Luận án tiến sĩ dinh dưỡng hiệu quả bổ sung đa vi chất đến tình trạng dinh dưỡng thị lực và thể lực của nữ vị thành niên 15 17 tuổi miền núi thanh hóa

Nghiên cứu về hiệu quả dinh dưỡng cho nữ vị thành niên 15-17 tuổi tại miền núi Thanh Hóa đã chỉ ra rằng việc bổ… 158 trang · Viện Dinh dưỡng Quốc gia · 2023.

• Tác giả: Lưu Kim Lệ Hằng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Xuân Hiệp
• Trường học: Viện Dinh dưỡng Quốc gia
• Chuyên ngành: Dinh dưỡng
• Đề tài: Hiệu Quả Bổ Sung Đa Vi Chất Đến Tình Trạng Dinh Dưỡng, Thị Lực Và Thể Lực Của Nữ Vị Thành Niên 15 - 17 Tuổi Miền Núi Thanh Hóa
• Loại tài liệu: Luận án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 2. DANH MỤC BẢNG
• 3. DANH MỤC HÌNH
• 4. DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 5. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 6. MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI
• 7. Một số khái niệm liên quan
• 7.1. Vị thành niên
• 7.2. Thị lực
• 7.3. Thể lực
• 8. Vai trò của vi chất dinh dưỡng
• 8.1. Vai trò của vi chất dinh dưỡng đối với thiếu máu và sự phát triển cơ thể của nữ vị thành niên

Tóm tắt

I. Tổng quan về hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng cho nữ vị thành niên

Nghiên cứu về hiệu quả dinh dưỡng cho nữ vị thành niên 15-17 tuổi tại miền núi Thanh Hóa đã chỉ ra rằng việc bổ sung đa vi chất dinh dưỡng là cần thiết. Giai đoạn vị thành niên là thời điểm quan trọng cho sự phát triển thể chất và tinh thần. Thiếu hụt vi chất dinh dưỡng có thể dẫn đến nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng. Do đó, việc nghiên cứu và can thiệp bổ sung đa vi chất dinh dưỡng là rất quan trọng để cải thiện tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe của nhóm đối tượng này.

1.1. Tình trạng dinh dưỡng của nữ vị thành niên tại miền núi

Tình trạng dinh dưỡng cho thanh thiếu niên tại miền núi Thanh Hóa đang gặp nhiều khó khăn. Theo các nghiên cứu, tỷ lệ thiếu vi chất dinh dưỡng ở nữ vị thành niên cao hơn so với các khu vực khác. Điều này ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất và nhận thức của các em.

1.2. Vai trò của vi chất dinh dưỡng trong sự phát triển

Vi chất dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển thể chất và tinh thần của nữ vị thành niên. Thiếu hụt vi chất có thể dẫn đến các vấn đề như chậm phát triển chiều cao, suy giảm trí tuệ và tăng nguy cơ mắc bệnh. Việc bổ sung vi chất dinh dưỡng là cần thiết để đảm bảo sức khỏe cho nhóm đối tượng này.

II. Vấn đề thiếu hụt vi chất dinh dưỡng ở nữ vị thành niên

Thiếu hụt vi chất dinh dưỡng là một vấn đề nghiêm trọng tại miền núi Thanh Hóa. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt và các vi chất khác như kẽm, vitamin A, D ở nữ vị thành niên vẫn còn cao. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe mà còn tác động tiêu cực đến sự phát triển toàn diện của các em.

2.1. Nguyên nhân gây thiếu hụt vi chất dinh dưỡng

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng thiếu hụt vi chất dinh dưỡng bao gồm chế độ ăn uống không đầy đủ và thiếu hiểu biết về dinh dưỡng. Nhiều gia đình ở miền núi không có điều kiện để cung cấp thực phẩm đa dạng và đủ chất cho con cái.

2.2. Hậu quả của việc thiếu vi chất dinh dưỡng

Thiếu vi chất dinh dưỡng có thể dẫn đến nhiều hậu quả nghiêm trọng như suy giảm phát triển thể chất, chậm phát triển trí tuệ và tăng nguy cơ mắc bệnh. Điều này ảnh hưởng đến khả năng học tập và tương lai của nữ vị thành niên.

III. Phương pháp nghiên cứu hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng

Nghiên cứu được thực hiện thông qua việc bổ sung đa vi chất dinh dưỡng cho nữ vị thành niên trong thời gian 9 tháng. Phương pháp này nhằm đánh giá hiệu quả dinh dưỡng cho nữ vị thành niên và cải thiện tình trạng sức khỏe của các em. Các chỉ số như nồng độ hemoglobin, chỉ số nhân trắc và thể lực sẽ được theo dõi và đánh giá.

3.1. Thiết kế nghiên cứu và đối tượng tham gia

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp can thiệp ngẫu nhiên, với sự tham gia của nữ vị thành niên từ 15-17 tuổi tại miền núi Thanh Hóa. Các em sẽ được chia thành hai nhóm: nhóm can thiệp và nhóm đối chứng.

3.2. Các chỉ số đánh giá hiệu quả can thiệp

Các chỉ số đánh giá bao gồm nồng độ hemoglobin, chỉ số BMI, và các chỉ số về thể lực. Những chỉ số này sẽ giúp đánh giá hiệu quả của việc bổ sung đa vi chất dinh dưỡng đối với sức khỏe của nữ vị thành niên.

IV. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc bổ sung đa vi chất dinh dưỡng có tác động tích cực đến tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe của nữ vị thành niên. Nồng độ hemoglobin và các chỉ số nhân trắc của nhóm can thiệp đã được cải thiện rõ rệt sau 9 tháng. Điều này chứng tỏ rằng việc bổ sung vi chất dinh dưỡng là cần thiết và hiệu quả.

4.1. Cải thiện nồng độ hemoglobin và tình trạng thiếu máu

Sau 9 tháng can thiệp, nồng độ hemoglobin của nhóm can thiệp đã tăng lên đáng kể, giảm tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt trong nhóm nữ vị thành niên. Điều này cho thấy hiệu quả của việc bổ sung sắt và các vi chất khác.

4.2. Tác động đến sự phát triển thể lực và nhận thức

Việc bổ sung đa vi chất dinh dưỡng không chỉ cải thiện tình trạng dinh dưỡng mà còn có tác động tích cực đến sự phát triển thể lực và nhận thức của nữ vị thành niên. Các em đã có sự tiến bộ rõ rệt trong các bài kiểm tra thể lực và khả năng học tập.

V. Kết luận và khuyến nghị cho tương lai

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc bổ sung đa vi chất dinh dưỡng là một giải pháp hiệu quả để cải thiện tình trạng dinh dưỡng cho nữ vị thành niên tại miền núi Thanh Hóa. Cần có các chương trình can thiệp dinh dưỡng thường xuyên và bền vững để đảm bảo sức khỏe cho nhóm đối tượng này trong tương lai.

5.1. Khuyến nghị về chính sách dinh dưỡng

Cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích việc bổ sung vi chất dinh dưỡng cho nữ vị thành niên, đặc biệt là ở các vùng miền núi. Các chương trình giáo dục dinh dưỡng cũng cần được triển khai để nâng cao nhận thức của cộng đồng.

5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Cần tiếp tục nghiên cứu về tình trạng dinh dưỡng và hiệu quả của các can thiệp dinh dưỡng khác nhau cho nữ vị thành niên. Các nghiên cứu này sẽ cung cấp thêm bằng chứng khoa học để cải thiện sức khỏe cho nhóm đối tượng này.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tình trạng thiếu hụt đa vi chất dinh dưỡng ở lứa tuổi vị thành niên vẫn còn phổ biến trên phạm vi toàn cầu, để lại các hệ quả lâu dài đối với sự phát triển thể chất, chức năng nhận thức, hành vi và sức khỏe sinh sản khi trưởng thành. Giai đoạn vị thành niên (10–19 tuổi) có nhu cầu dinh dưỡng rất lớn do sự tăng trưởng vượt bậc về khối cơ, tổng khối lượng xương (tăng tới 45%) và sự gia tăng chiều cao (chiếm 15–25% tổng chiều cao trưởng thành). Sự tăng thể tích máu kết hợp với việc bắt đầu có kinh nguyệt ở nữ vị thành niên làm gia tăng đáng kể nhu cầu về sắt và các vi chất thiết yếu khác. Khi chế độ ăn không đáp ứng đủ nhu cầu, tình trạng thiếu máu, thiếu sắt, thiếu kẽm, vitamin A và các vitamin nhóm B diễn ra phổ biến, ảnh hưởng tiêu cực đến tầm vóc, thị lực và khả năng vận động thể lực.

Tại Việt Nam, trẻ em trong độ tuổi 10–19 có khoảng 17 triệu người (chiếm khoảng 17,0% dân số), trong đó nhóm 15–17 tuổi có khoảng 6 triệu người. Số liệu điều tra toàn quốc cho thấy thiếu máu và thiếu vi chất dinh dưỡng vẫn là vấn đề có ý nghĩa sức khỏe cộng đồng. Tỷ lệ thiếu máu ở trẻ em 15–19 tuổi là 28%, tỷ lệ thiếu kẽm ở phụ nữ tuổi sinh đẻ là 63,6%, thiếu folate là 2,7% và thiếu folate giới hạn là 25,1%. Đặc biệt tại các địa bàn miền núi, tình trạng suy dinh dưỡng và thiếu vi chất dinh dưỡng ở nữ vị thành niên luôn ghi nhận ở mức cao hơn so với khu vực nông thôn và thành thị. Trong khi các chương trình can thiệp dinh dưỡng tại Việt Nam phần lớn tập trung vào trẻ em dưới 5 tuổi, học sinh tiểu học hoặc phụ nữ mang thai, nhóm nữ vị thành niên 15–17 tuổi tại vùng miền núi vẫn còn thiếu vắng các nghiên cứu can thiệp bổ sung đa vi chất toàn diện nhằm đánh giá đồng thời cả nhân trắc, thị lực, thể lực và các chỉ số sinh hóa máu.

Từ khoảng trống thực tiễn và khoa học trên, đề tài "Hiệu quả bổ sung đa vi chất đến tình trạng dinh dưỡng, thị lực và thể lực của nữ vị thành niên 15 – 17 tuổi miền núi Thanh Hóa" được tác giả Lưu Kim Lệ Hằng thực hiện tại Viện Dinh dưỡng Quốc gia dưới sự hướng dẫn của PGS. Nguyễn Xuân Hiệp và PGS. Trần Thúy Nga.

Mục tiêu nghiên cứu được xác định cụ thể gồm:

1. Mô tả tình trạng dinh dưỡng, thị lực và thể lực của nữ vị thành niên 15 – 17 tuổi miền núi Thanh Hóa.
2. Đánh giá hiệu quả bổ sung đa vi chất hàng tuần đến cải thiện nhân trắc, thị lực và thể lực của nữ vị thành niên 15 – 17 tuổi miền núi Thanh Hóa sau 9 tháng can thiệp.
3. Đánh giá hiệu quả bổ sung đa vi chất hàng tuần đến cải thiện nồng độ hemoglobin và vi chất của nữ vị thành niên 15 – 17 tuổi miền núi Thanh Hóa sau 9 tháng can thiệp.

Đối tượng nghiên cứu là nữ học sinh vị thành niên trong độ tuổi từ 15 đến 17 tuổi. Địa bàn nghiên cứu được triển khai tại trường Trung học phổ thông (THPT) Ngọc Lặc (huyện Ngọc Lặc) và trường THPT Lang Chánh (huyện Lang Chánh), tỉnh Thanh Hóa. Thời gian can thiệp bổ sung đa vi chất kéo dài trong 9 tháng.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo hai hướng chính: thực trạng dinh dưỡng/vi chất và hiệu quả can thiệp bổ sung vi chất dinh dưỡng ở lứa tuổi vị thành niên.

Thực trạng dinh dưỡng, thiếu máu và vi chất dinh dưỡng

Các công trình nghiên cứu trên thế giới ghi nhận gánh nặng kép về dinh dưỡng ở lứa tuổi học đường và vị thành niên. Nghiên cứu tại Dibrugarh, Assam, Ấn Độ (2014–2015) trên 300 nữ vị thành niên 15–19 tuổi cho thấy tỷ lệ gầy còm là 39,4% và thấp còi là 33,0%. Tại nông thôn Nigeria, tỷ lệ trẻ học đường suy dinh dưỡng là 36%, thiếu cân 44,0%, thấp còi 37,0% và gầy còm 19,3%. Tại Amazon Peru, khảo sát ở trẻ 0–17 tuổi ghi nhận tỷ lệ thiếu máu là 51,0%, thấp còi 50,0% và thiếu cân 20,0%. Tại Uganda (Kampala), nữ vị thành niên 10–19 tuổi có tỷ lệ thấp còi là 18,6% và thừa cân/béo phì là 18,6%. Tại Trung Quốc, nghiên cứu giai đoạn 1995–2014 trên 31 tỉnh chỉ ra tỷ lệ thấp còi giảm từ 8,1% xuống 2,4%, gầy còm giảm từ 7,5% xuống 4,1%, nhưng thừa cân/béo phì tăng từ 5,3% lên 20,5%; ở dân tộc Wa (Vân Nam), tỷ lệ chậm phát triển ở trẻ gái 7–18 tuổi năm 2014 vẫn ở mức 33,06%. Tại vùng bán sơn địa Đông Bắc Brazil, học sinh trên 15 tuổi có tỷ lệ thấp còi là 20,7% và thừa cân/béo phì là 34,5%. Tại nông thôn Ai Cập (2017), tỷ lệ thấp còi ở trẻ 6–17 tuổi là 34,2%. Tại Ethiopia (2016), tỷ lệ thấp còi ở thanh thiếu niên 15–19 tuổi là 15,0%. Về thiếu máu và vi chất, các nghiên cứu quốc tế ghi nhận tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt ở nữ vị thành niên: Nepal 68,8%, Pakistan 65%, Ấn Độ 53%, Sri Lanka 52,3%, Kazakhstan 50,1%, Indonesia 45%, Trung Quốc 37,9%, Morocco 35%, Philippines 31,8%, Hàn Quốc 15%; Tây Nam Ethiopia có tỷ lệ thiếu máu 43,7% và thiếu máu thiếu sắt 37,4%; Mozambique ghi nhận tỷ lệ thiếu máu 42,4%, ferritin thấp 27,4%, kẽm thấp 32,7%, retinol thấp 14,7%; Mexico ghi nhận thiếu máu 11,8%, thiếu sắt 18,2%, thiếu kẽm 28,4% và thiếu magiê 40%.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu dịch tễ học dinh dưỡng ghi nhận sự khác biệt rõ nét giữa các vùng sinh thái:

• Trần Thị Lụa so sánh học sinh nữ vị thành niên Hà Nội và Bắc Ninh: tỷ lệ gầy còm ở Hà Nội là 5,9% so với 15,4% ở Bắc Ninh; tỷ lệ thấp còi tương ứng là 14,2% và 39,0%.
• Nghiên cứu tại Thái Nguyên (2007) trên nữ vị thành niên 15, 16, 17 tuổi cho thấy tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi tương ứng là 26,0%, 29,7% và 25,8%; tỷ lệ Z-score chiều cao theo tuổi < -2SD lần lượt là 9,6%, 5,7% và 3,3%.
• Lê Nguyễn Bảo Khanh và Nguyễn Công Khẩn (2004) tại Duy Tiên, Hà Nam trên 1.202 nữ học sinh 11–18 tuổi: tỷ lệ gầy còm là 21,1%, thấp còi là 33,7%, tuổi bắt đầu có kinh trung bình là 14,4 ± 1,04 tuổi.
• Trần Thị Minh Hạnh (2004–2009) tại TP. Hồ Chí Minh trên 1.400 học sinh THPT: tỷ lệ suy dinh dưỡng giảm từ 19,5% xuống 10,7%, thừa cân/béo phì tăng lên 11,7%.
• Nguyễn Quang Dũng (2015) tại Cao Bằng: phụ nữ H'Mông có tỷ lệ thiếu máu 31,9%, thiếu máu thiếu sắt ở nhóm 15–24,99 tuổi là 17,9%; phụ nữ Dao có tỷ lệ thiếu máu 31,3%, thiếu máu thiếu sắt nhóm 15–24 tuổi là 6,3%.
• Điều tra vi chất dinh dưỡng quốc gia (2014, 2015): tỷ lệ thiếu máu ở phụ nữ tuổi sinh đẻ tại vùng miền núi là 27,9% (thành thị 20,8%, nông thôn 26,3%); tỷ lệ thiếu kẽm ở miền núi lên tới 73,4% (thành thị 54,5%, nông thôn 60,3%); tỷ lệ thiếu vitamin A tiền lâm sàng ở trẻ em miền núi là 16,1% (thành thị 8,2%, nông thôn 13,1%). Khẩu phần năng lượng của học sinh THPT mới đạt 71,9%–76,8% nhu cầu khuyến nghị (NCKN), khẩu phần folate chỉ đạt 48–69% NCKN, vitamin nhóm B đạt 58–78% NCKN và khoáng chất đạt 31–56% NCKN.

Nhóm đối tượng / Địa bàn nghiên cứu	Tỷ lệ thiếu máu (%)	Tỷ lệ thiếu kẽm (%)	Tỷ lệ thiếu vitamin A (%)	Tác giả / Nguồn dữ liệu
Phụ nữ tuổi sinh đẻ - Thành thị	20,8	54,5	8,2 (trẻ em)	Viện Dinh dưỡng (2014, 2015)
Phụ nữ tuổi sinh đẻ - Nông thôn	26,3	60,3	13,1 (trẻ em)	Viện Dinh dưỡng (2014, 2015)
Phụ nữ tuổi sinh đẻ - Miền núi	27,9	73,4	16,1 (trẻ em)	Viện Dinh dưỡng (2014, 2015)
Phụ nữ dân tộc H'Mông, Cao Bằng	31,9	—	—	Nguyễn Quang Dũng (2015)
Phụ nữ dân tộc Dao, Cao Bằng	31,3	—	—	Nguyễn Quang Dũng (2015)
Trẻ em 15–19 tuổi toàn quốc	28,0	63,6 (PNTSĐ)	25,1 (thiếu folate GH)	Viện Dinh dưỡng (2010, 2015)

Các nghiên cứu can thiệp bổ sung vi chất dinh dưỡng

Các thử nghiệm can thiệp quốc tế chứng minh việc bổ sung sắt đơn lẻ hoặc đa vi chất mang lại hiệu quả cải thiện huyết sắc tố, khả năng tập trung và nhân trắc:

• Tại Bondo, Kenya: can thiệp bổ sung 13 vi chất kết hợp tẩy giun ở 977 trẻ 9–18 tuổi giúp tăng độc lập nồng độ hemoglobin (p = 0,33).
• Thử nghiệm trên 200 nữ vị thành niên dùng 50 mg sulfat sắt 2 lần/tuần trong 16 tuần: nồng độ hemoglobin nhóm can thiệp đạt 12,5 ± 0,9 g/dL so với 11,2 ± 1,0 g/dL ở nhóm chứng (p < 0,001), điểm chú ý cải thiện 90% (104,8 ± 7,0 so với 52,7 ± 9,6).
• Can thiệp 150 mg sulfat sắt 1 lần/tuần trong 16 tuần giúp cải thiện hemoglobin và ferritin huyết thanh so với nhóm chứng.
• Tại Kisumu, Kenya: bổ sung 120 mg sắt nguyên tố hàng tuần trong 5 tháng ở 279 nữ sinh 12–18 tuổi làm tăng 0,52 g/dL hemoglobin ở nhóm thiếu sắt có kinh nguyệt.
• Tại Ấn Độ: bổ sung thực phẩm giàu kẽm và đa vi chất (n = 180) làm tăng kẽm huyết tương (9,9%), beta-carotene (56,2%) và vitamin C (28,0%, p < 0,05).
• Tại Thái Lan: bổ sung 20 mg kẽm kèm vitamin tổng hợp 5 ngày/tuần trong 6 tháng ở học sinh 4–13 tuổi làm tăng chiều cao vượt trội, nhận thấy rõ sau 2 tháng can thiệp.
• Henry C. Lukaski chỉ ra tình trạng thiếu hụt sắt, magiê, vitamin A và nhóm B làm suy giảm độ dẻo dai và sức bền thể lực; việc bổ sung vi chất giúp cải thiện năng lực vận động.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu can thiệp đã được triển khai trên nhiều nhóm đối tượng:

• Lê Văn Giang (Thái Nguyên): bổ sung phối hợp sắt và selen trong 6 tháng ở học sinh tiểu học 7–10 tuổi làm tăng chiều cao 2,84 cm (nhóm chứng tăng 2,46 cm) và giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng chiều cao theo tuổi 4,1% (p < 0,01).
• Phạm Thị Thúy Hòa: cải thiện thiếu máu thiếu sắt ở nhóm bổ sung viên sắt/acid folic và sữa bổ sung sắt.
• Hồ Thu Mai: can thiệp viên sắt/folic kết hợp truyền thông ở phụ nữ 20–35 tuổi cải thiện nồng độ hemoglobin và dự trữ sắt.
• Đinh Thị Phương Hoa: phác đồ bổ sung sắt/acid folic hàng tuần liên tục 16 tuần và ngắt quãng 28 tuần đều làm tăng có ý nghĩa thống kê hàm lượng hemoglobin và ferritin.
• Trương Hồng Sơn: bổ sung đa vi chất 1 viên/tuần trong 2 năm ở phụ nữ 18–35 tuổi làm tăng ferritin và kẽm huyết thanh, nhưng chưa thấy thay đổi về nhân trắc và hemoglobin.
• Phạm Quốc Hùng: bổ sung đa vi chất cho phụ nữ mang thai cải thiện tình trạng iốt, vitamin D, nồng độ hemoglobin và tăng cân tốt hơn bổ sung sắt/acid folic đơn thuần.
• Trần Khánh Vân: can thiệp sữa tăng cường đa vi chất trong 6 tháng cải thiện tình trạng dinh dưỡng ở học sinh 7–10 tuổi.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Hầu hết các thử nghiệm bổ sung đa vi chất tại Việt Nam trước đây hướng vào phụ nữ mang thai, phụ nữ lứa tuổi sinh đẻ (18–35 tuổi) hoặc học sinh tiểu học. Chưa có nghiên cứu can thiệp bổ sung đa vi chất hàng tuần kéo dài 9 tháng trên nhóm nữ vị thành niên 15–17 tuổi tại trường THPT khu vực miền núi nhằm đánh giá đồng thời các chỉ tiêu về nhân trắc, nồng độ hemoglobin, vi chất huyết thanh, các chỉ số chức năng thị giác (thị lực xa, thị lực gần, thị lực tương phản, sắc giác) và các tố chất thể lực (sức mạnh, sức bền).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và các khái niệm sử dụng trong luận án

Luận án dựa trên khung lý thuyết về nhu cầu sinh học và chuyển hóa vi chất dinh dưỡng ở lứa tuổi vị thành niên theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Quỹ Nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF) và Quỹ Dân số Liên Hiệp Quốc (UNFPA):

• Phân kỳ vị thành niên: Giai đoạn 10–19 tuổi chia thành 3 nhóm: vị thành niên sớm (10–14 tuổi), vị thành niên trung bình (15–17 tuổi) và vị thành niên muộn (18–19 tuổi). Nữ vị thành niên 15–17 tuổi là giai đoạn phát triển thể chất nhanh, hoàn thiện các đặc điểm sinh dục thứ phát và chịu tổn thất sắt qua chu kỳ kinh nguyệt (trung bình 20 mg sắt/tháng, có thể lên đến 58 mg/tháng).
• Chức năng thị giác và thị lực: Khám thị lực tương ứng với việc đo lực phân giải tối thiểu của mắt (đánh giá chức năng tế bào nón vùng trung tâm hoàng điểm). Đánh giá thị lực bao gồm thị lực xa và thị lực gần. Thị lực tương phản là khả năng phân biệt vật thể trên nền chiếu sáng, tính bằng nghịch đảo của ngưỡng tương phản (bao gồm hiện tượng đồng tương phản và tiếp tương phản). Sắc giác là khả năng phân biệt các bước sóng ánh sáng của quang phổ nhìn thấy; rối loạn sắc giác gồm mức độ khuyết sắc (trục đỏ - lục hoặc xanh da trời - vàng) và mù màu.
• Tố chất thể lực: Năng lực vận động của cơ thể thể hiện qua các tố chất: sức mạnh (chế độ tĩnh, chế độ khắc phục làm giảm độ dài cơ, chế độ nhượng bộ làm tăng độ dài cơ) và sức bền (năng lực duy trì hoạt động với cường độ cho trước trong thời gian dài nhất).
• Cơ chế sinh hóa của các vi chất dinh dưỡng:
  • Sắt (Fe): Thành phần cấu tạo của hemoglobin (chiếm 65% sắt toàn cơ thể), myoglobin (4%), enzym hô hấp tế bào; tham gia biệt hóa hồng cầu và vận chuyển oxy/CO2.
  • Kẽm (Zn): Cấu phần của hệ enzym chuyển hóa protein, glucid; kiểm soát phân chia tế bào, miễn dịch và tập trung nồng độ cao tại biểu mô sắc tố võng mạc để điều hòa melanin.
  • Đồng (Cu) & Selen (Se): Đồng cấu thành ceruloplasmin tham gia chuyển hóa sắt; Selen là chất chống oxy hóa bảo vệ màng tế bào và kiểm soát chuyển hóa tuyến giáp.
  • Vitamin A: Tồn tại dưới dạng retinol, retinal, acid retinoic; tạo sắc tố võng mạc rhodopsin, duy trì tính toàn vẹn của biểu mô giác mạc và hỗ trợ chuyển hóa sắt.
  • Vitamin nhóm B (B1, B2, B3, B6, B8, B9, B12): B6 tham gia tổng hợp nhân hem; B9 (folate) và B12 cần thiết cho tổng hợp DNA (thymidin triphosphat) và phân bào nguyên hồng cầu tủy xương.
  • Vitamin C, D, E, K: Vitamin C khử Fe3+ thành Fe2+ hỗ trợ hấp thu sắt và chống oxy hóa thể thủy tinh; Vitamin D điều hòa cân bằng nội môi canxi - phospho và miễn dịch; Vitamin E bảo vệ màng hồng cầu chống tan máu; Vitamin K tham gia đông máu và chuyển hóa xương.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế nghiên cứu dịch tễ học can thiệp có đối chứng kết hợp nghiên cứu mô tả cắt ngang:

• Thiết kế can thiệp: Thử nghiệm can thiệp bổ sung đa vi chất hàng tuần kéo dài trong 9 tháng (tương ứng một năm học).
• Địa bàn và mẫu nghiên cứu: Học sinh nữ lứa tuổi 15–17 tuổi đang theo học tại trường THPT Ngọc Lặc (huyện Ngọc Lặc) và trường THPT Lang Chánh (huyện Lang Chánh), tỉnh Thanh Hóa.
• Công cụ và kỹ thuật thu thập số liệu:
  • Nhân trắc dinh dưỡng: Cân nặng (kg), chiều cao đứng (cm), tính chỉ số khối cơ thể (BMI), phân loại tình trạng dinh dưỡng (suy dinh dưỡng thể gầy còm, thể thấp còi, thừa cân/béo phì) theo chuẩn phát triển của WHO.
  • Đánh giá chức năng thị giác: Khám thị lực xa và thị lực gần bằng bảng thị lực chuẩn; đo thị lực tương phản; kiểm tra rối loạn sắc giác bằng bảng kiểm chuyên dụng dưới sự hướng dẫn chuyên môn của Bệnh viện Mắt Trung ương.
  • Đánh giá tố chất thể lực: Kiểm tra các chỉ số sức mạnh cơ bắp và sức bền vận động bằng các bài tập tiêu chuẩn chuyên ngành thể dục thể thao.
  • Đánh giá huyết học và hóa sinh vi chất: Lấy mẫu máu tĩnh mạch đo nồng độ hemoglobin (Hb) để xác định tỷ lệ thiếu máu; định lượng ferritin huyết thanh (đánh giá dự trữ sắt), kẽm huyết thanh, retinol huyết thanh (vitamin A) và các vi chất liên quan tại phòng xét nghiệm của Viện Dinh dưỡng Quốc gia.

Nội dung chính theo từng chương

Đặt vấn đề và Mục tiêu nghiên cứu

Phần mở đầu xác lập tầm quan trọng của dinh dưỡng vị thành niên đối với vòng đời phát triển và ba lợi ích đầu tư theo khuyến cáo của WHO: sức khỏe hiện tại, phòng ngừa bệnh mạn tính khi trưởng thành và sức khỏe cho thế hệ kế tiếp. Nội dung trình bày tính cấp thiết của việc nghiên cứu can thiệp bổ sung đa vi chất cho nữ vị thành niên miền núi Thanh Hóa, nơi có điều kiện kinh tế - xã hội còn khó khăn và tỷ lệ thiếu hụt vi chất cao. 3 mục tiêu cụ thể được xác định làm cơ sở triển khai toàn bộ luận án.

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng thuật toàn diện cơ sở lý luận và bằng chứng thực nghiệm về:

1. Đặc điểm phát triển sinh học, nhân trắc và nhu cầu dinh dưỡng của lứa tuổi vị thành niên.
2. Vai trò sinh lý và cơ chế chuyển hóa của từng loại vi chất (sắt, kẽm, đồng, selen, các vitamin A, nhóm B, C, D, E, K) đối với sự tạo máu, cấu trúc nhãn khoa và năng lực hoạt động thể lực.
3. Dịch tễ học suy dinh dưỡng, thiếu máu, thiếu vi chất ở nữ vị thành niên trên thế giới và tại Việt Nam qua các giai đoạn điều tra.
4. Các can thiệp dinh dưỡng cộng đồng: so sánh hiệu quả giữa bổ sung vi chất đơn lẻ (sắt, kẽm) và viên đa vi chất, giữa phác đồ bổ sung hàng ngày và bổ sung định kỳ hàng tuần. Phân tích các nghiên cứu về tật khúc xạ học đường và các yếu tố dinh dưỡng liên quan đến thị lực và tố chất vận động.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương phương pháp trình bày chi tiết:

1. Đối tượng chọn mẫu: Nữ học sinh 15–17 tuổi vùng miền núi tỉnh Thanh Hóa, tiêu chuẩn lựa chọn và tiêu chuẩn loại trừ.
2. Địa điểm nghiên cứu: Trường THPT Ngọc Lặc và THPT Lang Chánh, tỉnh Thanh Hóa.
3. Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang ban đầu kết hợp thử nghiệm can thiệp cộng đồng có đối chứng trong thời gian 9 tháng can thiệp bổ sung đa vi chất hàng tuần.
4. Phác đồ can thiệp: Sử dụng viên đa vi chất với danh mục các vitamin và khoáng chất theo khuyến cáo; quy trình giám sát uống viên bổ sung định kỳ tại trường học.
5. Chỉ số và phương pháp thu thập: Quy trình đo nhân trắc (cân nặng, chiều cao), quy trình khám thị lực (thị lực xa, thị lực gần, thị lực tương phản, sắc giác), quy trình kiểm tra bài tập thể lực (sức mạnh, sức bền), quy trình lấy mẫu máu, bảo quản và kỹ thuật xét nghiệm sinh hóa nồng độ hemoglobin, ferritin, kẽm, vitamin tại Viện Dinh dưỡng.
6. Phương pháp phân tích thống kê và đạo đức trong nghiên cứu y sinh học.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Nội dung chương 3 trình bày các phát hiện thực chứng qua hai giai đoạn:

1. Thực trạng ban đầu (T0):
   • Đặc điểm nhân trắc: Tỷ lệ suy dinh dưỡng thể thấp còi, gầy còm và phân bố BMI của nữ học sinh 15–17 tuổi tại hai huyện miền núi Ngọc Lặc và Lang Chánh.
   • Thực trạng thị giác: Tỷ lệ giảm thị lực, tỷ lệ mắc tật khúc xạ, ngưỡng thị lực tương phản và tỷ lệ rối loạn sắc giác (khuyết sắc).
   • Thực trạng thể lực: Kết quả đo lường các tố chất sức mạnh và sức bền vận động của học sinh nữ trước can thiệp.
   • Tình trạng huyết học và vi chất: Tỷ lệ thiếu máu (Hb < 12 g/dL), tỷ lệ thiếu sắt (ferritin thấp), tỷ lệ thiếu kẽm huyết thanh và thiếu vitamin A tiền lâm sàng tại thời điểm ban đầu.
2. Hiệu quả can thiệp sau 9 tháng (T9):
   • Cải thiện nhân trắc: So sánh mức tăng chiều cao, cân nặng và chỉ số BMI giữa nhóm can thiệp bổ sung đa vi chất hàng tuần và nhóm chứng.
   • Cải thiện thị lực: Sự biến thiên về thị lực xa/gần, mức độ cải thiện thị lực tương phản và khả năng phân biệt sắc giác sau 9 tháng.
   • Cải thiện thể lực: Mức độ gia tăng các chỉ số sức mạnh cơ bắp và sức bền vận động ở nhóm can thiệp so với nhóm chứng.
   • Cải thiện huyết học và vi chất: Mức tăng nồng độ hemoglobin trung bình, sự cải thiện nồng độ ferritin huyết thanh, kẽm huyết thanh và mức độ giảm tỷ lệ thiếu máu, thiếu vi chất sau 9 tháng can thiệp.

Chương 4: Bàn luận

Chương bàn luận phân tích, so sánh các kết quả đạt được với các nghiên cứu trong nước và quốc tế:

1. Lý giải mối liên quan giữa việc thiếu hụt khẩu phần dinh dưỡng vùng miền núi với thực trạng nhân trắc, thiếu máu và thiếu vi chất ở nữ vị thành niên 15–17 tuổi.
2. Bàn luận cơ chế sinh học của việc bổ sung phối hợp đa vi chất hàng tuần đối với sự gia tăng nồng độ hemoglobin và phục hồi dự trữ vi chất (sắt, kẽm, vitamin).
3. Đánh giá tác động phối hợp của vi chất (đặc biệt là vitamin A, kẽm, vitamin nhóm B) đối với chức năng tế bào nón võng mạc, thị lực tương phản và bảo vệ bề mặt nhãn cầu.
4. Bàn luận sự đóng góp của việc cải thiện vận chuyển oxy (qua hemoglobin) và chuyển hóa năng lượng tế bào đến các tố chất thể lực sức mạnh và sức bền.
5. Phân tích tính khả thi, sự tuân thủ và tính kinh tế của mô hình can thiệp bổ sung đa vi chất định kỳ hàng tuần thông qua hệ thống trường học THPT tại vùng miền núi.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

• Cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học toàn diện và có hệ thống về thực trạng dinh dưỡng, thiếu máu, thiếu hụt vi chất dinh dưỡng (sắt, kẽm, vitamin) kết hợp với đánh giá chức năng thị giác (thị lực xa, gần, thị lực tương phản, sắc giác) và tố chất thể lực của nữ học sinh vị thành niên 15–17 tuổi tại khu vực miền núi tỉnh Thanh Hóa.
• Chứng minh hiệu quả thực nghiệm của phác đồ can thiệp bổ sung viên đa vi chất định kỳ hàng tuần trong thời gian 9 tháng trong việc cải thiện các chỉ số nhân trắc học, nâng cao nồng độ hemoglobin, phục hồi dự trữ vi chất trong huyết thanh, đồng thời hỗ trợ cải thiện thị lực tương phản và các tố chất thể lực (sức mạnh, sức bền) ở nữ vị thành niên.
• Mở rộng khung đánh giá can thiệp dinh dưỡng học đường: kết hợp liên ngành giữa chuyên ngành Dinh dưỡng, Nhãn khoa và Giáo dục thể chất, chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa tình trạng vi chất với chức năng cảm thụ thị giác và năng lực hoạt động thể lực.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và giải pháp đề xuất

• Đề xuất mô hình can thiệp bổ sung đa vi chất định kỳ hàng tuần tích hợp vào hệ thống y tế trường học tại các trường THPT khu vực miền núi. Phác đồ bổ sung hàng tuần chứng minh tính khả thi cao, dễ quản lý, nâng cao tỷ lệ tuân thủ của học sinh và giảm thiểu các tác dụng không mong muốn so với phác đồ bổ sung liều cao hàng ngày.
• Khuyến nghị các cơ quan quản lý y tế và giáo dục xây dựng hướng dẫn can thiệp dinh dưỡng chuyên biệt cho nữ vị thành niên vùng khó khăn, kết hợp truyền thông giáo dục dinh dưỡng hợp lý và chăm sóc mắt học đường để nâng cao tầm vóc, thể lực và thị lực cho học sinh.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu được triển khai tập trung trên đối tượng nữ học sinh THPT trong độ tuổi 15–17 tuổi tại 2 huyện miền núi (Ngọc Lặc và Lang Chánh) thuộc tỉnh Thanh Hóa; chưa bao phủ nhóm vị thành niên không đi học hoặc các nhóm tuổi vị thành niên sớm (10–14 tuổi) trên địa bàn. Can thiệp kéo dài 9 tháng theo năm học chưa đánh giá được mức độ duy trì nồng độ vi chất sau khi dừng can thiệp trong kỳ nghỉ hè.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần tiếp tục theo dõi dài hạn để đánh giá tính bền vững của các chỉ số sinh hóa và thể lực sau khi kết thúc can thiệp; mở rộng thử nghiệm mô hình can thiệp bổ sung đa vi chất sang các nhóm đối tượng nam vị thành niên và các vùng sinh thái đặc thù khác (vùng sâu, vùng hải đảo).

Giá trị tham khảo

Công trình luận án có giá trị ứng dụng và tham khảo thực tiễn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và cán bộ nghiên cứu ngành Dinh dưỡng, Y tế công cộng, Y học dự phòng: Tham khảo thiết kế nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng, phương pháp thu thập và xử lý các chỉ số sinh hóa vi chất, nhân trắc và phương pháp đánh giá liên ngành (kết hợp nhãn khoa và thể lực).
• Bác sĩ Nhãn khoa và cán bộ chuyên trách Y tế trường học: Tham khảo quy trình đánh giá thị lực mở rộng (thị lực tương phản, sắc giác) và cơ chế tác động của vi chất đối với chức năng nhãn cầu ở lứa tuổi học sinh.
• Các nhà hoạch định chính sách dinh dưỡng và y tế công cộng: Cung cấp bằng chứng thực tế phục vụ xây dựng Chiến lược Quốc gia về Dinh dưỡng, các chương trình phòng chống thiếu vi chất dinh dưỡng và y tế học đường tại các địa bàn miền núi khó khăn.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu lại lựa chọn can thiệp trên đối tượng nữ vị thành niên 15–17 tuổi tại vùng miền núi?

Nữ vị thành niên 15–17 tuổi là giai đoạn tăng trưởng thể chất nhanh, có nhu cầu vi chất tăng cao và chịu sự mất máu định kỳ qua chu kỳ kinh nguyệt (trung bình 20 mg sắt/tháng). Số liệu dịch tễ cho thấy tỷ lệ thiếu máu, thiếu kẽm và thiếu vitamin ở khu vực miền núi luôn cao nhất cả nước (tỷ lệ thiếu kẽm ở phụ nữ miền núi lên tới 73,4%, thiếu máu 27,9%), trong khi nhóm tuổi này ít nhận được các can thiệp dinh dưỡng chuyên biệt so với trẻ dưới 5 tuổi hoặc phụ nữ mang thai.

2. Bổ sung đa vi chất tác động như thế nào đến chức năng thị giác của học sinh?

Các vi chất đóng vai trò quan trọng đối với mắt: Vitamin A tham gia tạo sắc tố võng mạc rhodopsin và bảo vệ biểu mô giác mạc; Kẽm tập trung hàm lượng cao ở biểu mô sắc tố võng mạc và vận chuyển vitamin A từ gan đến võng mạc để sản xuất melanin chống tia cực tím; Vitamin C và E chống oxy hóa thể thủy tinh và tế bào nón hoàng điểm; Vitamin nhóm B duy trì dẫn truyền thần kinh thị giác. Bổ sung đa vi chất giúp cải thiện chuyển hóa tế bào võng mạc, tăng cường thị lực tương phản và hỗ trợ khả năng phân biệt sắc giác.

3. Phác đồ can thiệp bổ sung đa vi chất trong luận án được thiết kế như thế nào?

Can thiệp được thiết kế dưới dạng bổ sung viên đa vi chất hàng tuần kéo dài liên tục trong 9 tháng (tương ứng thời gian một năm học), thực hiện tại trường THPT Ngọc Lặc và THPT Lang Chánh, tỉnh Thanh Hóa dưới sự giám sát của giáo viên và cán bộ y tế trường học nhằm đảm bảo tính tuân thủ.

4. Bổ sung vi chất dinh dưỡng đóng góp gì vào việc nâng cao các tố chất thể lực?

Thiếu sắt và các vi chất làm giảm nồng độ hemoglobin, hạn chế khả năng vận chuyển oxy đến các mô cơ, gây suy giảm chuyển hóa năng lượng tế bào. Bổ sung đa vi chất (sắt, kẽm, vitamin nhóm B, magiê, vitamin D) giúp nâng cao nồng độ hemoglobin, tối ưu hóa quá trình trao đổi chất của cơ bắp, từ đó cải thiện trực tiếp các tố chất vận động gồm sức mạnh cơ bắp và sức bền thể lực ở học sinh.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lưu Kim Lệ Hằng là công trình nghiên cứu can thiệp thực nghiệm có giá trị khoa học về hiệu quả bổ sung đa vi chất hàng tuần trong 9 tháng đối với nữ vị thành niên 15–17 tuổi tại miền núi Thanh Hóa. Kết quả nghiên cứu đã giải quyết khoảng trống thực tiễn bằng việc xác lập bằng chứng về sự cải thiện đồng thời các chỉ số nhân trắc, nồng độ hemoglobin, vi chất huyết thanh, chức năng thị giác và các tố chất thể lực. Công trình cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho việc xây dựng, mở rộng các can thiệp dinh dưỡng học đường tại các địa bàn miền núi, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Tuổi vị thành niên là một giai đoạn quan trọng dễ gặp những yếu tố tác động đến các vấn đề sức khỏe trong đó có yếu tố dinh dưỡng do nhu cầu để đáp ứng sự tăng trưởng và phát triển của cơ thể giai đoạn này. Trong những vấn đề của dinh dưỡng thì tình trạng thiếu hụt đa vi chất dinh dưỡng vì nhiều lý do vẫn đang còn phổ biến trên toàn thế giới. Tình trạng thiếu hụt này thường xảy ra từ khi còn nhỏ và kéo dài đến lúc trưởng thành nếu không được can thiệp và sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển về thể chất và nhận thức. Những thiếu hụt này có thể gây ra những hậu quả lâu dài như suy giảm phát triển hành vi và não bộ, chậm trưởng thành giới tính, mất cơ hội tăng trưởng chiều cao cuối cùng và loãng xương ở thanh thiếu niên.

Ngay cả khi thiếu hụt vi chất dinh dưỡng từ nhẹ đến trung bình cũng có thể dẫn đến suy giảm phát triển trí tuệ và tâm lý, tăng trưởng thể chất kém, làm tăng tỷ lệ mắc các bệnh nhiễm khuẩn ở trẻ vị thành niên, làm giảm năng suất làm việc, gia tăng các bệnh mạn tính không lây ở tuổi trưởng thành. Vì vậy, nghiên cứu tình trạng vi chất dinh dưỡng trong thời kỳ vị thành niên đã trở thành một lĩnh vực quan trọng cần được quan tâm [1, 2]. Ở giai đoạn này, sự tăng trưởng cũng như phát triển cơ bắp một cách nhanh chóng cùng với tăng thể tích máu cũng làm cho nhu cầu về sắt tăng lên đáng kể, do đó việc đáp ứng các nhu cầu về sắt của vị thành niên là vô cùng quan trọng [3]. Một chế độ ăn uống thiếu khoa học, không lành mạnh và hiểu biết không đầy đủ về dinh dưỡng là nguyên nhân chính gây ra thiếu vi chất dinh dưỡng cũng như thiếu máu ở nữ vị thành niên [4].

Thiếu vi chất dinh dưỡng và suy dinh dưỡng thấp còi là nguyên nhân chính dẫn đến chiều cao thấp ở thanh niên nước ta. Thiếu vi chất dinh dưỡng còn ảnh hưởng xấu đến sức khỏe, tới sự phát triển thể lực, tầm vóc, trí tuệ, cản trở sự tăng trưởng và phát triển toàn diện của trẻ em và khả năng sinh sản cũng như năng suất lao động khi trưởng thành [5]. Theo một số nghiên cứu cho thấy tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt ở nữ vị thành niên một số nước đang phát triển vẫn còn cao: Ấn Độ 45%, Indonesia 26%, Brazil 20%, Jamaica 25% và tỷ lệ này thấp hơn ở một số nước phát triển: ở Mỹ 16%, ở Thụy Sĩ 14,5%, ở các nước châu Âu khác như Tây Ban Nha, Thụy Điển và Anh là khoảng 4,0% [3]. Ngoài thiếu máu thiếu sắt, tỷ lệ thiếu các vi chất khác ở nữ vị thành niên như kẽm, iod, vitamin A, D, B 1, B9 cũng khá phổ biến.

Thiếu vitamin A ảnh hưởng tiêu cực đến các quá trình quan trọng của cơ thể con người trong suốt vòng đời như: chậm sự tăng trưởng, suy giảm hệ thống miễn dịch, làm thiếu máu càng trầm trọng hơn và là nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm thị lực [6]. Ở Việt Nam, tỷ lệ thiếu máu, thiếu vi chất dinh dưỡng vẫn là vấn đề có ý nghĩa sức khỏe cộng đồng (YNSKCĐ). Tỷ lệ trẻ em 15 ­ 19 tuổi bị thiếu máu là 28%. Tỷ lệ thiếu folate là 2,7%, thiếu folate giới hạn là 25,1%.

Tỷ lệ thiếu kẽm ở phụ nữ tuổi sinh đẻ là 63,6%, cao ở mức YNSKCĐ [7]. Cuộc điều tra toàn quốc năm 2015, tỷ lệ thiếu máu phổ biến ở tất cả các vùng trong cả nước, tỷ lệ thiếu máu cao ở cả phụ nữ không có thai (25,5%), phụ nữ có thai (32,8%) và trẻ em (27,8%) [8]. Đặc biệt, kết quả điều tra từ các nghiên cứu của Viện Dinh dưỡng cũng đã chỉ ra rằng thực trạng dinh dưỡng và sức khỏe ở vùng miền núi là đáng lo ngại với tỷ lệ suy dinh dưỡng và thiếu vi chất luôn cao hơn nhiều so với ở nông thôn và thành thị. Nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước cho thấy hiệu quả bổ sung vi chất dinh dưỡng không chỉ cải thiện tình trạng dinh dưỡng cũng như tình trạng thiếu vi chất, cải thiện tình trạng thiếu máu thiếu sắt khi bổ sung sắt đơn lẻ hoặc kết hợp với các vi chất khác làm tăng nồng độ hemoglobin trong máu hoặc cải thiện các chỉ số sinh hóa trong huyết thanh về vi chất được bổ sung, mà còn cải thiện tình trạng nhận thức, gia tăng phát triển về thể lực của trẻ em và trẻ vị thành niên.

Bổ sung sắt/acid folic gián đoạn được khuyến cáo như là một can thiệp y tế cộng đồng cho phụ nữ tuổi sinh đẻ ở những vùng có tỷ lệ thiếu máu cao với mục đích cải thiện nồng độ hemoglobin, cải thiện tình trạng sắt và giảm nguy cơ thiếu máu [9]. Việc bổ sung sắt ở trẻ cải thiện sự phát triển thần kinh, thể lực và bổ sung sắt dự phòng cũng có tác dụng tích cực đối với sự phát triển của vận động [10]. Thiếu vi chất dinh dưỡng thường không xảy ra riêng lẻ, do vậy ngoài bổ sung sắt để phòng chống thiếu máu thiếu sắt, bổ sung kết hợp đa vi chất dinh dưỡng ở vị thành niên giúp cải thiện tình trạng vi chất dinh dưỡng, tăng cường khả năng vận động thể lực và sức bền thể lực. Đối với sự tăng trưởng, chức năng nhận thức, vận động và bệnh tật, dường như việc cung cấp đủ khẩu phần vi chất dinh dưỡng đặc biệt cho những nhóm trẻ dễ bị tổn thương và thiếu hụt nhất có thể tạo ra sự khác biệt [2, 11].

Các nghiên cứu về tình trạng dinh dưỡng và can thiệp dinh dưỡng trên đối tượng nữ vị thành niên rất đa dạng về độ tuổi. Càng thêm nhiều nghiên cứu về tình trạng dinh dưỡng cũng như can thiệp dinh dưỡng đặc hiệu cho đối tượng nữ vị thành niên để cung cấp thêm bằng chứng khoa học giúp càng đưa ra các giải pháp hữu hiệu trong phòng chống suy dinh dưỡng, béo phì cũng như thiếu vi chất dinh dưỡng ở nữ vị thành niên trên thế giới, đặc biệt là các nước có thu nhập trung bình và thu nhập thấp [12]. Chính vì vậy, nhóm nghiên cứu tiến hành đề tài: “Hiệu quả bổ sung đa vi chất đến tình trạng dinh dưỡng, thị lực và thể lực của nữ vị thành niên 15 ­ 17 tuổi miền núi Thanh Hóa” nhằm đánh giá hiệu quả can thiệp bổ sung đa vi chất trên đối tượng nữ vị thành niên và đưa ra những khuyến nghị can thiệp bổ sung đa vi chất để phòng, chống tình trạng thiếu máu, thiếu vi chất dinh dưỡng ở đối tượng nữ vị thành niên. MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI 1.

Mô tả tình trạng dinh dưỡng, thị lực và thể lực của nữ vị thành niên 15 – 17 tuổi miền núi Thanh Hóa. Đánh giá hiệu quả bổ sung đa vi chất hàng tuần đến cải thiện nhân trắc, thị lực và thể lực của nữ vị thành niên 15 – 17 tuổi miền núi Thanh Hóa sau 9 tháng can thiệp. Đánh giá hiệu quả bổ sung đa vi chất hàng tuần đến cải thiện nồng độ hemoglobin và vi chất của nữ vị thành niên 15 – 17 tuổi miền núi Thanh Hóa sau 9 tháng can thiệp. Một số khái niệm liên quan 1.

Vị thành niên Vị thành niên là giai đoạn của cuộc đời giữa thời thơ ấu và tuổi trưởng thành, từ 10 đến 19 tuổi. Đây là lứa tuổi theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Quỹ nhi đồng liên hiệp quốc (UNICEF) và Quỹ dân số liên hiệp quốc (UNFPA) đã thống nhất (1998) xếp vào nhóm tuổi vị thành niên và được phân định thành 3 giai đoạn (hoặc 3 nhóm): Vị thành niên sớm: từ 10 ­ 14 tuổi; Vị thành niên trung bình: từ 15 ­ 17 tuổi; Vị thành niên muộn: từ 18 ­ 19 tuổi. Đây là giai đoạn phát triển nhanh chóng về thể chất, nhận thức và tâm lý xã hội của con người và là thời điểm quan trọng để đặt nền móng cho một sức khỏe tốt. Có 1,2 tỷ vị thành niên trên toàn thế giới ­ nhóm dân số lớn nhất từ trước đến nay chiếm 1/6 dân số toàn cầu.

Theo thống kê của Tổng cục dân số, trẻ em độ tuổi 10 ­ 19 của Việt Nam xấp xỉ 17 triệu (chiếm khoảng 17,0% trong dân số 98. Như vậy, tính trung bình hiện Việt Nam có khoảng 6 triệu trẻ từ 15 ­ 17 tuổi. Chỉ riêng về tăng trưởng, tuổi vị thành niên là một giai đoạn tăng trưởng nhanh: khối lượng xương tăng lên 45% và chiều cao tăng lên ở giai đoạn này chiếm 15 ­ 25% tổng chiều cao khi trưởng thành. Đặc biệt, ở giai đoạn đầu, tổng khối lượng xương được tích lũy có thể lên đến 37%.

Do vậy, ở lứa tuổi này nhu cầu dinh dưỡng là lớn nhất. Và cũng theo WHO “Đầu tư vào sức khỏe vị thành niên đảm bảo lợi nhuận gấp ba lần đó là: i) sức khỏe của trong thời kỳ thanh thiếu niên; ii) sức khỏe trong thời kỳ trưởng thành sau này (bằng cách ngăn ngừa các yếu tố nguy cơ đối với các bệnh mạn tính không lây) iii) sức khỏe của thế hệ tương lai (bằng cách đảm bảo những đứa trẻ khỏe mạnh được sinh ra từ những người phụ nữ khỏe mạnh) [13]. Thị lực Thị lực là một phần quan trọng của chức năng thị giác, nó bao gồm nhiều thành phần trong đó chủ yếu là khả năng phân biệt ánh sáng và khả năng phân biệt không gian. Trên lâm sàng, chúng ta thường coi thị lực tương ứng với lực phân giải tối thiểu, tức là khả năng của mắt có thể phân biệt được hai điểm riêng rẽ ở rất gần nhau.

Khám thị lực là một phần cơ bản và quan trọng trong nhãn khoa. Thị lực cho phép đánh giá chức năng của các tế bào nón của võng mạc trung tâm, tức là vùng trung tâm hoàng điểm. Đánh giá thị lực bao giờ cũng phải bao gồm cả thị lực xa và thị lực gần. Bình thường thị lực xa và gần luôn tương đương, một số tình trạng ảnh hưởng đến điều tiết của mắt như lão thị, viễn thị không được chỉnh kính, hoặc bệnh đục thể thuỷ tinh trung tâm có thể gây giảm đến thị lực gần trong khi thị lực xa không bị ảnh hưởng.

Độ tương phản được tạo ra bởi sự khác biệt về độ sáng, lượng ánh sáng phản xạ từ hai bề mặt liền kề nhau. Độ tương phản có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với thị giác. Đó là một chức năng sinh lý của bộ máy thị giác có thể làm biến đổi và ảnh hưởng nhiều đến khả năng phân biệt kích thích trong quá trình nhận thức hình ảnh.