Đặt vấn đề Đất đai là tài nguyên vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là một trong những điều kiện không thể thiếu cho hoạt đông sản xuất và đời sống con người. Việc xây dựng kế hoạch sử dụng đất đai có ý nghĩa đặc biệt quan trọng không chỉ trước mắt mà cả lâu dài. Trong thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước việc sử dụng đất hợp lý, có hiệu quả phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, giữ vững an ninh quốc phòng tránh gây lãng phí hạn chế sự hủy hoại đất và tránh phá vỡ môi trường sinh thái. Ngành lâm nghiệp có tác dụng rất lớn đối với nền kinh tế về nhiều mặt không chỉ cung cấp đặc sản rừng mà còn tác dụng giữ đất, điều tiết nguồn nước, chống ô nhiễm môi trường, điều hòa khí hậu, phòng hộ, bảo vệ môi trường sinh thái, đa dạng sinh học và các giá trị cảnh quan, du lịch, văn hóa.
Vậy mà những năm qua dường như con người đã lãng quên ý nghĩa quan trọng đó, chỉ tập trung khai thác triệt để thỏa mãn nhu cầu trước mắt của mình. Đầu tiên là sự khai thác kiệt quệ những loài gỗ quý, có giá trị cao về mặt kinh tế và thẩm mỹ, làm giảm tính đa dạng sinh học, mất đi nguồn gen sinh vật quý và những giá trị văn hóa tồn tại trong nó mà còn làm xuất hiện hàng loạt các biến đổi tiêu cực của khí hậu như hiệu ứng nhà kính, thủng tầng ozon hay sự xuất hiện của lũ quét gây thiệt hại nặng nề về người và của. Nước ta là một nước nông nghiệp với dân số khoảng 85 triệu người trong đó có trên 75% dân số sống dựa vào nông nghiệp nên đời sống còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt ở những vùng nông thôn miền núi thu nhập của họ chủ yếu từ nông lâm nghiệp. Nhưng ở nước ta nói chung và ở miền núi nói riêng thì ngành lâm nghiệp còn kém phát triển, hoạt động sản xuất gặp nhiều khó khăn, trình độ canh tác chưa cao nên dẫn đến năng suất lao động thấp.
Hơn nữa nhiều nơi việc sử dụng đất n 2 đai còn nhiều bất hợp lý, việc sử dụng đất mới chỉ dừng lại ở việc lợi dụng mà chưa có biện pháp cải tạo đất, nâng cao chất dinh dưỡng trong đất nhằm sử dụng đất một cách bền vững. Do vậy, để có thể nâng cao hiệu quả sử dụng đất đai, góp phần nâng cao năng suất trong sản xuất cho hợp lý. Việc quy hoạch sử dụng đất khu vực nông thôn là việc làm cần thiết góp phần cải thiện và nâng cao đời sống nhân dân khu vực nông thôn. Những năm gần đây việc phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội ở các vùng nông thôn, đặc biệt là vùng nông thôn miền núi được Đảng và Nhà nước rất quan tâm.
Các chính sách đưa ra đều hướng tới việc nâng cao hiệu quả kinh tế, chất lượng cuộc sống cho người dân và xã hội, bảo vệ môi trường sinh thái. Do điều kiện tự nhiên của khu vực miền núi phía bắc hết sức khó khăn, địa hình cao, dốc phức tạp, bị chia cắt mạnh, đất sử dụng cho cây lương thực, cây hoa màu rất ít. Trong đó có xã Đạp Thanh thuộc huyện Ba Chẽ, tỉnh Quảng Ninh. Đa số người dân thuộc các dân tộc thiểu số ít người có trình độ dân trí thấp, ít hiểu biết về khoa học kỹ thuật.
Sự bất lợi của điều kiện tự nhiên đòi hỏi phải có một phương thức khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên đất một cách hợp lí. Vì vậy việc nghiên cứu và phát triển các mô hình nông lâm kết hợp (NLKH) áp dụng cho khu vực đất đồi núi có hiệu quả hơn là việc làm hết sức cần thiết. Phương thức NLKH tỏ ra có hiệu quả cao trong việc bảo vệ tài nguyên đất, môi trường sinh thái, nâng cao hiệu quả kinh tế nông lâm nghiệp, phù hợp với đặc điểm nước ta và Nhà nước đã coi NLKH là chiến lược lâu dài trong phát triển nông lâm nghiệp bền vững. Trên thực tế, Đảng và nhà nước đã tổ chức nhiều chương trình, dự án nhằm phát triển nông lâm nghiệp như 4162, PAM, trương trình trồng mới 5 triệu ha rừng, dự án 135,… NLKH ngày càng được nhiều địa phương quan tâm áp dụng và phát triển.
Nó được xem như một bộ phận cấu thành của các chương trình, dự án quốc gia về phát triển nông thôn. n 3 Xã Đạp Thanh thuộc huyện Ba Chẽ, tỉnh Quảng Ninh trong những năm gần đây được sự quan tâm giúp đỡ của nhà nước đã áp dụng các mô hình NLKH và đã bước đầu đem lại hiệu quả kinh tế cho người dân. Từ mô hình đã được áp dụng tại địa phương còn nhiều vấn đề cần phải xem xét lại để đánh giá khả năng hiệu quả về các điều kiện kinh tế, đất đai, môi trường qua đó đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm khắc phục các mặt còn hạn chế. Tôi tiến hành nghiên cứu chuyên đề: “Đánh giá hiệu quả kinh tế một số mô hình nông lâm kết hợp tại xã Đạp Thanh - huyện Ba Chẽ - tỉnh Quảng Ninh”.
Mục đích nghiên cứu - Đề xuất được các giải pháp phát triển NLKH sản xuất theo hướng bền vững, góp phần phát triển kinh tế, nâng cao đời sống người dân xã Đạp Thanh - huyện Ba Chẽ - tỉnh Quảng Ninh, thông qua phát triển theo phương thức NLKH. Mục tiêu nghiên cứu - Thống kê, phân loại các mô hình NLKH hiện có tại địa phương. - Đánh giá hiệu quả của các mô hình NLKH, xác định những thuận lợi, khó khăn, cơ hội và thách thức trong việc phát triển các mô hình NLKH tại địa phương. - Đề xuất một số giải pháp phù hợp nhằm cải thiện nâng cao hiệu quả các mô hình NLKH của địa phương.
Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Giúp cho sinh viên củng cố, hệ thống hóa lại kiến thức đã học, bước đầu làm quen với công tác nghiên cứu khoa học. - Nghiên cứu đề tài giúp sinh viên làm quen với một số phương pháp nghiên cứu một đề tài khoa học cụ thể. - Là cơ hội để sinh viên cọ sát với thực tiễn sản xuất, áp dụng những kiến thức đã học vào thực tế.
Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất - Giúp chính quyền và các hộ gia đình đề xuất các giải pháp phát triển NLKH phù hợp với điều kiện cụ thể của địa phương và điều kiện của từng hộ. - Tìm ra những thuận lợi, khó khăn trong quá trình phát triển NLKH từ đó đưa ra những giải pháp khắc phục những khó khăn, phát huy những thuận lợi nhằm phát triển kinh tế tại xã Đạp Thanh. n 5 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Định nghĩa về nông lâm kết hợp NLKH chính là một phương thức canh tác bền vững hiệu quả mà ngành lâm nghiệp xã hội cung cấp chuyển giao cho bà con.
Mặt khác hệ thống NLKH có thể được sử dụng không những cho các nông dân cá thể mà cả một cộng đồng dân cư. Chính vì vậy mà sự ra đời của hệ thống NLKH đã mở ra một hướng phát triển mới phù hợp với người dân hiện nay được người dân tham ra sản xuất nhiều, quy mô ngày một rộng lớn. NLKH là một lĩnh vực khoa học mới được đề xuất vào thập niên 1960 bởi King (1969). Bởi vậy mà qua nhiều năm NLKH được rất nhiều nhà khoa học trên thế giới định nghĩa theo cách riêng của mình.
Theo Lundgreen và Raitee (1983), đã định nghĩa NLKH như sau: “NLKH là tên chung của những hệ thống sử dụng đất trong đó có cây lâu năm (cây gỗ, thân bụi, tre, hay cây ăn quả, cây công nghiệp,…) được trồng có suy tính trên một đơn vị diện tích quy hoạch đất với hoa màu hoặc với vật nuôi phía dưới đan xen nhau theo không gian hay thời gian. Trong các hệ thống NLKH có mối tác động hỗ trợ qua lại cả về mặt sinh thái lẫn kinh tế giữa các thành phần của chúng”. “NLKH là một hệ thống quản lý đất đai trong đó các sản phẩm của rừng và trồng trọt được sản xuất cùng một lúc hay kế tiếp nhau trên các diện tích đất thích hợp để tạo ra các lợi ích kinh tế, xã hội và sinh thái cho cộng đồng dân cư tại địa phương” (PCARD, 1979) [11]. n 6 “NLKH là một hệ thống sử dụng đất trong đó phối hợp cây lâu năm với cây hoa màu và vật nuôi cách thích hợp theo không gian và thời gian để tăng sức sản xuất tổng thể của thực vật trồng và vật nuôi một cách bền vững trên một đơn vị diện tích đất đặc biệt trong các tình huống có kỹ thuật thấp và trên các vùng đất khó khăn” (Nair, 1987) [11].
Hay nói cách khác một hệ thống NLKH đầy đủ nó bao gồm: + Hai hay nhiều hơn loại thực vật (hay động vật) trong đó có ít nhất loại cây gỗ lâu năm. + Có ít nhất hay nhiều hơn sản phẩm từ hệ thống. + Chu kỳ sản xuất thường lớn hơn 1 năm. + Đa dạng về sinh thái (cấu trúc và nhiệm vụ) và kinh tế so với canh tác độc canh.
+ Cần có một mối quan hệ tương hỗ có ý nghĩa giữa thành phần cây lâu năm và thành phần khác. Tình hình nghiên cứu nông lâm kết hợp trong và ngoài nƣớc 2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Đi sâu vào tìm hiểu cội nguồn lịch sử của NLKH, King (1987) khẳng định rằng ở Châu Âu thời kỳ Trung cổ người ta phát quang rừng, đốt cành nhánh và canh tác cây lương thực mục đích là để tận dụng dinh dưỡng của đất rừng. Tuy nhiên kiểu canh tác này không phổ biến và tồn tại lâu dài, nhưng ở Phần Lan và Đức kiểu canh tác này tồn tại đến năm 1920.
Du canh là phương thức được đánh giá là phương thức cổ xưa nhất lúc này con người đã tích lũy được ít nhiều những kiến thức sơ đẳng về tự nhiên. Loài người đã vượt qua thời kì này bằng các cuộc cách mạng về kỹ thuật và chăn nuôi, trồng trọt song không phải tất cả ở các nước vận động rất chậm chạp trong cuộc cách mạng này. Sau du canh sự ra đời của phương thức Taungya ở vùng nhiệt đới như là dự báo trước cho phương thức NLKH này (PKR.