CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU VỀ HỆ THỐNG QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG THEO TIÊU CHUẨN ISO 14001 1.1 Giới thiệu bộ tiêu chuẩn ISO 14000 1.1 Lịch sử về ISO [4] Tổ chức ISO (International Standard Organization) có trụ sở chính tại Genever (Thụy Sĩ) là một tổ chức quốc tế lớn nhất về lĩnh vực tiêu chuẩn hóa. Năm 1946: ISO được thành lập và chính thức hoạt động vào ngày 23/2/1947. Mục đích : Thúc đẩy việc tiêu chuẩn hóa để tạo điều kiện cho các hoạt động trao đổi hàng hóa và dịch vụ trên toàn cầu trở nên dễ dàng, tiện lợi hơn và đạt được hiệu quả. Đầu tiên ISO chỉ chuyên về các tiêu chuẩn sản xuất và sản phẩm kỹ thuật, sau đó còn đưa ra các tiêu chuẩn về hệ thống quản lý chất lượng và hiện nay là tiêu chuẩn về hệ thống quản lý môi trường.
Tất cả các tiêu chuẩn do ISO đặt ra đều có tính chất tự nguyện. Là một tổ chức Quốc tế chuyên ngành có các thành viên là các cơ quan tiêu chuẩn quốc gia của 155 nước. Tại Việt Nam tổ chức tiêu chuẩn hóa là tổng cục tiêu chẩn – đo lường – chất lượng, thuộc bộ khoa học – công nghệ và môi trường.2 Sự ra đời của bộ tiêu chuẩn ISO 14000 [5] Các tiêu chuẩn ISO 14000 được xây dựng trên nguyên tắc đơn giản: Việc QLMT càng được cải thiện thì tác động đối với môi trường càng cải thiện, hiệu quả càng cao và thu hồi vốn càng nhanh. - Năm 1991: ISO lập ra nhóm hành động chiến lược về môi trường SAGE (Strategic Action Group on the Environment) để đề xuất các tiêu chuẩn môi trường quốc tế - Năm 1992: SAGE đề nghị thành lập ủy ban kỹ thuật quản lý môi trường EMS chung cho toàn cầu.
- Tháng 6/1993: Ủy ban kỹ thuật mới ISO /TC 207 họp lần đầu tiên. Vào lúc này SAGE được giải thể. - Năm 1996: Phiên bản đầu tiên của ISO 14000 ra đời. Trang 7 ĐỒ ÁN TỐT NGHIỆP - Tháng 11/2004: ISO 14001 và ISO 14004 được ban hành lại thành ISO 14001:2004 và ISO 14004:2004 - Năm 2008: Tiêu chuẩn ISO 9001:2000 nâng cấp lên ISO 9001:2008, điều này dẫn đến trong tiêu chuẩn ISO 14001:2004 những nội dung có đề cập đến chữ ISO 9001:2000 không còn phù hợp.
- Tháng 7/2009: tổ chức ISO đã tiến hành đính chính những nội dung trong tiêu chuẩn ISO 14001:2004, tiêu chuẩn có mã hiệu mới là ISO 14001:2004/Cor. Bộ tiêu chuẩn này gồm 3 nhóm chính: Nhóm kiểm toán và đánh giá môi trường. Nhóm hướng dẫn hỗ trợ về sản phẩm. Nhóm hệ thống quản lý môi trường (HTQLMT).3 Cấu trúc của bộ tiêu chuẩn ISO 14000 [5] BỘ TIÊU CHUẨN ISO 14000 Đánh giá tổ chức Đánh giá sản phẩm Hệ thống Đánh giá Kiểm toán Đánh giá Dán nhãn Tiêu chuẩn quản lý môi kết quả môi trường vòng đời sản môi trường về khía cạnh trường hoạt động (EA) phẩm (LCA) (EL) môi trường (EMS) môi trường ISO 14010 ISO 14040 ISO 14020 của sản ISO 14001 (EPE) ISO 14011 ISO 14041 ISO 14021 phẩm ISO 14002 ISO 14031 ISO 14012 ISO 14042 ISO 14022 (EAPS) ISO 14004 ISO 14032 ISO 14013 ISO 14043 ISO 14023 ISO 14060 ISO 14014 ISO 14024 ISO 14015 Hình 1.
Cấu trúc bộ tiêu chuẩn ISO 14000 Trang 8 ĐỒ ÁN TỐT NGHIỆP Bảng 1. Các tiêu chuẩn quốc tế về quản lý môi trường Tiêu chuẩn Tiêu đề ISO 14001 Hệ thống quản lý môi trường – Quy định và hướng dẫn sử dụng 14002 Hướng dẫn hệ thống quản lý môi trường cho xí nghiệp vừa và nhỏ Hệ thống quản lý môi trường – hướng dẫn chung về nguyên tắc, hệ 14004 thống và kỹ thuật hỗ trợ 14010 Hướng dẫn kiểm toán môi trường. Những nguyên tắc chung Hướng dẫn kiểm toán môi trường – các thủ tục kiểm toán – phần 14011 1: kiểm toán hệ thống quản lý môi trường Hướng dẫn kiểm toán môi trường_Các chuẩn cứ về trình độ đối 14012 với kiểm toán viên về HTQLMT 14013 Quản lý các chương trình kiểm toán môi trường 14014 Hướng dẫn tổng quan môi trường 14015 Hướng dẫn đánh giá nhãn hiệu môi trường 14020 Nhãn môi trường – những nguyên lý cơ bản 14021 Nhãn môi trường – tự khai báo – thuật ngữ và định nghĩa 14022 Nhãn môi trường – biểu tượng 14023 Nhãn môi trường – phương pháp thử và kiểm tra 14024 Nhãn môi trường – nguyên lý hướng dẫn, thực hành 14031 Hướng dẫn về đánh giá hoạt động môi trường 14032 Các chỉ thị môi trường công nghiệp cụ thể 14040 Đánh giá vòng đời sản phẩm – nguyên lý và tổ chức Đánh giá vòng đời sản phẩm – Mục tiêu và định nghĩa/phạm vi và 14041 các phân tích kiểm kê 14042 Đánh giá vòng đời sản phẩm – đánh giá tác động 14043 Đánh giá vòng đời sản phẩm – đánh giá cải tiến 14050 Quản lý môi trường – Thuật ngữ và định nghĩa 14060 Hướng dẫn tiêu chuẩn khía cạnh môi trường của sản phẩm Trang 9 ĐỒ ÁN TỐT NGHIỆP 1.2 Hệ thống quản lý môi trường theo tiêu chuẩn ISO 14001 1.1 ISO 14001 là gì?[5] Tiêu chuẩn ISO 14001 “Hệ thống quản lý môi trường – Định nghĩa và hướng dẫn sử dụng” xác định tất cả các yếu tố then chốt của một hệ thống quản lý môi trường và là tiêu chuẩn duy nhất trong bộ 14000 dùng để đánh giá cấp chứng nhận. Tuy nhiên, một chứng nhận ISO cấp cho một tổ chức không đảm bảo rằng tổ chức sẽ đạt chất lượng môi trường tốt tuyệt đối, bởi vì đôi lúc việc xảy ra bất trắc và tình trạng khẩn cấp là không thể tránh khỏi.
ISO 14001 đưa ra một cách tiếp cận có hệ thống có thể tạo ra các kết quả môi trường được cải tiến liên tục, nhất quán và hợp lý. Các đặc điểm của tiêu chuẩn ISO 14001: - Tự nguyện áp dụng. - Áp dụng cho mọi tổ chức không phân biệt quy mô, lĩnh vực, địa điểm hoạt động. - Khuôn khổ cho việc quản lý các khía cạnh và tác động môi trường đáng kể.
- Quản lý môi trường dựa trên cơ sở hệ thống. - Huy động sự tham gia của mọi nhân viên trong tổ chức/doanh nghiệp từ thấp đến cao, xác định rõ vai trò, trách nhiệm, lãnh đạo cam kết cung cấp nguồn lực và hỗ trợ động viên.2 Qúa trình thực hiện hệ thống quản lý môi trường theo tiêu chuẩn ISO 14001 [4] Xem xét của lãnh đạo Chính sách môi trường CẢI TIẾN LIÊN TỤC Kiểm soát và hành Lập kế hoạch động khắc phục QLMT Thực hiện và điều hành Hình 1. Mô hình tiêu chuẩn ISO 14001 Trang 10 ĐỒ ÁN TỐT NGHIỆP 1.3 Yêu cầu của hệ thống quản lí môi trường theo tiêu chuẩn ISO 14001 [6] Chính sách môi trường Lập kế hoạch Khía cạnh môi trường Yêu cầu về pháp luật và những yêu cầu khác Mục tiêu, chỉ tiêu và (các) chương trình quản lý môi trường Thực hiện và điều hành Nguồn lực, vai trò, trách nhiệm và quyền hạn Năng lực, đào tạo và nhận thức Thông tin liên lạc Hệ thống tài liệu Kiểm soát tài liệu Kiểm soát điều hành Sự chuẩn bị sẵn sàng và đối phó các tình trạng khẩn cấp Kiểm tra Giám sát và đo Đánh giá mức độ tuân thủ Sự không phù hợp và hành động khắc phục phòng ngừa Kiểm soát hồ sơ Đánh giá nội bộ môi trường Xem xét của Ban lãnh đạo 1.3 Những điểm mới của phiên bản ISO 14001:2010 so với phiên bản ISO 14001:2005 [7] - Giống nhau: Nội dung của tiêu chuẩn, từ Chương 1 đến Chương 4 của TCVN ISO 14001:2005 (ISO 14001:2004) và nội dung của phần hướng dẫn sử dụng theo Phụ lục A được giữ nguyên không thay đổi. - Khác nhau: Chỉ có Phụ lục B và phần Mục lục các tài liệu tham khảo đã được điều chỉnh lại để tương ứng và nhất quán với tiêu chuẩn TCVN ISO 9001:2008.
Những thay đổi chính trong phiên bản mới Trang iii, Bảng nội dung Trang 11 ĐỒ ÁN TỐT NGHIỆP Trong dòng áp chót, thay thế “Sự tương ứng giữa TCVN ISO 14001:2005 và TCVN ISO 9001:2000” với “Sự tương ứng giữa TCVN ISO 14001:2010 và TCVN ISO 9001:2008”. Trang v, Giới thiệu đoạn, thứ sáu, dòng cuối cùng Thay thế “TCVN ISO 9001:2000” được đổi thành “TCVN ISO 9001:2008”. Trang 19, Phụ lục B, Bảng B.1 – Sự tương ứng giữa TCVN ISO 14001:2010 và TCVN ISO 9001:2008: Thay thế toàn bộ bảng. Trang 21, Phụ lục B, Bảng B.2 – Sự tương ứng giữa TCVN ISO 9001:2008 và TCVN ISO 14001:2010: Thay thế toàn bộ bảng.
Trang 23, tài liệu tham khảo Trong mục Tài liệu tham khảo: “TCVN ISO 9000:2000” được đổi thành “TCVN ISO 9000:2007”; “TCVN ISO 9001:2000” được đổi thành “TCVN ISO 9001:2008” và “ISO 19011:2002” được đổi thành “TCVN ISO 19011:2003”.4 Quy trình chuẩn bị ISO 14001 cho tổ chức, công ty [4] Để dễ nhận thức các bước đi xây dựng HTQLMT, dưới đây tóm tắt các bước chính trong quá trình xây dựng HTQLMT cho tổ chức, công ty theo cách tiếp cận tiêu chuẩn ISO 14001 Bước 1 Chuẩn bị và Lập kế hoạch tiến hành dự án Bước 2 Xây dựng và lập văn bản HTQLMT Bước 3 Thực hiện và theo dõi HTQLMT Bước 4 Đánh giá và xem xét nội bộ Bước 5 Đánh giá chứng nhận hệ thống Hình 1. Các bước chính thực hiện HTQLMT theo tiêu chuẩn ISO 14001 Trang 12 ĐỒ ÁN TỐT NGHIỆP 1.5 Lợi ích và khó khăn trong việc áp dụng và duy trì hệ thống quản lý môi trường theo ISO 14001 [5] 1.1 Lợi ích Những lợi ích của việc áp dụng tiêu chuẩn ISO 14001 bao gồm: Về mặt thị trường: - Nâng cao uy tín và hình ảnh của Doanh nghiệp với khách hàng. - Nâng cao năng lực cạnh tranh nhờ nâng cao hiệu quả kinh tế trong hoạt động môi trường. - Phát triển bền vững nhờ đáp ứng các yêu cầu của cơ quan quản lý môi trường và cộng đồng xung quanh.
Về mặt kinh tế: - Giảm thiểu mức sử dụng tài nguyên và nguyên liệu đầu vào. - Giảm thiểu mức sử dụng năng lượng. - Nâng cao hiệu suất các quá trình sản xuất và cung cấp dịch vụ. - Giảm thiểu lượng rác thải tạo ra và chi phí xử lý.
- Tái sử dụng các nguồn lực/tài nguyên. - Tránh các khoản tiền phạt về vi phạm yêu cầu pháp luật về môi trường. - Giảm thiểu chi phí đóng thuế môi trường. - Hiệu quả sử dụng nhân lực cao hơn nhờ sức khoẻ được đảm bảo trong môi trường làm việc an toàn.
- Giảm thiểu các chi phí về phúc lợi nhân viên liên quan đến các bệnh nghề nghiệp. - Giảm thiểu tổn thất kinh tế khi có rủi ro và hoặc tai nạn xảy ra. Về mặt quản lý rủi ro: - Thực hiện tốt việc đề phòng các rủi ro và hạn chế thiệt hại do rủi ro gây ra.