m.

Thân thẳng, vỏ nhẵn màu xám hoặc nâu, vỏ trong màu vàng nhạt. Cành mập, có lông màu vàng. Lá kép lông chim lẻ, lá chét 11-13 mọc đối hay gần đối, phiến lá thuôn, đầu có mũi nhọn, gốc hình nêm xiên, cỡ 12 - 24 x 4 - 10 cm. Cụm hoa chùm, dài 9 - 13 cm trên cành già hoặc trên thân.

Hoa màu vàng, dài 1-1,5 cm. Cánh hoa 4, có lông; ống nhị có 8 răng, 8 bao phấn không thò ra ngoài; Bầu 4 ô, có lông; vòi hình chỉ, có lông ở gốc; núm hình đầu; triền hình trụ, nhăn, dài vượt quá bầu, nhưng ngắn hơn vòi. Quả nang, vỏ quả dày, gần nhẵn, dài 2 - 3 cm, màu đỏ, khi chín nứt thành 3-4 mảnh. Hạt gần hình cầu, đường kính 1,2 -1,3cm.

Sinh học và sinh thái: Mùa hoa tháng 4 - 5, có quả tháng 8 - 10. Tái sinh bằng hạt. Mọc trong rừngthường xanh, nguyên sinh hay thứ sinh, chân núi đá vôi, thung lũng, ở độ cao dưới 700 m. Phân bố: -Trong nước:Tuyên Quang, Ninh Bình (Cúc Phương), Nghệ An (Quỳ Châu), Hà Tĩnh (Hương Sơn), Kon Tum, Gia Lai, Lâm Đồng.

-Thế giới: Ấn Độ, Trung Quốc, Campuchia, Malaixia. Giá trị sử dụng: Cây cho gỗ tốt, khối lượng lớn, dùng trong xây dựng và làm đồ dùng PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 4 thông thường. Tình trạng: Loài sẽ nguy cấp, do khai thác gỗ và diện tích rừng bị giảm sút ít nhất trên 20% hiện tại và trong tương lai 5 - 10 năm tới. Tuy nhiên, loài sẽ được bảo tồn ở Vườn quốc gia Cúc Phương.

Phân hạng: vu Ala,c,d+2d. Các vấn đề liên quan đến nghiên cứu 1. Trên thế giới 1. Nghiên cứu về cấu trúc Cấu trúc rừng là một khái niệm dùng để chỉ quy luật sắp xếp, tổ hợp của các thành phần cấu tạo nên quần xã thực vật rừng theo không gian và thời gian (Phùng Ngọc Lan, 1986).

Cấu trúc rừng là kết quả của quá trình chọn lọc tự nhiên, là sản phẩm của quá trình đấu tranh sinh tồn giữa thực vật với thực vật và giữa thực vật với hoàn cảnh sống. Trên quan điểm sinh thái thì cấu trúc rừng chính là hình thức bên ngoài phản ánh nội dung bên trong của hệ sinh thái rừng. Hệ sinh thái rừng, đặc biệt là các hệ sinh thái rừng tự nhiên nhiệt đới là những hệ sinh thái có cấu trúc phức tạp nhất. Bởi vậy, những nghiên cứu về cấu trúc rừng này luôn là con đường đầy chông gai đối với các nhà khoa học.N (1979), đã nghiên cứu về cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng mưa, tác giả đã đi sâu vào nghiên cứu các nhân tố cấu trúc rừng, các biện pháp kỹ thuật lâm sinh được áp dụng vào từng rừng mưa tự nhiên.[1] - Mô tả hình thái cấu trúc rừng Hiện tượng thành tầng là một trong những đặc trưng cơ bản về cấu trúc hình thái của quần xã thực vật rừng và là cơ sở để tạo nên cấu trúc tầng thứ.Risa (1933-1934) đã đề xướng và sử dụng phương pháp vẽ biểu đồ mặt căt đứng của rừng trong nghiên cứu cấu trúc tầng thứ của rừng.

Cho đến nay, phương pháp này vẫn có hiệu quả, tuy nhiên nhược điểm của nó PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 là chỉ minh họa được cách săp xếp theo chiều thẳng đứng của các loài cây gỗ trong một diện tích có hạn. Cusen (1951) đã khắc phục nhược điểm trên bằng cách vẽ một số giải kề bên nhau và đưa lại một hình tượng về không gian ba chiều. David và Richards (1933-1934) đã đề xuất phương pháp biểu đồ trăc diện khi nghiên cứu cấu trúc rừng nhiệt đới theo chiều nằm ngang và chiều thẳng đứng (Dẫn theo Nguyễn Thị Thoa, 2003) [15]. Catinot R (1965) đã nghiên cứu các nhân tố câu trúc sinh thái thông qua việc mô tả, phân loại theo các khái niệm, dạng sống, tầng phiên.

Ngoài ra, tác giả còn biểu diễn cấu trúc hình thái rừng mưa bằng những phẫu đồ rừng.[3] Meyer (1952) đã mô tả phân bố N/D13 bằng phương trình toán học có dạng đường cong giảm liên tục và được gọi là phương trình Meyer hay gọi là hàm Meyer.W (1952) cũng đã đề cập đên phân bố số cây theo câp đường kính. Tác giả coi dạng phân bố này là một dạng đặc trưng của rừng tự nhiên.[14] Roollet (1971) đã biêu diễn các mối tương quan giữa đường kính ngang ngực và chiều cao vút ngọn, giữa đường kính tán và đường kính ngang ngực bằng các năm hồi quy, đồng thời mô tả câu trúc hình thái rừng mưa bằng các phẫu đồ (theo Phạm Ngọc Giao, 1995) [6] Bally (1973) đã sử dụng hàm Weibull, Schiffel biểu thị đường cong cộng dồn phần trăm số cây bằng đa thức bậc ba khi nghiên cứu về quy luật N/D (dẫn theo Vũ Tiên Hinh, Phạm Ngọc Giao, 1997) [9] Nhìn chung, các công trình nghiên cứu về mô tả hình thái câu trúc rừng trên thê giới, các tác giả đều đưa ra những nhận xét mang tính định tính, chưa mang tính định lượng nên chưa thực sự phản ánh được sự phức tạp về câu trúc của rừng tự nhiên nhiệt đới. - Nghiên cứu định lượng cấu trúc rừng PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 Đểkhắc phục nhược điểm của các công trình nghiên cứu về mô tả hình thái cấu trúc rừng, cùng với sự hỗ trợ của thống kê toán học và tin học giúp cho việc nghiên cứu cấu trúc rừng chuyển dần từ mô tả định tính sang định lượng. Nhiều tác giả đã sử dụng các công thức và hàm toán học để mô hình hoá cấu trúc rừng, xác định mối quan hệ giữa các nhân tố cấu trúc của rừng.

Raunkiaer (1934) đã tìm ra công thức xác định phổ dạng sống chuẩn theo tỷ lệ phần trăm giữa số lượng cá thể của từng dạng sống so với tổng số cá thể trong một khu vực. Từ đó, tác giả đã xây dựng công thức xác định phổ dạng sống chuẩn cho hàng nghìn loài cây khác nhau. Để biểu thị tính đa dạng về loài, một số tác giả đã xây dựng các công thức xác định chỉ số đa dạng loài như Simpson (1949), Margalef (1958), Menhinik (1964). Khi các hàm toán học được đưa vào sử dụng để mô phỏng các quy luật kết cấu lâm phần thì các nghiên cứu định lượng cấu trúc rừng càng phát triển mạnh mẽ hơn.

Nhiều tác giả đã tập trung nghiên cứu cấu trúc rừng theo không gian và thời gian, tiêu biểu như Rollet B. L (1971) đã biểu diễn mối quan hệ giữa đường kính và chiều cao bằng các hàm hồi quy, phân bố đường kính ngang ngực, đường kính tán bằng các dạng phân bố xác suất, Belly (1973) sử dụng hàm Weibull để mô hình hoá cấu trúc đường kính thân cây loài Thông. (1981) [18] đã chứng minh cấu trúc rừng có ảnh hưởng tới tái sinh rừng thông qua việc xác định độ đầy tối ưu cho sự phát triển bình thường cây gỗ là 0,6 - 0,7. Tác giả cho rằng độ khép tán của rừng có quan hệ với mật độ và sức sống của cây con.

Tóm lại, trên thế giới các công trình nghiên cứu về cấu trúc rừng nói chung và rừng nhiệt đới nói riêng rất phong phú, đa dạng, có nhiều công trình nghiên cứu công phu và đã đem lại hiệu quả cao trong kinh doanh rừng.