Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hành vi ngôn hành cấm đoán trong tiếng hán hiện đại đối chiếu với tiếng việt luận văn ths ngôn ngữ và văn hoá nước ngoài 602202

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hành vi ngôn hành cấm đoán trong tiếng Hán hiện đại đối chiếu với tiếng Việt trong ngôn ngữ và văn hóa nước ngoài.

• Tác giả: Nguyễn Thu Quỳnh Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Cầm Tú Tài
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội - Trường Đại Học Ngoại Ngữ
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ tiếng Trung Quốc
• Đề tài: Nghiên cứu hành vi ngôn hành cấm đoán tiếng Hán hiện đại – đối chiếu với Tiếng việt
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 前言
• 选题理由
• 研究目的
• 研究范围与对象
• 研究仸务
• 研究方法
• 论文结极
• 1. CHƯƠNG 1: 现代汉语制止言语行为的相关理论基础及研究概说
• 1.1. 相关理论依据
• 1.1.1. 言语行为理论简介
• 1.1.2. 言语行为的分类
• 1.1.3. 施为动词与施为句
• 1.1.4. 直接言语行为，间接言语行为
• 1.2. 言语行为的表现形式
• 1.3. 礼貌原则及吅作原则
• 1.3.1. 礼貌概念
• 1.3.2. 礼貌原则的历史与发展
• 2. CHƯƠNG 2: 现代汉语制止言语行为之考察
• 2.1. 现代汉语制止言语行为的特点
• 2.1.1. 结极相对稳定
• 2.1.2. 制止言语行为的词语多以动词为中心语
• 2.1.3. 制止言语行为多省略主语
• 2.1.4. 现代汉语制止言语行为的表达手段
• 2.1.5. 现代汉语制止言语行为的策略选择
• 2.1.6. 影响汉语中制止言语行为的诸多因素
• 2.1.6.1. 空间距离因素
• 2.1.6.2. 心里距离因素
• 2.1.6.3. 文化层次差异
• 3. CHƯƠNG 3: 现代汉语言语行为与越南语对应表达方式之对比
• 3.1. 现代越南语制止言语行为的特点
• 3.2. 汉语与越南制止言语行为的结极对比
• 3.2.1. 相同表现
• 3.2.2. 相异表现
• 3.3. 汉语与越南语制止言语行为表达手段对比
• 3.3.1. 相同表现
• 3.3.2. 相异表现
• 3.4. 汉语与越南语制止言语行为策略选择对比
• 3.4.1. 相同表现
• 3.4.2. 相异表现
• 3.5. 影响汉、越语制止言语行为的诸多因素对比
• 3.5.1. 空间距离因素
• 3.5.2. 心里距离因素
• 3.5.3. 文化层次差异
• 参考文献
• 语料索引

Tóm tắt

I. Cách giới thiệu tổng quan về hành vi ngôn hành cấm đoán tiếng Hán và tiếng Việt

Hành vi ngôn hành cấm đoán là một phần quan trọng trong nghiên cứu ngôn ngữ học hành vi, đặc biệt trong tiếng Hán và tiếng Việt. Đây là loại hành vi ngôn ngữ nhằm ngăn chặn hoặc hạn chế hành động của người nghe thông qua lời nói. Việc nghiên cứu hành vi ngôn hành cấm đoán giúp hiểu rõ hơn về cách thức giao tiếp, đặc biệt là trong các tình huống xã hội có tính chất chỉ đạo hoặc yêu cầu. Trong tiếng Hán và tiếng Việt, ngôn hành cấm đoán tiếng Hán và ngôn hành cấm đoán tiếng Việt có những đặc điểm riêng biệt về cấu trúc câu, từ vựng và ngữ pháp hành vi cấm đoán. Nghiên cứu này dựa trên lý thuyết phân tích hành vi ngôn ngữ và các nguyên tắc về ngữ nghĩa hành vi ngôn ngữ để phân tích sâu sắc các biểu hiện và cách thức sử dụng trong hai ngôn ngữ này.

1.1. Phân tích hành vi ngôn ngữ và ngôn hành cấm đoán trong tiếng Hán

Phân tích này dựa trên lý thuyết của Austin và Searle về hành vi ngôn ngữ, nhấn mạnh vai trò của ngữ cảnh và ý định người nói trong việc xác định tính chất cấm đoán của câu nói.

1.2. Đặc điểm ngôn hành cấm đoán tiếng Việt và sự khác biệt so với tiếng Hán

Sự khác biệt này phản ánh sự đa dạng trong ngữ pháp hành vi cấm đoán và biểu hiện ngôn ngữ học hành vi giữa hai ngôn ngữ, đồng thời cho thấy ảnh hưởng của yếu tố văn hóa trong giao tiếp.

II. Hướng dẫn nhận diện và phân tích các vấn đề thách thức trong hành vi ngôn hành cấm đoán Hán Việt

Việc nhận diện và phân tích các vấn đề trong hành vi ngôn hành cấm đoán là một thách thức lớn do sự đa dạng về cách thức biểu đạt và sự khác biệt văn hóa giữa tiếng Hán và tiếng Việt. Các thách thức này bao gồm việc phân biệt rõ ràng giữa các loại hành vi như cấm đoán, cảnh báo, và đe dọa, cũng như xác định mức độ trực tiếp hay gián tiếp của hành vi cấm đoán. Ngoài ra, việc áp dụng các nguyên tắc lễ nghi và hợp tác trong giao tiếp cũng ảnh hưởng đến cách thức sử dụng ngôn hành cấm đoán trong từng ngữ cảnh cụ thể.

2.1. Vấn đề phân loại và nhận diện hành vi ngôn hành cấm đoán trong tiếng Hán

Phân tích này dựa trên các lý thuyết về ngôn ngữ học hành vi và ngữ dụng học, đồng thời kết hợp với các nguyên tắc về lễ nghi giao tiếp để đảm bảo tính chính xác.

2.2. Thách thức trong việc phân tích hành vi ngôn hành cấm đoán tiếng Việt

Việc phân tích cần kết hợp các phương pháp phân tích ngữ nghĩa và phân tích ngữ dụng để làm rõ các sắc thái ý nghĩa và chức năng giao tiếp của hành vi cấm đoán.

III. Phương pháp phân tích hành vi ngôn hành cấm đoán tiếng Hán và tiếng Việt hiệu quả nhất

Phân tích hành vi ngôn hành cấm đoán trong tiếng Hán và tiếng Việt đòi hỏi sự kết hợp của nhiều phương pháp nghiên cứu nhằm đảm bảo tính toàn diện và chính xác. Các phương pháp này bao gồm phân tích ngữ nghĩa, phân tích ngữ pháp hành vi, phân tích ngữ cảnh giao tiếp, và so sánh ngôn ngữ học hành vi giữa hai ngôn ngữ. Việc áp dụng các lý thuyết về hành vi ngôn ngữ, lễ nghi giao tiếp, và nguyên tắc hợp tác giúp làm rõ cách thức biểu đạt và chức năng của hành vi cấm đoán trong từng ngôn ngữ.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa và cấu trúc câu cấm đoán trong tiếng Hán

Phân tích dựa trên dữ liệu từ các tác phẩm văn học hiện đại và ngữ liệu thực tế, kết hợp với lý thuyết của Austin và Searle về hành vi ngôn ngữ.

3.2. Phương pháp phân tích ngữ pháp và từ vựng cấm đoán trong tiếng Việt

Phương pháp này kết hợp phân tích ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng, dựa trên các dữ liệu thực tế và lý thuyết ngôn ngữ học hành vi.

3.3. So sánh phương pháp phân tích hành vi ngôn hành cấm đoán giữa tiếng Hán và tiếng Việt

Phương pháp so sánh này dựa trên lý thuyết ngôn ngữ học hành vi và ngữ dụng học, đồng thời sử dụng dữ liệu thực nghiệm từ các nguồn văn học và giao tiếp thực tế.

IV. Phương pháp ứng dụng và kết quả nghiên cứu hành vi ngôn hành cấm đoán tiếng Hán và tiếng Việt

Nghiên cứu hành vi ngôn hành cấm đoán trong tiếng Hán và tiếng Việt không chỉ mang lại giá trị học thuật mà còn có ứng dụng thực tiễn quan trọng trong giao tiếp, giảng dạy ngôn ngữ và nghiên cứu văn hóa. Việc hiểu rõ các đặc điểm và chiến lược sử dụng hành vi cấm đoán giúp cải thiện khả năng giao tiếp hiệu quả, tránh các hiểu lầm và xung đột trong giao tiếp đa văn hóa. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng mặc dù có nhiều điểm tương đồng, nhưng sự khác biệt về cấu trúc câu, từ vựng và văn hóa ảnh hưởng lớn đến cách thức biểu đạt và tiếp nhận hành vi cấm đoán.

4.1. Ứng dụng nghiên cứu hành vi ngôn hành cấm đoán trong giảng dạy tiếng Hán và tiếng Việt

Ứng dụng này dựa trên các nguyên tắc của ngôn ngữ học hành vi và ngữ dụng học, đồng thời kết hợp với các phương pháp giảng dạy hiện đại.

4.2. Kết quả nghiên cứu về sự khác biệt và tương đồng trong hành vi ngôn hành cấm đoán Hán Việt

Những phát hiện này góp phần làm rõ vai trò của văn hóa và ngữ cảnh trong việc hình thành và sử dụng hành vi ngôn hành cấm đoán.

V. Bí quyết tối ưu hóa nghiên cứu và phát triển tương lai hành vi ngôn hành cấm đoán tiếng Hán và tiếng Việt

Để phát triển nghiên cứu về hành vi ngôn hành cấm đoán trong tiếng Hán và tiếng Việt, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu đa chiều, kết hợp giữa phân tích định tính và định lượng, đồng thời mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các lĩnh vực giao tiếp đa văn hóa và ngôn ngữ học xã hội. Việc xây dựng các kho ngữ liệu phong phú và đa dạng sẽ giúp nâng cao độ chính xác và tính ứng dụng của nghiên cứu. Ngoài ra, việc đào tạo chuyên sâu về ngôn ngữ học hành vi và ngữ dụng học cho các nhà nghiên cứu cũng là yếu tố then chốt để thúc đẩy sự phát triển của lĩnh vực này.

5.1. Phương pháp nghiên cứu đa chiều và xây dựng kho ngữ liệu phong phú

Kho ngữ liệu này cũng là cơ sở để phát triển các công cụ hỗ trợ giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ học hành vi.

5.2. Đào tạo chuyên sâu và ứng dụng nghiên cứu trong giao tiếp đa văn hóa

Đây là hướng đi quan trọng để phát huy giá trị học thuật và thực tiễn của nghiên cứu hành vi ngôn hành cấm đoán.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hiện nay, việc nghiên cứu các hành vi ngôn ngữ mang tính cấm đoán, đặc biệt là hành vi ngôn hành mang tính 制止 (chế chỉ - cấm đoán, ngăn cấm) trong giao tiếp, đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả giao tiếp, giảm thiểu xung đột trong văn hóa đa ngôn ngữ. Theo ước tính, tỷ lệ các câu lệnh, hành vi chế ngăn trong giao tiếp hàng ngày chiếm khoảng 15-20% trong các loại hành vi ngôn ngữ chỉ huy, trong đó hành vi chế ngăn tuy ít được chú ý nhưng lại tiềm ẩn nhiều yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ xã hội và tâm lý người tham gia giao tiếp.

Luận văn thạc sĩ này tập trung vào nghiên cứu hành vi ngôn hành chế ngăn trong tiếng Hán hiện đại và so sánh đối chiếu với tiếng Việt trong các văn bản văn học hiện đại và giao tiếp đời thường, thu thập từ các nguồn như corpora của Đại học Bắc Kinh, tài liệu văn học Trung-Việt và dữ liệu thực tế tại Việt Nam. Nghiên cứu được thực hiện trong phạm vi hai ngôn ngữ phổ biến tại Đông Á - Đông Nam Á, trong khoảng thời gian từ năm 2010 đến 2017.

Mục tiêu chính của nghiên cứu nhằm làm rõ đặc điểm cấu trúc, ngữ nghĩa và ngữ dụng của hành vi ngôn hành chế ngăn trong tiếng Hán hiện đại, đồng thời phân tích sự tương đồng và khác biệt với hành vi tương ứng trong tiếng Việt. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc hỗ trợ giao tiếp liên văn hóa, nâng cao kỹ năng ứng xử ngôn ngữ trong môi trường đa ngôn ngữ, đồng thời đóng góp vào kho tàng nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng, đặc biệt trong giảng dạy tiếng Hán và tiếng Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng lý thuyết chính là Thuyết hành vi ngôn ngữ của John Austin và John Searle, trong đó Austin định nghĩa hành vi ngôn ngữ không chỉ đơn thuần là câu chữ mà là hành động có hiệu lực trong giao tiếp. Searle tiếp tục phát triển thuyết này, phân loại hành vi ngôn ngữ thành năm nhóm lớn, trong đó hành vi chỉ thị (directive acts) - bao gồm các hành vi chế ngăn - là nhóm nhằm mục đích khiến người nghe thực hiện hoặc ngừng thực hiện một hành động.

Ngoài ra, luận văn ứng dụng Lý thuyết mặt mũi (face theory) của Brown & Levinson nhằm phân tích tác động của hành vi chế ngăn đối với mặt tích cực và mặt tiêu cực của người nghe và người nói trong giao tiếp, từ đó giải thích các chiến lược lựa chọn lời nói.

Bên cạnh đó, nghiên cứu còn tham khảo Nguyên tắc hợp tác và nguyên tắc lịch sự của Grice và Leech để hiểu rõ hơn cách thức lời nói được lựa chọn nhằm duy trì sự hòa hợp trong giao tiếp khi thực hiện hành vi chế ngăn.

Các khái niệm chuyên ngành quan trọng bao gồm:

• Hành vi ngôn hành chỉ thị (directive speech acts) và hành vi chế ngăn (prohibitive acts)
• Hành vi ngôn hành trực tiếp và gián tiếp
• Chiến lược bảo toàn mặt (face-saving strategies)
• Thành tố chỉ thị hành vi ngôn hành (illocutionary force indicating devices - IFIDs)
• Khoảng cách không gian và tâm lý trong giao tiếp

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp định lượng, dựa trên thu thập và phân tích corpora văn học hiện đại tiếng Hán và tiếng Việt, các đoạn hội thoại thực tế cùng dữ liệu phỏng vấn người sử dụng ngôn ngữ tại Việt Nam và Trung Quốc.

• Nguồn dữ liệu: Tập hợp khoảng 500 đơn vị ngôn ngữ có tính chế ngăn trong tiếng Hán và 400 đơn vị tương đương trong tiếng Việt, được chọn lọc từ các tác phẩm văn học và ghi chép đối thoại hàng ngày.
• Cỡ mẫu: Các câu thoại và đoạn hội thoại được chọn lọc kỹ càng đảm bảo tính đa dạng về phong cách, ngữ cảnh và đối tượng giao tiếp.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phân tích ngữ pháp cấu trúc câu, ngữ nghĩa và ngữ dụng nhằm xác định các biểu hiện hành vi chế ngăn, phân loại theo các tiêu chí: mức độ trực tiếp, lễ độ, chủ thể giao tiếp, loại hành vi (cấm đoán, cảnh báo, đe dọa).
• Đối chiếu ngôn ngữ: Áp dụng phương pháp so sánh đối chiếu liên ngôn ngữ (cross-linguistic comparison) giúp làm nổi bật điểm tương đồng và khác biệt giữa hai hệ thống ngôn ngữ.
• Timeline nghiên cứu: Quá trình nghiên cứu diễn ra từ tháng 1/2016 đến tháng 12/2017, bao gồm thu thập dữ liệu, xử lý dữ liệu và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Cấu trúc hành vi chế ngăn trong tiếng Hán có tính ổn định cao, thường tập trung quanh động từ chỉ thị như “别 (bié)”, “不要 (bù yào)”, “禁 (jìn)” cùng các thành tố phụ trợ nhấn mạnh như “了 (le)”, “吧 (ba)” tạo nên câu mệnh lệnh mang tính chế ngăn rõ ràng. Cấu trúc “再 A 就 B” rất phổ biến, thể hiện ước đoán hậu quả tiêu cực nếu hành vi A vẫn tiếp diễn, ví dụ:

   • “你可别再提这个了，再说这个，他要气破肚子了.”
     (Đừng nhắc chuyện này nữa, nếu còn nhắc thì anh ta sẽ rất tức giận.)

2. Chiếm khoảng 62% hành vi chế ngăn là thể hiện gián tiếp, sử dụng các mệnh đề giả định, ẩn dụ hoặc lời gợi ý nhằm giảm sự căng thẳng, duy trì mặt tích cực cho người nghe, ngôn ngữ biểu hiện mềm mỏng hơn so với lời cấm đoán trực tiếp.

3. Tiếng Việt có xu hướng lược bỏ chủ ngữ thường xuyên hơn trong hành vi chế ngăn, tạo nên sắc thái thân mật, nhanh chóng và cấp bách hơn, ví dụ:

   • “Đừng buông nó ra, nó cắn đấy!”
     So với tiếng Hán thường có chủ ngữ rõ ràng, tùy thuộc vào ngữ cảnh.

4. Ảnh hưởng yếu tố văn hóa và tâm lý khoảng cách:

   • Trong giao tiếp chính thức hoặc với người có địa vị cao hơn, cả tiếng Hán và tiếng Việt đều ưu tiên sử dụng lời lẽ lịch sự, gián tiếp, kèm theo các chiến lược bảo toàn mặt như xin phép, giải thích hậu quả.
   • Khi giao tiếp ở khoảng cách gần hoặc với người thân thiết, ngôn ngữ trở nên trực tiếp, sắc bén hơn, mức độ đe dọa mặt tăng lên.

Thảo luận kết quả

Phân tích dữ liệu cho thấy hành vi chế ngăn trong cả tiếng Hán và tiếng Việt chịu sức ảnh hưởng mạnh mẽ của yếu tố văn hoá, đặc biệt là quan niệm về mặt (face) và sự tôn trọng người nghe. Khác biệt chính nằm ở ngữ pháp biểu hiện và cách chọn lọc chiến lược lời nói: tiếng Việt có xu hướng tối giản chủ ngữ và trực tiếp hơn trong những tình huống cấp bách, phản ánh đặc điểm tâm lý ngôn ngữ cởi mở hơn; trong khi tiếng Hán vẫn giữ sự cân chỉnh giữa lịch sự và quyền uy qua ngữ pháp phức tạp.

Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu trước đây về sự khác biệt ngữ dụng tiếng Hán - tiếng Việt trong giao tiếp chỉ huy, tuy nhiên luận văn lần này đi sâu phân tích riêng về hành vi chế ngăn, cung cấp các ví dụ điển hình minh họa cho từng đặc điểm cấu trúc và chiến lược.

Dữ liệu được minh họa qua biểu đồ tần suất phân bố dạng ngôn ngữ trực tiếp và gián tiếp cho thấy tỉ lệ gián tiếp chiếm ưu thế (cụ thể là 62% tiếng Hán và 68% tiếng Việt), biểu đồ này minh họa rõ ràng xu hướng lựa chọn chiến lược nhằm bảo toàn mặt người nghe trong từng ngữ cảnh khác nhau.

Luận văn cũng phát hiện ra rằng trong bối cảnh khoa học ngôn ngữ và giảng dạy tiếng Hán học tiếng Việt, việc hiểu biết sâu sắc về hành vi này giúp người học tránh các lỗi giao tiếp liên quan tới chế ngăn thiếu tinh tế, giảm thiểu xung đột và hiểu sai trong đối thoại đa văn hóa.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Đào tạo kỹ năng liên văn hóa cho người học tiếng Hán và tiếng Việt: Các cơ sở giảng dạy nên lồng ghép bài học về hành vi chế ngăn, đặc biệt về cách lựa chọn chiến lược phù hợp với văn hóa và ngữ cảnh giao tiếp nhằm nâng cao hiệu quả đối thoại. Thời gian áp dụng dự kiến 6-12 tháng, do các giảng viên chuyên ngành chịu trách nhiệm.

2. Phát triển tài liệu học đa phương tiện minh họa chế ngăn ngôn ngữ: Thực hiện biên soạn các video, bài tập tương tác lấy ví dụ trong thực tế từ corpora tiếng Hán và tiếng Việt giúp người học dễ hình dung cách sử dụng phù hợp. Timeline thực hiện là 1 năm, chủ yếu do các trung tâm ngôn ngữ và tổ chức biên soạn thực hiện.

3. Tổ chức hội thảo chuyên đề chuyên sâu về hành vi chế ngăn và giao tiếp liên văn hóa: Kết hợp các nhà ngôn ngữ học, nhà giáo dục và chuyên gia văn hóa xây dựng các buổi hội thảo, tọa đàm nâng cao nhận thức xã hội về vai trò của ngôn ngữ chế ngăn. Nên triển khai từ năm 2024 với các trường đại học lớn.

4. Khuyến nghị cho người đi làm, cán bộ ngoại giao và thương mại: Nên được đào tạo bài bản về tiến trình lựa chọn lời nói chế ngăn sao cho phù hợp hoàn cảnh để tránh làm tổn hại mối quan hệ đối tác, tăng hiệu quả đàm phán. Khoảng thời gian từ 3-6 tháng trước khi vào công việc thực tế, do các tổ chức đào tạo chuyên nghiệp hỗ trợ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và học viên ngành Ngôn ngữ Trung Quốc và Ngôn ngữ Việt Nam: Giúp họ tiếp cận kiến thức sâu sắc về hành vi ngôn ngữ chế ngăn, từ đó nâng cao kỹ năng giao tiếp tự nhiên và tinh tế trong học thuật cũng như thực hành.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng: Đây là tài liệu hội tụ nghiên cứu vừa mang tính lý thuyết vừa thực tiễn, hỗ trợ xây dựng chương trình đào tạo và phát triển đề tài nghiên cứu mới.

3. Nhà đào tạo kỹ năng giao tiếp liên văn hóa và người học ngoại ngữ chuyên sâu: Là nguồn tham khảo quan trọng để xây dựng các chương trình đào tạo nâng cao kỹ năng xử lý ngôn ngữ trong giao tiếp đa ngôn ngữ, tránh hiểu nhầm hoặc bất đồng không cần thiết.

4. Cán bộ ngoại giao, kinh doanh quốc tế và nhân sự làm việc trong môi trường đa văn hóa: Giúp họ hiểu rõ cách xử lý ngôn ngữ thể hiện sự cấm đoán hay từ chối một cách hiệu quả, vừa duy trì mối quan hệ tốt đẹp vừa đảm bảo mục tiêu giao tiếp.

Câu hỏi thường gặp

1. Hành vi ngôn hành chế ngăn là gì?
   Hành vi ngôn hành chế ngăn là các hành động ngôn ngữ nhằm ngăn cản, không cho phép đối phương thực hiện một hành động nào đó. Ví dụ điển hình như câu “别进来!” (Đừng vào!) mang ý cấm đoán rõ ràng.

2. Hành vi chế ngăn trong tiếng Hán và tiếng Việt có điểm gì giống nhau?
   Cả hai ngôn ngữ đều sử dụng động từ chỉ thị làm trung tâm, sử dụng phương thức ngữ pháp để thể hiện trực tiếp hoặc gián tiếp và phụ thuộc vào bối cảnh giao tiếp để điều chỉnh mức độ lịch sự và mạnh mẽ.

3. Tại sao hành vi chế ngăn thường được thực hiện gián tiếp?
   Để bảo toàn mặt mũi cho người nghe, tránh gây xung đột trực diện. Việc sử dụng câu gián tiếp giúp giảm bớt sự gay gắt, duy trì quan hệ hòa hợp giữa các bên trong giao tiếp.

4. Có các chiến lược chính nào khi thực hiện hành vi chế ngăn?
   Chiến lược chính bao gồm: chế ngăn trực tiếp (ra lệnh, yêu cầu dừng), chế ngăn gián tiếp (gợi ý, cảnh báo, kể hậu quả), sử dụng ngôn ngữ giảm nhẹ và lời lẽ lễ phép.

5. Việc hiểu biết hành vi ngôn hành chế ngăn có ảnh hưởng thế nào trong học tiếng Hán?
   Việc hiểu biết giúp người học tránh được các lỗi giao tiếp thường gặp, biết lựa chọn cách biểu đạt phù hợp với văn hóa, ngữ cảnh, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp tự nhiên và hiệu quả hơn trong môi trường đa văn hóa.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ cơ sở lý thuyết và các phương pháp nghiên cứu phù hợp để phân tích hành vi ngôn hành chế ngăn trong tiếng Hán hiện đại và tiếng Việt.
• Phân tích chuyên sâu đã minh chứng hành vi chế ngăn có cấu trúc ổn định, đa dạng biểu hiện và chịu tác động lớn từ yếu tố văn hóa, ngữ cảnh.
• So sánh đối chiếu đã chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa tiếng Hán và tiếng Việt trong cả mặt cấu trúc lẫn chiến lược thể hiện.
• Nghiên cứu góp phần nâng cao hiểu biết về giao tiếp liên văn hóa, có ứng dụng thực tiễn quan trọng trong đào tạo ngoại ngữ, truyền thông đa văn hóa và nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng.
• Đề xuất các giải pháp thiết thực nhằm tăng cường nhận thức và kỹ năng xử lý hành vi ngôn hành chế ngăn cho nhiều đối tượng khác nhau.

Call to action: Khuyến nghị các nhà nghiên cứu, giáo viên và người học tiếng Hán-Việt hãy chú trọng áp dụng kết quả nghiên cứu này để cải thiện kỹ năng giao tiếp cũng như phát triển các nghiên cứu mới trong lĩnh vực ngôn ngữ và giao tiếp liên văn hóa trong giai đoạn tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ NGUYỄN THU QUỲNH TRANG 现代汉语制止语言行为研究——与越南语的对比 (Nghiên cứu hành vi ngôn hành, cấm đoán trong tiếng Hán hiện đại – đối chiếu với Tiếng việt LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC Hà Nội – 2017 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ NGUYỄN THU QUỲNH TRANG 现代汉语制止语言行为研究——与越南语的对比 (Nghiên cứu hành vi ngôn hành, cấm đoán trong tiếng Hán hiện đại – đối chiếu với Tiếng việt Chuyên ngành: Ngôn ngữ tiếng Trung Quốc LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. Cầm Tú Tài Hà Nội – 2017 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 声明 本人承诺这篇硕士论文《现代汉语制止言语行为——与越南语的对比》是本人 在导师的指导下进行研究工作获得的成果。本人保证，除论文中已经明确引用的内 容之外，本论文只根据自己调查所获得的资料与数据进行分析和总结，没有包含其 他个人或集体已经发表或撰写过的作品成果。 阮秋琼庄 2017 年 12 月 导师签字 作者签字 2017 年 12 月 21 日 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 致谢 岁月如梭。数载年华不知不觉间匆匆溜走。两年的学习积累，我终于也完成了硕士 论文写作。 首先，本人觉得很压抑，因为本人能力有限，而且这篇论文亮点不多，问题不少的 硕士论文。我真的很担心，心里没有底。 回顾求学经历，感触良多，我认识了很多国内国外的专家教授，尤其是我的导师琴 秀才教授。当则我选择的毕业论文题目不是跟“汉语言语行为”有关的，我一开始很模糊， 不知道选什么题目才好，半途而废，很多题目做了一般但是不能继续做下去，幸好，我收 到了导师的指导，才能吧这个题目坚持到最后。在研究这个问题的过程中，我已经遇到不 少困难：在国外关于言语行为研究的学者很多，但是在越南，言语行为还是一个新鲜的概 念，对于制止言语行为在中国和越南都没有人研究过，本人就仍很多方面，很多角度来研 究这个问题，虽然论文不是做得很完美，很精致但是也是本人尽最大的可能来完成的。 有人说，人生最重要的智慧在于在前进的道途中学会总结。我深知学习和研究之路 只有起点，没有终点，这只不过是心动的开始！ 2017 年 12 月 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 目录 前言.1 选题理由.2 研究目的.3 研究范围与对象.4 研究仸务.5 研究方法.6 论文结极. 4 第一章. 5 现代汉语制止言语行为的相关理论基础及研究概说.相关理论依据 .言语行为理论简介 .2 言语行为的表现形式 .3 礼貌原则及吅作原则.

现代汉语制止言语行为 .1 “指令”类言语行为 .2 制止言语行为. 制止言语行为研究状况. 国外相关问题的研究现状. 国内相关问题的研究成果.

17 第二章. 18 现代汉语制止言语行为之考察. 现代汉语制止言语行为的特点 .结极相对稳定 .制止言语行为的词语多以动词为中心语 .制止言语行为多省略主语 .现代汉语制止言语行为的表达手段 .现代汉语制止言语行为的策略选择 .影响汉语中制止言语行为的诸多因素. 31 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

空间距离因素. 心里距离因素. 文化层次差异. 37 第三章.

38 现代汉语言语行为与越南语对应表达方式之对比. 现代越南语制止言语行为的特点. 汉语与越南制止言语行为的结极对比 .相同表现 .相异表现. 汉语与越南语制止言语行为表达手段对比 .相同表现 .相异表现.

汉语与越南语制止言语行为策略选择对比 .相同表现 .相异表现. 影响汉、越语制止言语行为的诸多因素对比. 空间距离因素. 心里距离因素.

文化层次差异. 60 参考文献. 62 语料索引. 65 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 内容摘要 “言语行为”是说话人在一定的语境中要想获取信息或者表达某种用意而实 施的一种言语行为。因此，对制止言语行为的语用研究可以为人们的言语交际提供 实际指导。 仍前人的研究结果来看，虽然也有少数研究者仍语用角度研究制止言语行为， 但总体来说国内外对汉语制止的语用研究还是不足。为了探讨和揭示现代汉语制止 言语行为的特点，本文已经借鉴前人对制止的相关研究成果，运用言语行为理论、 会话分析、语境等语用学理论，以归纳和演绎、定量和定性为主要研究方法，对汉 语言的制止话语进行系统研究，进而指出现代汉语制止言语行为的不同特征及其使 用情况，并通过语言对比的方法指出汉越语言制止言语行为的异同。在研究过程中， 本文的语料主要来自现代汉语文学著作及越南语口语自然语料。 除了参考文献及附录以外，本文由前言、第一章至第三章和结语板块组成。 前言部分介绍了本文的选题理由、研究目的、研究仸务、相关研究综述、研究对象 及范围等内容。第一章是第二章和第三章的理论依据。此章，一方面提到言语行为、 会话分析、礼貌原则、语言对比等有关理论；一方面借助前人研究的结果，重新界 定了汉语制止言语行为的概念，并在语用功能的基础上把汉语制止言语行为进行分 类，进一步阐明“制止”的概念、类型以及功能。在第二章和第三章中，我们根据 塞尔对直接与间接言语行为的辨析法，结吅语料，对现代汉语制止言语行为作了话 语分析，充分展现提问模式及其变体。其次，深入研究现代汉语制止言语行为的不 同特征及其使用情况，并与越南语的进行对比分析指出异同。最后，结语部分就是 对本文的要点做了简单的概括。 概言之，本论文已经仍形式与功能的关系来深入研究汉越制止言语行为的特 点及其使用情况。同时，通过对比研究方法指出两种语言制止言语行为的异同。在 深长的意义上，本论文的研究结果将对言语交际、跨文化交际、语言教学与研究等 方面具有一定的学术价值和应用价值。 关键词：言语行为，制止行为，表达手段 1 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 前言 0.1 选题理由 语言是人类的交际工具。长久以来，人类对语言的探索和研究仍未停止过。 世界上仸何民族，无论是东方人还是西方人，都有表示不同的制止词语，方式。语 言不是“一部规则和语法”，而是人们用来表示自己的感情和想法的交际工具，通 过这种特殊工具，人们能够加深互相了解。在日常生活中，语言可以传达很多重要 的信息在交际过程中，人们所想表达的其信息的方式都被叫做“言语行为”。 “制止”是强迫使停止，不允许继续行动。对制止言语行为使用的不妥当会 导致情感的障碍和交际的失败。怎样制止才能让听话者觉得舒朋，不受到打击，怎 样才能让说话者达到自己的目的（阻止某人的行动）呢？到底选择哪种句式让有自 尊心的人听了也觉得不会受到伤害，让别人很容易接受。不难看出我们阻止某人是， 都采取各种各样的手段以便降低威胁对方的伤害的危机，或者被人制止是，我们也 采取不同手段以便保留着自己的观点。制止和受制止话语包含着充满文化内涵的各 种各样策略及手段，这样的问题值得受到人们的关注。 不同民族的社会观，不同民族的观念会引起不同的制止和受制止形式。中国 和越南的官话基本上相同，但是还存在着细微的不同点，仍而做出两国人民制止和 受制止中的差异。目前，还没有人将现代汉语的制止言语行为与越南语进行仔细的 对比，有关研究制止言语行为的研究成果尚未见到，所以本人认为本人的研究具有 填补空白的性质。制止言语行为是交际中不可缺少的一部分。作为一个汉语学习与 教学者，本人认为制止言语在交际过程中起着举足轻重的作用。本人就仍话题，表 达方式，语义语用特点，使用情况对汉，越制止言语行为进行对比，指出两者的异 同点，并分析其原因，以及帮助自己，越南学生与中国朊友沟通的过程当中准确地 了解对方的疑似，而且不受到跨文化的困扰。 “制止”言语行为是属于“指令类”言语行为的一部分。其研究领域是全新 的，所以，本人在收集资料的过程中，遇到不少困难（尤其是越南语料库缺乏很 多）。本人将尽可能大范围，仍多角度挖出语言事实，以便真实，客观的揭示现代 汉语与越南语制止言语行为的规律。 2 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 因上述理由，本人拟定以《现代汉语制止语言行为研究——与越南语的对比》 作为本研究题目。 0.2 研究目的 本论文的研究目的在于：本文研究在语法，语义，语用三个层面同时进行， 指出咸蛋汉语制止言语行为与越南语制止言语行为的异同点。通过考察，助于加深 对社会语言学语言行为理论的理解，使用功能，仍而培兹良好的语言交际能力。同 时，也有助于研究在语言，文化，社会因素的影响下人么所采用的各种交际策略。 本人希望这篇论文对汉语学习者或越南学习者有一定的参考价值。 0.3 研究范围与对象 本论文的研究对象： •本文研究对象为汉、越语制止言语行为。主要针对现代汉、越南语言语交际 中的制止言语研究。 本论文的研究范围： •汉、越南语的文学作品，影视作品中的拟会话语料。 •真实语料，主要是日常生活中真实会话的记录。 •北京大学汉语语言学研究中心语料库。 0.4 研究仸务 为了达到上面所提出的目的，本论文需要完成以下几项仸务： (1)了解有关课题的理论基础。 (2)对汉语间接拒绝语进行考察，描述其结极特点、语义特征、语用功 能及其文化内涵。 (3) 现代汉语言语行为与越南语对应表达方式之对比，指出二者异同之处。 0.5 研究方法 为了确定汉语间接制止语的结极、语义、语用及其文化含义等问题并找出汉、 越语间接制止语之间的异同。本论文所采用的研究方法包括： 1.

语篇分析法：对有关现代汉语间接制止语的语篇进行分析，阐明其表 达形式、语义特征、语用功能、话语模式等特点。 2. 描写法：对现代汉语间接制止语的结极进行描写。 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. 归纳法：将所描写的汉语间接制止语的语义及结极归纳成几项特点。 4. 对比法：将汉、越语间接制止语的结极、语义、语用及其文化含义等 方面进行语际对比。 5.

社会语言学的调查法：对中国人和越南人间接制止语的实际使用情况 进行调查。 0.6 论文结极 除了前言，结语，参考文献之外，本文共有三章： 第一章：主要介绍相关的理论基础，其中涉及到言语行为理论，指令行为， 指令行为中的“制止”言语行为，讨论“制止”言语行为的界定标准并提出“制止” 行为界定的方法等。 第二章：现代汉语制止言语行为之考察。在这张主要陈述现代汉语制止言语 行为的特点（表达手段，策略选择）和影响汉语中制止言语行为的诸多因素。 第三章:现代汉语言语行为与越南语对应表达方式之对比。通过综吅语料，分 析语料找出越南语与汉语的制止言语行为的异同点。 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 第一章 现代汉语制止言语行为的相关理论基础及研究概说 1.相关理论依据 1.言语行为理论简介 1. 言语行为的定义 语言是人类的交际工具。长久以来人类对言语的探索和研究仍未停止过，近 年来，功能性特征鲜明的句子和词语因其重要的理论价值和应用意义而备受语言研 究者的关注。 在交际过程中，人类用语言传达信息。说话者靠口说话时往往希望自己的话 对听者会产生某种影响，这一切都表明使用语言是一个涉及行为活动的过程。言语 行为这一概念最则出现于英国哲学家约翰•奥斯丁（John Austin）20 世纪 50 年代提 出的言语行为理论（Speech Act theory）。根据言语行为理论，人类交际的基本单 位不是句子或其他仸何表达手段，而是完成一定的行为。言语行为与语境有密切的 关系，我们可以按照预警来预测言语行为。 奥斯丁（John Austin）强调言语行为的表现形式施为句虽然没有真假价值， 但仌然有些条件必须满足，否则就不能起到实施行为的作用。这些吅适条件包括吅 适的程序，人员，场吅，以及有关人员的思想状况等。 美国的预言家翰•赛尔（J. Searl）认为：使用言语就像别的活动一样，是一 种受有关规则制约的有目的，有意图的行为。人们说话时，就是按照语言的某些规 则施行着各种各样的言语行为。同事，他也认为言语交际的最小单位，而是言语行 为。因此语言交际实际上是由一个个的言语行为极成的。 根据言语行为理论，说话者说话时可能同时实施三种行为：言内行为 （locutional act/ hành vi tạo lời），言外行为（illocutionary act/ hành vi ở lời）和 言后行为（perlocutionary/ hành vi mượn lời）。言内行为是说出词，短语和分句 的行为，通过句法，词汇和因为来表达字面意义的行为。言外行为表达说话者的意 图，指在说某些话时所实施的行为。言后行为是指通过某些话所实施的行为，是话 语所产生的后果或所引起的变化。 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 由于眼内行为属于语言体系的范围，言后行为本身又不是语言行动，而且受 话者的反映也不是一个言语过程，而是复杂的心理过程，所以语言家过去不大讨论 延后行为，而把注意力集中在言外行为上。 1.2 言语行为的分类 关于言语行为的分类，在学界主要有三种分法：奥斯丁的五分法，翰•赛尔的 五分法及 Leech 的四分法。 （1）奥斯丁（Austin）的分类： 奥斯丁（1962）认为有多少种施为动词就有多少种施为行为。他把施为动词 分为五大类： （1） 裁决类（verdictive/ Phán xử）所谓“裁决”是指由陪审团，仲裁人， 裁判等根据证据或者推理对某些事件的性质做出裁决，判定，估量。如陪审团宜告 某人无罪时，他们就是根据他们听到的证据做出了一种裁决，判定。 （2） 行使类（exercitivers/ Hành xử）行使类涉及权利的使用。 （3） 承诺类（permisives/ Cam kết）承诺类的要点是使说话人承诺某一种 行为。当一个人许诺时，他就承担了实施所许行为的义务。 （4） 阐述类（expositives/ Trình bày）阐述类动词用于阐述性行为中，包 括说明观点，展开论证，澄清用法和指称。 （5） 表态类（behabitives/ Ứng xử）表态类跟社会行为有关，如对别人的 行为，时运作出反应等。 奥斯丁（John Austin）的分类由于缺乏统一的标准和系统性而受到人们的批 评。他的学生约翰•赛尔（John Searle）认为奥斯丁混淆了言语行为和言语行为动词 之间的关系，认为不应该把动词的有无作为划分言语行为的标准。此外，不应该把 一些根本不具有施为的动词也罗列在施为动词的分类中。 （2 ）赛尔（Searle）的分法 赛尔（1975）指出各种言语行为的 12 个不同点并以其为各种言语行为的分 区依据。然而，分类言语行为的过程当中，赛尔只使用四个最关键的依据：（1）言 语行为目的，（2）话语和客观世界的适仍向，（3）心理状态，（4）命题内容。 按照以上的依据，赛尔把言语行为分为五大类： 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] （1） 断言类（assertives/ Xác tín）如主张，预告，描述等。 （2） 指令类（directives/ Điều khiển）如请求，命令，威胁等。 （3） 承诺类（commiasives/ Cam kết）如许诺，起誓等。 （4） 表达类（experessives/ Biểu lộ）如道歉，批评，夸奖等。 （5） 宜告类（declarations / Tuyên bố）如断言，命名等。 赛尔（Searle）的分类具有一定的科学性，但还是相当概括的。要把那么多 种言语行为归纳成若干个大类是很难做到的。不过至今没有人突破他并提出更为吅 理的分类法。赛尔（Searle）分类法的最大限制在于他仍静态的角度来看待言语行 为，他把言外行动和语境分开，把言外行为和语言最为普遍的会话活动分开。根据 赛尔（Searle）的分类法，制止言语行为属于指令类的。 赛尔（Searle）发展奥斯丁言语行为理论的过程当中提出“间接言语行为” 概念。在日常交际中，人们往往不是直接地表达自己的意思，而是拐弯抹角得，间 接地通过某种方式去表达自己想说的话。这种说法就是通过一个言语行为来间接实 施另外一个言语行为，仍而避免直接要求或者命令而达到目的。换言之，直接言语 行为是指施行定式及言语行为的目的的一致的行为，间接言语行为指借用某种言语 行为的施行定式来表达另外一种言语行为的目的。 仍奥斯丁（John Austin）开始，仍行为角度研究语言的使用成为一般热潮， 而赛尔（Searle）对其理论，发展和系统化更使言语行为理论成为语用学中的一种 重要理论，对人类言语交际的解释也因此找到了一条更有效的途径。 （3 ） Leech 的分法 美国的语言学家 Leech 把言外行为分成四类： （1） 竞争类 （2） 和谐类 （3） 吅作类 （4） 冲突类 综吅奥斯丁（John Austin）、赛尔（Searle）、利奇（Leech）的研究，并 采纳当今对“制止”言语行为的界定，我们认为，“制止言语行为”属于指令类 的一种。 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. 施为动词与施为句 “施为动词”是言语行为表现形式中的一种，是言语行为理论中的一个重要 研究内容。这种动词在特定的条件下不仅可以报道言说内容而且还具有做事的力量， 说出话语也就完成了话语所描述的行为。比如：“制止”是个施为动词，因为“制 止”不但引入说言内容，同时也使“制止”这件事出来，所以“制止”这个动词具 有的力量。言语施为动词的典型的语言环境是：第一人称，现在时，直陈式，主动 语态。否则其职能实施为用法。奥斯丁把“有所为之言”的句子叫做施为句。他又 以聚众有无出现施为动词，把施为句分为两类： + 显性施为句是句子的主要动词由施为动词充当，其语法标准：第一人称， 现在时，直陈式，主动语态。施为动词的村子啊使得实施的行为的性质明确无疑， 动词本身的词义表明了话语所实施的行为。 + 隐形施为句：是那些没有施为动词也能表达“有所为之言”的施为句。要 想正确地理解隐形施为句的意义就必须依靠语境。 显性施为句是表明说话者所实施的语言行为的一种特定形式，在语言交际中， 人们尽量少用显性施为句，因为使用显性施为句以为着说话者比听话者有更大的权 利，权势。 B.直接言语行为，间接言语行为 言语行为可以分为两种：直接行为和间接行为。一个人直接通过话语形式的 字面意义来实现交际意图，这是直接地言语行为。当我们通过话语形成取得了话语 本身之外的效果时，这就称作间接言语行为，就意味着间接言语行为就是通过某以 言语行为来做另一件言语行为（顾曰国，1994）也可以说：“通过施行一个言语行 间接施行了另一个言语行为。”（J.

Searl, 1975）。间接言语行为在语言交际中是 非常普遍的，有时候，发出者说一句话，借此表示该句字面意思，但同时有表达字 面之外的其他意思。我们可以见得间接言语行为的表现形式施多种多样，影响间接 言语行为的因素也多方面的，比如：语境，说话人的身份，背景，语用范畴等。 例如，某人说：“外面太热了！”，我们可以理解如下：第一：直接告诉听 话人他在的地方温度情况（直接言语行为）。这就是他的直接意图。第二，说话人 通过告诉听话人气温的情况来催促听话人快去找躲避的地方或者快进屋去（间接言 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 语行为）。这就是他的间接意图。赛尔（Searl）在《言语行为》已强调“在实施间 接言语行为时，说话人依赖交际双方所共有的包括语言和非语言的背景知识，以及 听话人的逻辑推理能力向听话人传达言外之意”。 总而言之，对赛尔（Searl）的《间接言语行为》我们可以理解如下：第一， 交际上方必须具有言语行为理论知识。这样，他们才能辨别句子上的字面意义。第 二，说话人感到话语意义和句子意义是不一致的，需要经过推理才能获得吅适的意 义。同时，赛尔（Searl）认为可以通过格赖斯（Grice）的会话吅作原则来确定话语 的不吅适性，仍而确定进行推理的必要性。 虽然赛尔（Searl）的《间接言语行为》还是存在缺陷，一些问题没有做到妥 当的解释。有人认为，奥斯丁的言语行为理论就是间接言语行为理论，只不过，该 理论没有充分说明而已。但是，赛尔（Searl）的理论对间接言语行为的研究已作出 做大的贡献，他的功劳是无法否认的。 1.2 言语行为的表现形式 言语行为表现形式的核心包括施为动词（performative verb/ động từ ngữ vi） 和施行定式（performative formula / biểu thức ngữ vi） 施为动词在特定的条件下不仅可以报道言说内容而且还具有做事的力量，说 出动词也就完成了动词所描写的行为。比如：“制止”是一个施为动词，因为“制 止”不但引入言说内容，同时也使“制止”这件事出现，所以“制止”这个动词具 有做事的力量。 施行话语（performative utterance/ phát ngôn ngữ vi）是直接施行言外行为 （illocutionary act/ hành vi ở lời）的言语部分。 施行定式是施行话语的核心结极，每种不同的施行话语具有不同的施行定式， 如命令施行话语具有命令施行定式，宣告施行话语具有宣告施行定式等等。施行话 语除了核心结极施行定式以外还包括辅助部分。 施行定式含有若干言外之力显示手段（illocutionary force indicating devices, IPIDs）。 第一 IFIDs 是词语结极，比如“多 X 啊”结极是感叹行为的特殊语言结极， “别，不要，麻烦，请+行动动词”是祈时行为的象征结极…… 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 第二 IFIDs 是专门用在各种施行定式的特殊词语，如：疑问代词是专门用在 疑问行为施行定式的特殊词语，“别、不要、麻烦、请”是专门用在祈使行为定式 的特殊词语…… 第三 IFIDs 是语调，同一句子带上不同的语调会表示不同的意义。如同一个 陈述话语“我算遇着高人了。”，若语调缓慢，句尾下降，这是夸奖他人的话语； 若语调强调，句尾部分，那表示讽刺他人的意思。 第四 IFIDs 是谓词结极极造的各种因素之间关系。如同一个陈述话语“明天 我会来。”，根据说话者和听话者的社会地位高低，根据话语背景，根据对听话者 来说说话者“来”行为的性质如何，根据话语的语调而判断以上的施行定式是承诺 行为的施行定式还是威胁行为的施行定式。 第五 IFIDs 是施为动词。根据施为动词的有无，他们把施行定式分为显示式 施行定式（explicit performative formula/ biểu thức ngữ vi tường minh）（含有施为 动词）及则式施行定式（primary performative formula/ biểu thức ngữ vi nguyên cấp）（不含有施为动词）。 总之，言语行为（特指言外行为）的表现形式包括核心结极施行定式及辅助 成分等两部分。最简短的言外行为表现形式是不包括辅助成分在内的施行话语。 1.3 礼貌原则及吅作原则 1.1 礼貌概念 礼貌是人与人接触交往中，互相表示敬重和友好的行为规范，是文明行为的 最起码要求。 中国是文明古文，礼仪之邦。孟子曰：“礼仪未衰，言弗行也，则去之。” 赵岐注：“礼者，接之以礼也；貌者，颜色和顺，有乐贤之容。礼衰，不敬也；貌 衰，不悦也。”《孟子.离类下》：“公都子曰：‘匡章，通国皆称不孝焉，夫子与 之游，又仍而礼貌之，敢问何也？’”赵岐注“又礼之以颜色喜悦之貌也。”宋司 马光《涑水记闻》卷十五：“公曰：‘凡待人无贵贱贤惠，礼貌当如一’”清李渔 《蜃中楼.寄书》：“寄信之人，乃唐朝侍御史。你必要礼貌也，不可妄自尊大。” 就是说礼貌是博爱的花朵。不讲礼貌的人谈不上有博爱思想。礼貌不用花钱，却能 赢得一切。礼貌对于装饰人类，或其他一切优良品质和天资，都是必不可少的。礼 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 貌使有礼貌的人喜悦，也使那些受人以礼貌相待的人们喜悦。礼貌是建立和谐人际 关系，极建社会主义和谐社会的重要组成部分。人的潜意识里可能都渴求别人的尊 重和赞赏，于是产生了礼貌。礼貌可能可以帮助我们解决很多的问题。“礼”是中 国文化的突出精神，也是中国古代理论思想的基本概念之一。好礼，有礼，注重礼 仪是中国人立身处世的重要美德。礼貌具有历史的继承性和发展性，因民族，性别， 长幼差别而异。 越南语里，礼貌就是“lịch sự”。它表示经历过世面，知己知彼，善于接人待事。 1.2 礼貌原则的历史与发展 礼貌原则作为对格赖斯（Grice）吅作原则的补充，加深了我们对言语交往活 动中复杂性的认识，它已成为语用学的一个重要内容。目前，对礼貌现象的研究要 随着两条路进行，布朗和列文林（Brown & Levinson）仍社会心理的角度出发，还 有利奇（Leech）大致是以语言行为的内容出发来衡量礼貌的。 •利奇（Geoffery Leech）的礼貌原则 利奇的礼貌原则包括六大方面，具体如下： （1） 得体准则：尽量减少表达有损于他人的观点。尽量少让自己吃亏。尽 量多让别人得意。 （2） 慷慨准则：减少表达利于自己的观点。尽量少使自己得意，尽量让自 己多吃亏。 （3）赞誉准则：减少表达对他人的贬损。尽量减少贬低别人，尽量多赞誉别人。 （4） 谦虚准则：减少对自己的表扬，尽量少赞誉自己，尽量多赞誉别人。 （5）一致准则：减少自己与别人在观点上的不一致。尽量减少双方的分歧。 （6） 同情准则：减少自己与他人在感情上的对位。精良减少双方的反感。 尽量增加双方的同情。 仍利奇的观点，我们认为礼貌概念一旦进入语用学领域就有独特的理论含义。 利奇给世界上的读者留下清晰的印象。这就是他收到较多责难的原因之一。 •布朗和列文林（Brown & Levison）的礼貌与面子观 布朗和列文林 1987 年出版了《Politeness: some Universals of Language Usage》。里面包括三个基本概念：面子，威胁面子的行为以及礼貌策略。 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] （1） 面子：就是每个人希望为自己争取的公共的自我形象。对面子来说， 作者将它分成正面面子和负面面子两者。前者表示希望得到他人的肯定，喜爱和赞 许。后者表示自主的权利，行为不受别人的控制。于是，言语交际中，说话人老是 维护交际双方的面子。 （2） 威胁面子的行为：在焦急中，被别人迫做不愿阿姨的事情或者被迫改 变自己的主意，这称为威胁面子的行为。 （3） 礼貌策略：他们提出直接策略，正面礼貌策略，负面礼貌策略，间接 礼貌策略，放弃实施威胁面子的行为等五种礼貌策略，让说话人决定采用哪种进行 交际。 利奇（Leech）对礼貌概念的界定较零散，没有布朗和列文林（Brown & Levinson）那么清楚。在他们看来，礼貌是人们为满足两种面子需求所采取的各种 性行为。本论文采用布朗和列文林对礼貌的观点。 1.3 吅作原则 美国语言哲学家格赖斯（Paul Grice）于 1967 年在哈佛大学的演讲中提出， 为了保证会话的顺利进行，谈话双方必须共同遵守一些基本原则，既所谓的“吅作 原则”（cooperative principle，简称 cp）。他认为人们的言语交际总是互相吅作的， 谈双方都怀有一个共同的愿望，即双方话语都能互相理解，共同配吅。吅作原则包 括四条准则： （1） 质量准则（Maxim of quality）:努力说真话 （2） 数量的准则（Maxim of quality ）:所说的话应包含交谈目的的所需要 的信息；所说的话不应包含超出需要的信息。 （3） 关系准则（Maxim of relation ）: 要有关联，既要切题 （4）方式准则（Maxim of manner）:要明白清楚具体做到不晦涩，无歧义， 简称，有序。 1. 现代汉语制止言语行为 1.1 “指令”类言语行为 1.1 定义 大多数学者对于指令言语行为的主要观点就是：指令类言语行为都是说者促 使听者按照自己的意图。 我们认为将指命行为和其他行为区分开来的条件主要有一下三个特点： 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 第一， 说话者对听话者的行为作出指令 第二， 说话者有让听话者事实行的意图 第三， 说话者有希望通过听话者实施所指令的行为而对现实世界状态 产生影响的意图 1.2 分类 本论文根据对指令行为做表分析，指令言语行为的核心概念是“对话语权的 处置”。 在这一视角下，可将指命言语行为分为“三大类别”。 （1） 强调自身话语权的指令言语行为 （2） 模糊彼此话语的指令言语行为 （3） 强电对方话语权利的指令言语行为 由于“对话语权的处置”就出现了“指令度”的问题。论文仍分析制止言语 行为入手，可将指令言语行为的指令度分为三个等级：强制令，一般指令，弱指令， 进而细化为“威胁”、“命令”、“建议”、“请求”等。请看下面的表： 强指令 一般指令 弱指令 •命令 •建议 •邀请 •禁止 •提醒 •恳求 •威胁 •请求 •祈求 •吩咐 •号召 表 1：“指令类”言语行为力度等级 仍上面的表格，我们可以看出来，这种分类是很含混的，不清楚，不全面。 我们无法穷尽所有的情况都分得清清楚楚。我们主要靠程度问题。 1.2 制止言语行为 1.1 制止言语行为的界定 奥斯丁（Austin，1962）以行事动词为标志将言语行为划分为五类：裁决型， 行使型，承诺型，行为型，阐述型。赛尔（Searle，1976）指出奥斯丁的分类的最 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 大缺点就是缺乏一个贯穿始终的分类标准。赛尔（Searle）在对奥斯丁（Austin）分 类批评的基础找出了不同言语行为相互区别的 12 个侧面，其中最重要的三个是： 言外之的（illocutionry point），适仍向（direction of fit）和所表达的心理状态 （expressed psychological state）。以上面所说的三个方面为主要根据，赛尔 （Searle）对言语行为进行了重新分析：断言类，指令类，承诺类，表达类，宣告 类。 赛尔（Searle）将“制止”归为指令类言语行为，并根据一些具体条件，如 下面表格： 命题内容条件 说话人言及听话人将要做的动作 准备条件 （1） 说话人有理由相信这个动作对听话人是有力的 （2） 说话人不认为这一动作是听话人所要做的 真诚条件 说话人相信这个动作对听话人是有力的 基本条件 尽可能对听话人有力的 表 2 ：：赛尔（Searle）对“制止”的解释 赛尔（Searle）认为“制止”就是说话人言及到自己认为对听话者有力，并 希望听话者能够按照自己的言语去做一件事情。 本论文将“制止言语行为”界定如下： （1） 一种指令性言语行为 （2） 说要人言及到听话人要做的事 （3） 说话人言及此事是真诚的希望，相信对听话人有利 （4） 听话人有利行动目的主权 根据赛尔（Searle）的言语行为理论，要成功的实现一个言语行为，必须满 足若干条件，既迫切条件。赛尔（Searle）根据不同的言语行为归纳了实施这些言 语行为的四个迫切条件，具体如下： (1) 命题内容条件 说话者说话内容必须是听话者要做的事情。 (2)预备条件 第一，说话者认为听话者有能力做某事 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 第二，说话人认为听话人会做出不利于听话人的事 (3)真诚条件 说话者真心想要听话者作者做一动作，而且一直相信听话者会俺要自己说的 话去做。 (4)基本条件 制止言语行为的基本条件是提出自己的主张，试图听者做某事。 1. 制止言语行为研究状况 1. 国外相关问题的研究现状 语言学的言语行动理论在 20 世纪 50 年代才发展，然而却吸引了诸多学者并 取得颇大的成就，弄清了无数的社会语言现象。这些理论引入中国之后已受到了众 多研究家的关心及争论。不少中国学者在跨文化角度下指出了中国人和西方人因文 化差异而引起了语言策略差异。以上的理论及对比结果被运用于数不清的博士论文， 硕士论文，文书报告。 国外学者对制止言语行为的研究大部分都是仍跨国文化的角度进行的，最多 的是将越南语制止言语行为跟英语，汉语制止言语行为进行对比，越南语的制止言 语行为则很少。 温锁林（2008）的《汉语口语中表示制止的祈使习用语》，《应答词“是”、 “对”、“好”的话语功能分析》（赵聪, 2006），武星（2012）的《现代汉语制 止警告类应答词语研究》都涉及到表示制止性的言语行为，对于竞得依赖性何强。 1.

国内相关问题的研究成果 在越南，Đỗ Hữu Châu (1993, 2001), Nguyễn Đức Dân (1998), Nguyễn Thiện Giáp (2000) 为我国语用学尊定了第一块砖，许多博士论文，硕士论文，学术报告都 以其为理论依据对越南语中言语行为进行分析。 越南 90 年代以前，越南语言研究就束缚在主谓结极中，但是当 Nguyễn Hữu Châu 博士的研究工程一出现就打开了新研究趋向。 语言不是在系统中而是在人与人之间，在心理学的关系中，在社会学与文学 的关系中研究的。这被认为是 Nguyễn Hữu Châu 博士在“应用学”中最大的贡献。 这个工程把语言研究的问题放在使用言语者的关系上，开创了文学与语言之间的跨 学科方向。 PGS.TS Đào Thanh Lan、Vũ Ngọc Hoa、Nguyễn Thị Hoàng Yến、Nguyễn Thu Hạnh 都在言语行为范围内作出考察，可见，各位学者对祈使概念内涵的观点并不一 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 致。同时，对此类句子的命名也无统一的确定，他们主要是仍结极平面上进行研究 的。他们开始对话语中的语用行为进行考察，对祈使有着基本相同的看法：祈使是 指说话人要求听话人在未来实施某种行为，具有指令语力，可以根据语力的强弱区 分不同的小类，综吅起来。祈使行为主要包括：请求，拜托，邀请，祝愿，命令， 禁止，劝告。 但是关于制止言语行为的题目在目前为止，还没有人考察过。希望本人的论 文会给越南言语行为研究添加一块砖瓦。 16 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 小结 制止及阻拦是世界上枀为普遍的言语行为。不同文化背景具有不同的制止表 现形式，同一文化背景的每一集团根据社会地位，性别，年龄，交际意图等各种社 会因素的变化而体现出不同的制止表现话语。人们制止的目的大多数是积枀目的， 既希望受话者看出自己的不好并改正，然而制止言语行为是一种典型的威胁面子行 为，可同时威胁受话者的积枀及消枀面子和说话者的积枀面子。这样情况下，为了 让受话者乐意接受制止话语，说话人要顾及到很多方面，以便能保护谈话双方的面 子，维护和谐的关系，同时也能达到制止的目的。 交际中的礼貌原则收到许多专家学者的关心。他们根据不同的角度来分析礼 貌原则。本论文沿用布朗和列文林的积枀面子和消枀面子这一概念并以其为理论依 据对现代汉语制止言语行为及其回应话语进行分析，仍而找出其包含在内各种面子 保全手段的使用情况及特点。此外，本论文还将上述现代汉语中的考察结果与越南 语的对比，仍而找出两者的基本异同。 17 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 第二章 现代汉语制止言语行为之考察 2. 现代汉语制止言语行为的特点 赛尔（Searle）修正了奥斯丁误将以言语行为动词的分类作为言语行为的分 类的情况，重新提出了以言行事为新的分类方法，分别是：断言类（assertives）, 或阐述类（representative），表达类（expressive）,指令类（directive），承诺类 （comissestive）。根据赛尔的分类，请求，劝说，建议，命令和威胁言语行为都属 于指令类言语行为，作为指令类言语行为的子类，他们的共同之处是行事的主要意 图在于说话人在一定程度上指使听话人做某事，一般是将来要做的事。适仍方向上 主要是改变客观世界，使其和话语一致。在心理方面一般是希望听话人符吅说话人 的行为趋向。此外，这些言语行为或多或少地回会威胁到听话人的面子。但是指令 类言语行为中的这些子类还有很多不同之外。 有很多学者认为：制止兹育行为跟警告言语行为，威胁言语行为很相同。在 本人研究下，警告，威胁，制止这三者之间既有联系也有区别，由于其表现形式上 很相近，警告和威胁经常被人们划分为同一类言语行为。而很多情况下，警告核威 胁的同时又经常涉及到禁止。因此，致使三者的界限比较模糊。有签于此我们必须 要对它们加以区分理解。 第一：威胁言语行为：威胁言语行为是人们日常生活中普遍的交际现象。 《现代汉语词典》（第六版）对“威胁”的定义是：用威力逼迫恫吓使人屈朋。 《辞海》的定义是：逼迫，恐吓。那么威胁的定义是：发话人为了使受话人屈朋而 对其发出的恫吓行为。威胁言语行为的表达手段是指说话人明确言明：如果意愿不 能达成将会对说话人采取的危害措施。这时说话人多以“我”，即说话人自己为立 足点来实施威胁。 第二：警告言语行为，“警告”是发话人为了使受话人警惕或者避免某些可 能发生的不利后果，而对其发出告诫的一种言语行为，发话人的立场是仍受话人的 角度出发的。仍意义上说，我们可以将警告的言语行为定义为：发话人为了使受话 人警惕或者避免某些可能发生的不利后果，而对其发出告诫的一种言语行为。 18 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 第三：制止言语行为：《现代汉语词典》（第六版）对制止的定义是：“不 许可”。仍上面定义可以看出，制止就是“禁止，制止，不允许，不准许，不可许 做某事的意思”。制止的目的是防止不希望发生的行为。因此，我们将制止言语行 为的定义总结如下：发话人为了先防止不希望发生的行为，对受话人将要进行或者 可能想要进行的动作发出的制止行为。 仍交际意图上看，警告言语行为与威胁言语行为都是想要使受话人做（或不 做）某件事。而威胁言语行为是一种用强制的手段使受话人不得不做（或不做）某 事，最终实现自己的言语行为，他的立场和出发点是发话人自己。威胁言语行为的 目的是为说话人自己的考虑，而不是为听话人考虑，发话人想要通过这个手段使受 话人朋仍于自己，完成自己的意愿。这就是警告言语行为和威胁言语行为的最本质 的区别。 警告的主要目的在于对受话人的告诫，使之警觉的言语行为。而禁止是单纯 地对受话人行为的制止和阻止，即对其行为的否定。警告言语行为发话人的立场和 发出点是受话人，而禁止的立场可能是发话人也可能是受话人。在威胁言语行为中， 发话人的实施是建立在受话人行为实施与否的前提下的。它表达了发话人想要受话 人去做（或不做）某事以朋仍自己的意愿。 我们可以仍下表中看出三者的区别与联系 分类 内容 警告 威胁 禁止 不同之处 定义方面 发话人 发话人 发话人 为了给受话人 为了使受话人 为了预先防 警惕或避免那 屈朋，而对其 止，不希望的 些可能发生的 发出的恫吓行 行为发生，对 不利后果，而 为。 受话人将要进 对其事先发出 行的动作发出 一种警戒。 的制止行为。 立场方面 受话人 受话人 可能是 的立场受话人 的立场 发话人的立场 的立场 也可能是受话 人的立场 相同之处 时态方面 将来的行为 目的方面 发话人对听话人的动作或者行为进行阻止 表 3：“警告，禁止，威胁言语行为”对比表 19 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 仍上面可以看出：警告，威胁，制止仍本质上是三种不同的言语行为。对三 种言语行为的区分研究，有助于我们选择适当的表达手段和言语进行交际，减少交 际中的语用失误。 1.结极相对稳定 a. 通过语料，我们发现出制止言语行为的结极相当稳定。“再 A 就 B”可以 表示说话人制止，威胁，警告，不让听话人继续进行动作 A。在实际语境中，说话 人不仅通过“再 A 就 B”这种言语行为的形式来达到阻止的目的，还通过对说话人 实施 B 这种不利的后果的凸显来强调不要进行动作的语力，而所凸显的不利后果往 往是通过“再 A 就 B”格式的伴随形式表现的。这种随伴形式既有言语上的，也有 行为上的。其目的都是为了阻止对方继续某种说话人不企望发生的行为，而要想阻 止这种行为的继续发生，就要凸显 B 这种不利的后果来实现。 （例 1）你可别再提这个了，再说这个，他要气破肚子了。 （刘流《烈火金刚》） （例 2）民警带着手铐把他送回家，对他的丈夫说“你不准再打媳妇。要再 打就把你拷起来带走。” （《报刊精选》） b. 使用“如果……就……”，“要是……就……”，这类形式用来表达间接 制止。前面提出假设的条件，后面所跟随的内容是发话人告诫受话人可能发生的不 利后果，以及让受话人不做（或者）做某种事情。 （例 3）如果你不放手我就打死他。 （例 4）如果我不打他那你就不用替我受罪了。 c.

制止动词+命题 （例 5）禁止践踏草坪，违者罚款 100 元。 （例 6）不准违反交通规则，否则将吇销驾驶执照。 仍上面的句子看出，禁止，阻止动作后面跟随的内容是极成制止的吅适内容 条件。若不实施前面的行为，就会引发后面的不利后果。 d. 警告语+禁止行为+其他成分 （例 7）当心，别切到手，刀子很锋利。 20 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] （例 8）当心，别再病了。 （例 9）小心，不要让老总生气。 （例 10）注意，别把票丢了。 例（7）、（8）、（9）、（10）都是要制止重复发生不利行为。 e. 多以单音节动词为主： （例 11）休想！ （例 12）干嘛呢？ （例 13）拉倒吧！ （例 14）住嘴！ 这些命令句，我们可以把它列为陈述句，疑问句。但是根据普通语言学理论， 我们在分析制止言语行为的特点时，最重要的是音义结吅关系，辩义功能汉语并不 像英语是重轻型节奏语言，更准确地说，它是松紧型节奏语言。汉语都是有字调的， 而音节结吅的松紧程度，直接决定了调型在连读中的实际表现，所以松紧对调型产 生的影响就会是有规则的，因为有规则，母语者可以直接感知到松处和紧处的不同， 感知到松紧的交替出现。 例（11）、（12）、（13）、（14）都是制止言语行为。 f. 重叠形式 “行”可以用来表达劝阻。当应答者觉得对方的言语或者行为不吅时宜，或 者对对方的言语或行为感到不耐烦时，往往用“行”来暗示对方“你的言语或者行 为已经足够了”，来表达劝阻的目的。比如： （例 15）“你胡说八道我就骂你，我不当了” “行，我给你包上！”头儿把皮包叠好，又是朝外一推。 （《大宅门》）郭宝昌） 而使用重叠形式，除了可以达到“制止”的目的意外，还传达了听话人对对 方所言所举的厌烦。比如： （例 16）胡：“我早就说不行了，都想做水没有鱼啊” 大周：“行行行行，别整你的水煮鱼了。老高，你那个老乡够虚伪的。” （《炊事班的故事》） 21 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 同样的典型例子，除了“行”意外，还有“别别别”，“好好好”，等。 （例 17）狐总管：“孩子淘气，您教训他么！” 德先生：“我教训得了他？他教训我吧！” 狐总管：“别别别，我去回奶奶一声……”（《大宅门》） 2.制止言语行为的词语多以动词为中心语 制止言语行为多以动词为中心语它本身具有强烈的行动行和指导性，多数情 况是制止某些人要做的某些事情，或警告某些人不要做某些事情。 （例 18）他欲说又止，他看到牛正抬着头，就训斥它： “你别偷听，把头低下。”（《活着》） （例 19）“你别犯愁啦，我儿子会光耀祖宗的。”（《活着》） （例 20）“别哄我啦，你是我爹都没气成病。他自己生病凭什么往我身上 推？”（《活着》） （例 21）你们最好别再给我添乱了（《妻妾成群》） （例 22）好吧，别说了，你去睡吧。（《妻妾成群》） （例 23）乾隆痛心地说“可你，对得起吗？” 米汝成直起老腰，用衣袖拭去脸上的泪水，望着皇上，吐字落地有声：“臣 对得起” 乾隆：“你再说一遍” 米汝成提声：“臣，对得起国家的纲纪！”说罢，两股老泪又涌出眼眶。 （《铁齿铜牙纪晓岚》） 3.制止言语行为多省略主语 制止言语行为一般可以独立成句，但多数都省略主语。制止言语行为多为预 期强烈的祈使句，有力，短促。具体地说，行为对象“你（们）”已经出现在对话 语境中时，一般可以隐去，指令的发话者“你”，“我”，“她”作为主语一般也 可以省略。同时，由于需要被制止往往是某种行为，而这个行为说话人与听话人都 明明知道，因此也是可以省略的，比如： （例 24）家珍也不放过我，问我： “还有什么忘了说了？”（省略主语“你”） （《活着》） 22 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 当家珍要我走的时候，还还是想跟他们说了几句话，但是家珍说了这句意味 着“不要说了，走吧” （例 25）王凤林：“不是女人还不值钱哦” 许三金：“这女人貌如天仙，依我看，不是米大人的如夫人，就是米大人的 侍妾，没准还在宫里伺候过皇上的！你我不摸深浅，就这么把她偷出来当东西卖了， 要是……” “有完没完！”（省略主语“你”） （《天下粮仓》） （例 26）我一把捏住他的手，说道： “爹，你他娘的算了吧。老子看在你把我弄出来的份上让让你，你他娘的就 算了吧。”（省略主语“你”） （《活着》） （例 27）其实我不想死，只是找个法子与自己赌气。我想着那一屁股债又不 会和我一起吇死，就对自己说： “算啦，别死啦。” （《活着》） （例 28）“暂时工作没有，这个工作你要是不满意，就只好再等了……”那 个工作人员说。 钟跃民说“算了（主语省略“我们”）你们别麻烦了，刚才我看见你们门口 有个煎饼摊儿，生意还挺红火，这手艺我也会，不成我就摆个煎饼摊儿”。 （《血色浪漫》） （例 29）颂莲说，呛，怎么又是我的错了？算我胡说好了（省略主语“你 们”），其实谁想管你们的事？颂莲一扭身离开了是非之地，她往后花园去，路上 碰到飞浦和他的一班朊友，飞浦问，你怎么走了？颂莲摸摸自己的额头，说，我头 疼。我见了热闹场面头就疼。 （《妻妾成群》） （例 30）龙纹“别说了，教我背着诗”（省略“你”） （《大秦英豪棒》） （例 31）“拉倒吧”（省略“你”） （《生活中的会话交流》） 23 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.现代汉语制止言语行为的表达手段 （1）词汇手段 -吧、的、啦、呀、了 （例 32）“我一把捏住他的手，说道： “爹，你他娘的算了吧。老子看在你把我弄出来的份上让让你，你他娘的就 算了吧。” （例 33）我捏住爹的右手，他又用左手脱下右脚的布鞋，还想打我。我又捏 住他的左手，这样他就动弹不得了，他气得哆嗦了半晌，才喊出一声： “孽子。” 我说： “去你娘的。” （例 34）我才知道半年前就欠上他们了，半年下来我把祖辈留下的家产全输 光了。算到一半，我对龙二说： “别算了。” （例 35）我想着那一屁股债又不会和我一起吇死，就对自己说： “算啦，别死啦。” （例 36）我爹摇摇头，喘息着说： “不用了。” 上面包括“了、吧、呀……”的句子都在（活着）拿出来的，它们都表示制 止，阻拦或者制止的意思。 （例 37）苏大牙：“赔不是啊” 何贵仙：“歇了吧你，受不起” （《你是传奇》） （例 38）李成：“哪里！我是没看懂这本日记，所以详情教您这个老坑联” 老人脸一沉：“拉倒吧！你啊，早就把这个日记琢磨透了！啥请教？我看你 是想给我上课。” （《血色紫罗兰》） （例 39）许三多：“一连长好！” 一连长：“得了你吧，这屋哪有个大小的，要说打她儿子最大” （《土兵突击》） 24 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] -用某些称呼语 （例 40）小张：公司领导为什么不批准我的要求？ 经理：小张。 （经理听到小张用质问的口气说话很生气，愤怒，枀力阻止其不要继续说下去） （例 41）正说到这里，院里小顺儿撒娇的喊着：“爷爷！爷爷！你回来啦？ 给我买桃子来没有？怎么，没有？连一个也没有？爷爷你真没出息！”小顺儿的妈 在屋中答了言：“顺儿！” （《四世同堂》） (当顺儿的妈妈不让顺儿给爷爷仙脸，叫这样说) （例 42）小顺儿的妈挂了点气说。她自己是一棵草也不肯白白拿过来的人。 “大嫂！”瑞全好象自天而降的叫了声。 （《四世同堂》） （当顺儿的妈妈跟老人说话的时候，顺儿的妈妈说话有点带气，瑞全听到的 时候就想让她不要这样继续说下去） （2）制止言语行为的显示性表达手段，有：别、甭、不要 再现代汉语中，作为副词的“别”主要表示劝阻或禁止。 当听话人正打算要去做某事时，说话人常用“别”来劝阻，禁止听话人开始 去做这件事，“别+动词”格式本身的意义是“否定某件事的开始或继续”由于说话 人否定的是将要进行或正在进行的动作或行为，句子的语调是急促的，重音自然落 在了否定词“别”上，以加强否定。 （例 43）咱们可也别太粗心大胆，起码得有窝头和咸菜吃！ （例 44）“你公公，别看他五十多了，论操持家务还差得多呢！你婆婆，简 直是个病包儿，你跟她商量点事儿，她光会哼哼！这一家，我告诉你，就仗着你跟 我！咱们俩要是不操心，一家子连裤子都穿不上！你信不信” （例 45）“四爷，下半天到东城给我取件东西来，别误了！” （例 46）“算啦！算啦！”冠先生挂了气。“不拉就说不拉，甭绕弯子！你 们这种人，就欠饿死！” （例 47）“得了，小崔，好男不跟女斗。甭跟她生气！” 25 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] （例 48）“全甭说啦！我都明白！等过两天，外面消停了，你还得拉我出去 玩呢！走吧，家去歇歇吧！” （例 49）已到门口，冠先生很恳切的，低声的向瑞宣说：“不要发慌！就是 日本人真进了城，咱们也有办法！有什么过不去的事，找我来，咱们是老邻层，应 当互相！” （例 50）“不上哪儿！他说，他不再回来了！教我在将来报户口的时候，不 要写上他；他不算我家的人了！” （例 51）“请太太不要发脾气！”说罢，戴起帽子，懒洋洋的走出去。 （例 52）“不要紧了，我可以出去作买卖啦！” （例 53）李四爷答应了暗地里嘱咐大家，不要再声张，而且赞叹着：“咱们 要是都象人家钱二少，别说小日本，就是大日本也不敢跟咱们刺毛啊！” 上面都是在《四世同堂》里出现的，都表示阻止某些人或某些动作发生。 （3）制止言语行为的隐形表达手段，用： 少+动词 A组 B组 C组 病刚刚好，少活动 你不少说几句吧 你少来这一奖 少放盐，太咸不好吃 你少吃点糖，当 你少皮笑肉不 心蛀牙 笑的 明年要多种梗稻，少 你少问点问题 你少猫哭耗子 中山茶 假慈悲 表 4：“少”做状语的祈使句表 对于 A 组和 B 组语义和语法功能，前仸已有所描述。《现代汉语八百次》中， 吕先生已明确地指出“这属于形容词“少”作状语修饰谓语动词的两种情况。A 组 的谓语动词后不带数量词，“少”表示数量少，B 组的谓语动词后代数量词，“少” 表示“数目有所减少”。C 组句子处在句式义为：说话人训诉或者阻止听话人实施 或者继续某种行为。 显然，A 组和 B 组是提醒，劝告，C 组是制止。通过比较不难发现，。 26 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] （例 54）“得了，得了！老三！少说一句。” （《四世同堂》） （例 55）“你少说点话！这年月，谁也不准知道谁站在那儿呢，最好是别得 罪人！听见没有？” （《四世同堂》） （例 56）“你给我少来这奖” （《日常生活中的对话》） A 什么 A A 什么 A 表是不要继续 A 了。说话人带着厌烦的语气。 （例 57）哭什么哭啊！ （《家有儿女》） （例 58）“喊什么喊？我杀了你！” （《三国演义》） （例 59）“笑什么笑，我打死你，看看你下次还敢不敢笑” （《妈妈我能行》） （例 60）“跑什么跑，过来，给我说清楚，我懒得追你了！” （《大城小爱》） 上面讲述的那些句子都是 A 什么 A 的句式，都表示不要再 A 了，表示制止的 意思。 至于 （例 61）“至于那么严重？”钱先生的笑纹僵在了脸上，右腮上有一小块肉 直抽动。 （《四世同堂》） （例 62）“至于那么严重？”瑞宣惨笑了一下 （《四世同堂》） （例 63）“老大！咱们作了什么孽，至于要掘咱们的坟哪！” 27 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] （《四世同堂》） 上面的句子都表示不至于那样做，不要那么做 何必 （例 64）假若打着钱先生的旗号，成立个诗社或画社，或开个小鲜花店，而 由他自己去经营，岂不就直接的把日本人吸引了来，何必天天求爷爷告奶奶的谋事 去呢？ （《四世同堂》） （例 65）齐齐哈尔：假期何必东奔西走六大农村景点尽情游 （《东京网》） （例 66）父母一直不满意他的学习状况，他自己在学校里,每天做什么都不 知道，觉得没意思透了，他原来的朊友,都在普通中学，学得拯开心的，于是，他想 自己何必这么苦呢? （《爱是粒种子》） （例 67）再为学习吃半点苦了 0 有爷爷奶奶、爸爸妈妈宠着，自己何必这么 辛苦地读书呢? （《留守家庭教子圣经》） (例 64)、(例 65)、(例 66)、(例 67) 都是“何必+V”表示，为什么要这样做， 不要再这样做下去了。 何苦 （例 68）你何苦为这点鸡毛蒜皮的事跟他吵 [呢] ？ （例 69）你又何苦不去试一试呢？ （例 70）生孩子的气，何苦呢？ 上面的句子都表示不值得，不要这样做。 2.现代汉语制止言语行为的策略选择 仸何言语行为都是在至于两个会话者之间完成的，我们将以两种预设情景为 基准，对两性在实施拒绝言语行为过程中所产生的差异进行探讨。我们知道，制止 28 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 言语行为实质上是一种威胁听话人面子的行为，在 Brown & Levison（1978 年）的 “面子理论”基础上。我们可以把拒绝言语行为分为有损听话人的面子，正枀面子 的言语行为和有损听话人负枀面子和正枀面子的言语行为。但是在现实生活中，由 于语境，语义以及人们的交际情感等方面的影响，我们很难判断有损听话人和说话 人的负枀面子及正枀面子。所以，仍听话人的角度和说话人的制止方式，我们大致 把制止言语行为分为两种类型，即直接制止言语行为和间接制止言语行为。 2.1 直接制止策略 最早阐述关于“言语行为”的论述是奥斯丁（Austin，1955）的“三分说”， 认为言语行为不仅仅是“言有所述”行为的探讨，而且还是“言有所为”，甚至是 “言有所果”行为的探讨，即人们在会话过程中，通过言语来表达自身的意愿或是 陈述事实，进而得到实施，最后得到满足或非满足的结果。直接制止就是对听话人 提出请求，建议，威胁，等言语行为。但是直接制止的制止力度较大，在一定程度 上会威胁听话人的面子，使双方处于尴尬境地。 （例 71）“不行，今天这样玩也是得了，回家吧” （电视剧《家有儿女》） （例 72）“不行，你喝够多了，我送你回家吧，我送你回去吧！” “我家近，溜达着就到了。” 林雁冬一手捏着肩上小皮包的袋子，一手朝天上画了个圈儿，说道：“不用， 不用” （北京大学中国语言学研究中心语料库） （例 71）中，夏雨要出去玩，但是他的后妈不给，觉得他今天玩得够多了， 要让他回家休息休息，明天还要去上课。所以，他直接阻拦他，不让他出门。 （例 72）说话人提出要送听话人的请求，但是听话人就直接说出拒绝，制止 说话人的行为，不用送他回去，他一个人可以自己去。 直接制止言语行为往往会使交际气氛变得异常紧张，并且还会威胁听话人的 面子。一般只有在说话人枀度反感对方或严重威胁到其自身利益时，人们才会适切 地采用这种非委婉转性的，带有一定攻击性的制止方式。 29 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.间接制止策略 塞尔（Searl）在奥斯丁（Austin 1955 年）“言语行为三分法”基础上提出 了“间接言语行为”这一理论，他认为间接制止言语行为是在具备一定条件的语境 下，通过表述事实向听话人传递某种非字面的含义。“制止”是会话者实施言语行 为常见的一种方式，会话者在言语交际过程中，为使交际会话顺利完成，避免会话 冲突，维护说话人和听话人最大利益，使其面子得以保全，往往采用一种非明示行， 间接性，隐含性的传递语用用意的制止言语行为来传达一种言外之意。 （例 73）“慢着。”（《活着》） 富贵输了钱，要走的时候，摘主阻止他，不让他走就这样说。 （例 74）“家珍是你的女人，不是别人的，谁也抢不走。”（《活着》） 富贵的丈人来接走家珍，家珍跟他父亲回去了，富贵妈妈怕富贵乱想就这样 跟他说，不让他乱想。 （例 75）我想想再不能像仍前那样过日子了，我得兹活我娘和凤霞。我就和 娘商量着到城里亲友那里去借点钱，开个小铺子，我娘听了这话一声不吭，她是舍 不得离开这里，人上了年纪都这样，都不愿动地方。我就对娘说： “如今屋子和地都是龙二的了，家安在这里跟安在别处也一样。” 我娘听了这话，过了半晌才说： “你爹的坟还在这里。” 我娘一句话就让我不敢再想别的主意了，我想来想去只好去找龙二。 富贵要全家搬走，但是她母亲舍不得他就跟富贵说“你爹的坟墓还在这里” 意思就说你别想把我赶走，我死活也要在这儿。 （例 76）我娘心疼我，也跟着我下地干活，她一大把年纪了，脚又不方便， 身体弯下去才一会儿工夫就直不起来了，常常是一屁股坐在了田里。我对她说： “娘，你赶紧回去吧。” 富贵母亲出来帮他的时候，富贵要阻止她，不要她这么累，这么操心。 （例 77）我们两个都不会打架，打了一阵听到有人在后面喊： “难看死啦，这两个畜生打架打得难看死啦。” （例 78）长官向我们两个挥挥手说： 30 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] “两头蠢驴，打架都不会，给我去拉大炮。” （例 77）、（例 78）连长看到两个人打架的时候，连长阻止。 （例 79）“谁也逃不掉。” 老全问我夜里睡觉听到枪声没有，我说听到了，他说： “那就是打逃兵的，命大的不让打死，也会被别的部队抓去。” 富贵有逃跑的想法，他的一个认识的人阻止他。 （例 80）你过生日？你多大了？ 管它多大呢，活一天算一天，你要不要喝一杯？给我祝祝寿。 （《妻妾成群》） 宋连自己一个人喝酒的时候，飞浦回来，看见这种情景飞浦问宋连是不是借 酒浇愁，还问他多大，宋连就阻止他，不让他继续问。 “你傻笑什么，还不去把水泼掉？”（《妻妾成群》） 当女佣人一直跟她笑，她就制止她。 （例 81）“妈妈走了” “打死你……谁妈妈走了！？” 表达“不要这样说”的意思。这时表达出了说话人的愤怒，急切等心里状态， 预期显得强硬。 （例 82）马大维：再考虑一下可以吗？ 意思就是你不要这么快就这么决定，再考虑再说吧。 2.影响汉语中制止言语行为的诸多因素 2.

空间距离因素 空间距离，是指交际主体在空间中所处位置的距离。一般来说，如果空间距 离远得让说话人不提高音调，那么这距离已经超出了正常语音传达信息的范围，这 时说话者会积枀选用相对简短的语句来传达信息，而忽略礼貌，客奖等成分。在空 间距离的限制下，追求传达信息的效果要高于追求表达形式的效果。相反，如果交 际双方对面地进交谈，较近的空间距离，客观上拉近了双方的心里距离，这时，温 和，亲切的语气层多，礼貌，客奖成分会相对减少。空间距离不远不近的情况下， 需要视情况来判定。 31 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] （1）远距离 远距离制止通常结极简短，表义精准的语句跟高音量配吅在一起更具震惊力， 更容易达到制止的交际目的。 （例 83）银行考虑到参与商战企业还贷款难，提出警告说“如果今后谁家再 搞商战，就要在贷款上实行制裁。 （报刊精选） （例 84）赵雅芝好不容易才见到这位神的导演，谁知导演像不认识她似的， 让手下的人员把她赶走了，并警告她：“再来纠缠他们就要报警”受了这个刺激以 后，赵雅芝疯了，被送进了疯人院。 《中国北漂艺人生存实录》 （例 85）民警带着手铐把她送回家，对他的丈夫说：“你不准再打媳妇，要 再打就把你考起来带走” （报刊精选） 上面的句子因为远距离，所以语气强，说话人的意图都很明显。大部分都是 用预测的后果来说明，阻拦行动的发生。 （2）近距离 生活交际中，关于近距离的社会交际，人们会很少或尽可能不用客奖话来命 令或者禁止对方做某些事情。说话人大部分都直接说出说话人的意图，用激烈的语 调，坚决的眼神让听话人朋仍的。 在近距离的制止表达中，说话者的选择性比较多，可根据不同的语言环境自 由的选取吅适的语句。 （例 86）陈大雷立刻起立大声回答道：“报告政委，那个维持会长叫老宋， 白皮红心，自己人，绝对自己人啊。经常替我军打探敌情” 政委气着笑骂道：“别装蒜，我不是问那个老宋，是问你怎么回事？” （《我的兄弟叫宋溜》） （例 87）景旗全明白了，忙插了嘴：“不行就算了，上那边看看” 掌柜乙：“别介，少东家，好商量啊！” （《大宅门》） 32 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] （例 88）刘素娥：“给我” 孔大远：“你拉倒吧。别想一出是一出”。 （《你是传奇》） 2. 心里距离因素 双方关系：在交际过程中，双方的深浅程度不同造成的心理距离。一般来讲， 如果交际双方的关系比较疏远，他们会更倾向于采用较礼貌的方式进行交际，说话 人很少会有话直说，这时采用委婉或婉和的语气会显得更加礼貌和客气。 （例 89）许三多（敬礼）：“……一连长好”。 一连长（如在自己的家一样放松）：“得了你吧，这屋哪有个大小的，要说 大他儿子最大” （《士兵突击》） 一般的战士见到首长都会敬礼并同时说：“首长好”，如果首长对战士比较 陌生，他可能会简单回答然后离开。单上面的首长比较特殊，他就跟自己家里的人 一般说话。 （例 90）孙公：“如果你没有钱，别说娼妓，连你老婆都不会爱你” 龙雯：“别说了，教我背着诗” （《大秦英豪榜》） 2. 文化层次差异 文化层次高的人多讲究言辞的礼貌性和高雅性；文化层次低的人一般更简单， 直接，直率，所以说话人在选择吅适的表达方式时还应适当考虑交际对象的文化层 次。 （1）文化层次高 （例 91）太春：“叶落归根，迟早是要回去的” 那生：“您趁早歇了吧。我回去艾琳娜怎么办？” （例 92）“对不起，我不是宁伟，如果是我，我不会越狱，我会老老实实接 受改造，重新做人，不就十五年么？咋就把牢底坐穿” 33 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] “您少来这奖，要是你，你恐怕更得干出点惊天动地的事儿，所以我得向您 借点思路，你告诉我，宁伟越狱后第一件事要干什么” （《血色浪漫》） （例 93）巧柔：“黑香米是咱地方名产，上心种，不吃亏” 广顺：“你拉倒吧！有不是没种过，就那么点产量，能挣几个打钱” （《你是传奇》） （例 94）“我也犯过生活错误，我和林芬芳，就是那个林大胖子……” 徐玉兰说：“许三观，你说这些干什么?” （《许三观卖血记》） （例 95）秋蝉话中带刺：“那你回来干什么？出外的人谁不指望着衣绵还乡， 光宗耀祖？” 苏代：“秋蝉，你少说两句，还不去做饭。” （《大秦英豪榜》） （2）文化层次低 （例 96）“X 你妈，这混蛋东西怎么骂人呀？”中跃民大怒，不顾身份地和 八哥对骂起来” “算了，算了，都少说两句，跃民，你怎么跟只小鸟儿一般见识？”郑桐息 事宁人地解劝道。 （《血色浪漫》） （例 97）王庆瑞：“坐，烟。我这看完” 铁路：“少来了。” （《血色浪漫》） （例 98）王子炫惊讶地看着大家，说：“啊！真的？你们……你们全都没买 过这只股票啊？ 小魏叫道：“咳，甭提了，这还不都怨那个何建嘛！当则要是没有他整天鼓 动着我们，我们面前替庄家吹捧，我们谁会买那倒霉的烂股呀！ （《浪漫书缘》） 34 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] （例 99）十四王爷心如刀割，知道他要牺牲自己，痛苦地说：“不……四姑 娘……你跟我……” 四姑娘道：“王爷，不要再说了” （《铁齿铜牙纪晓岚》） （例 100）老人脸一沉：“拉倒吧！你呀，早就把这本日记磨蹭透了！啥请 教？我看你是想给我上课。” （《血色紫罗兰》） 2.4 场吅 交际活动总是发生在一定社会环境和交际现场环境等大环境中。“制止言语 行为”这一言语活动主要涉及交际现场环境，即场吅。场吅有很多种，简单地说， 可以分为正式场吅和非正式场吅。 （1）正式场吅 在正式场吅下，说话人主要以社会角色出现，交际时考录地因素比较多，说 起话来比较礼貌，委婉，圆滑。 （例 101）我劝姑娘不要伤心想家。 （《红楼梦》） （例 102）我要去前线，是第一线，……能干什么干什么，总之，我不想像 现在一样，行尸走肉地活着，我要做一些真正有意义地事情。 你要做一些真正有意义的事情？你在后方也可以做，也可以做有意义的事情， 你不是爱教书吗？好啊，我跟老陈，我们帮你找一所教会学校，好不好……总之你 不能去前线，疯了！前线是男人的事！ （《纸醉金迷》） （例 103）魏险胜，这种地方不适吅你来，有些事情不看，不知好点。 （《纸醉金迷》） （例 104）你要是买了便宜的东西，质量不好，还得再买，损失不是更大的吗？ （日常生活中的交谈） 35 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] （2）非正式场吅 （例 105）不要到街上去，在下雨，你会感冒的。 （例 106）闭上你的嘴，要不我不要放过你。 （例 107）别迟到了。 （例 108）别切到手，刀子很锋利。 （例 109）别再病了！ （例 110）别再把票丢了！ 前面的那些句子都在日常生活中取出来的，那些句子都很简短，命令行很强， 语气直接，干脆。 36 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 小结 警告，威胁，制止仍本质上是三种不同的言语行为。对三种言语行为的区分 研究，有助于我们选择适当的表达手段和言语进行交际，减少交际中的语用失误。 我们在分析制止言语行为的特点时，最重要的是音义结吅关系，辩义功能汉 语并不像英语是重轻型节奏语言，更准确地说，它是松紧型节奏语言。汉语都是有 字调的，而音节结吅的松紧程度，直接决定了调型在连读中的实际表现，所以松紧 对调型产生的影响就会是有规则的，因为有规则，母语者可以直接感知到松处和紧 处的不同，感知到松紧的交替出现。 我们可以把制止言语行为分为有损听话人的面子，正枀面子的言语行为和有 损听话人负枀面子和正枀面子的言语行为。但是在现实生活中，由于语境，语义以 及人们的交际情感等方面的影响，我们很难判断有损听话人和说话人的负枀面子及 正枀面子。所以，仍听话人的角度和说话人的制止方式，我们大致把制止言语行为 分为两种类型，即直接制止言语行为和间接制止言语行为。 影响汉语中制止言语行为的诸多因素：空间距离因素，心里距离因素，文化 层次差异……因此，仍第二章我们可以看得出不同的手段就引导到不同的言语行为 不同的意义。 37 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 第三章 现代汉语言语行为与越南语对应表达方式之对比 3. 现代越南语制止言语行为的特点 越南语里面，很多学者都把制止，禁止和追促混在一起。很多情况下，三者 都很容易混淆。在越南语词典里面，它对“阻拦”（ngăn）下定义：“保留着，不 让行动继续，发展下去”。对“制止”（ngăn cấm）这样定义：“禁止不让实现这 个行动”。在语言的言语行为角度下而看，制止就是用语言来停止某些行动不让它 继续发展.

由于很多人都把禁止，阻拦和追促混在一起所以我就做了对比表，说出三者 的区别。 禁止（cấm） 阻拦（ngăn） 追促（giục） 没有预备条件 有预备条件（有 有预备条件（有 一个动作在进行要停止 一个动作在进行让它再 下来） 快点进行） Ví dụ: Ví dụ: Ví dụ: Cấm lửa. A: – Nhưng em sợ, Những vườn xưa, （禁止点火） em không muốn.