Nghiên Cứu Gốc Ghép Có Khả Năng Chịu Úng Của Dưa Lê (Cucumis melo L.) Trên Nền Đất Lúa

Nghiên cứu gốc ghép dưa lê Cucumis melo L có khả năng chịu úng trên nền đất lúa, góp phần nâng cao năng suất và chất lượng cây trồng.

• Tác giả: Lê Thị Bảo Châu
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Thị Ba
• Trường học: Trường Đại Học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Khoa Học Cây Trồng
• Đề tài: Nghiên Cứu Gốc Ghép Có Khả Năng Chịu Úng Của Dưa Lê (Cucumis Melo L.) Canh Tác Trên Nền Đất Lúa
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM TẠ
• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẮT
• ABSTRACT
• MỤC LỤC
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA LUẬN ÁN
• 1.2. MỤC TIÊU CỦA LUẬN ÁN
• 1.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 1.5. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA NGHIÊN CỨU
• 1.6. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 1.7. GIỚI HẠN CỦA LUẬN ÁN
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ CÂY DƯA LÊ
• 2.2. Đặc điểm thực vật của cây dưa lê
• 2.3. Yêu cầu ngoại cảnh
• 2.4. Các thời điểm sinh trưởng
• 2.5. CÁC LOẠI GỐC GHÉP HỌ BẦU BÍ
• 2.6. Dưa hoàng kim
• 2.7. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA GHÉP CÂY
• 2.7.1. Khái niệm ghép cây
• 2.7.2. Cơ sở khoa học của ghép cây
• 2.7.3. Tính tương thích của cây ghép
• 2.7.4. Ưu và nhược điểm của cây ghép
• 2.7.5. Kỹ thuật ghép
• 2.7.6. Yếu tố gốc ghép và chồi ghép
• 2.7.7. Các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến khả năng tiếp hợp của cây ghép
• 2.8. SỰ THÍCH NGHI CỦA CÂY TRỒNG TRONG ĐIỀU KIỆN NGẬP ÚNG
• 2.8.1. Ảnh hưởng của ngập úng đến cây trồng
• 2.8.2. Sự thích nghi về hình thái
• 2.8.3. Sự thích nghi về biến dưỡng
• 2.9. MỘT SỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VỀ CÂY DƯA GHÉP
• 2.9.1. Các nghiên cứu về cây dưa ghép trên thế giới
• 2.9.2. Các nghiên cứu về cây dưa ghép ở Việt Nam
• 2.10. MỘT SỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VỀ CÂY TRỒNG CHỊU NGẬP ÚNG
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 3.1.1. Thời gian nghiên cứu
• 3.1.2. Địa điểm nghiên cứu
• 3.2. VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.3.1. Khảo sát khả năng chịu úng của cây gốc ghép
• 3.3.2. Đánh giá khả năng tương thích của cây dưa lê ghép và sự sinh trưởng, năng suất, chất lượng của cây dưa lê ghép
• 3.3.3. Đánh giá khả năng chịu úng của cây dưa lê ghép
• 3.3.4. Ứng dụng gốc ghép trong sản xuất dưa lê trồng ngoài đồng
• 3.3.5. Cách đo đếm thu thập số liệu
• 3.4. PHÂN TÍCH SỐ LIỆU
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. KHẢ NĂNG CHỊU ÚNG CỦA CÁC LOẠI CÂY HỌ BẦU BÍ SỬ DỤNG LÀM GỐC GHÉP
• 4.1.1. Tỷ lệ cây sống
• 4.1.2. Số rễ bất định
• 4.1.3. Chiều dài rễ bất định
• 4.1.4. Sự hình thành mô chuyển khí
• 4.1.5. Chiều dài thân chính
• 4.2. KHẢ NĂNG TƯƠNG THÍCH CỦA CÂY DƯA LÊ GHÉP VÀ SỰ SINH TRƯỞNG, NĂNG SUẤT, PHẨM CHẤT CỦA CÂY DƯA LÊ GHÉP
• 4.2.1. Khả năng tương thích của cây dưa lê ghép trên các gốc ghép họ bầu bí
• 4.2.2. Khả năng tương thích của cây dưa lê ghép ở các độ tuổi ngọn ghép
• 4.2.3. Đánh giá sự sinh trưởng, năng suất và chất lượng dưa lê ghép trồng trong điều kiện nhà lưới (tháng 7-10/2018)
• 4.2.4. Sự sinh trưởng, năng suất và chất lượng dưa lê ghép trồng trong điều kiện nhà lưới (tháng 2-5/2019)
• 4.3. KHẢ NĂNG CHỊU ÚNG CỦA CÂY DƯA LÊ GHÉP TRÊN CÁC LOẠI GỐC GHÉP HỌ BẦU BÍ
• 4.3.1. Khả năng chịu úng của cây dưa lê ghép trên các loại gốc ghép họ bầu bí giai đoạn sinh trưởng dinh dưỡng
• 4.3.2. Sự sinh trưởng, năng suất và chất lượng dưa lê ghép xử lý úng trồng túi bầu trong điều kiện nhà màng (tháng 7-10/2018)
• 4.4. ỨNG DỤNG GỐC GHÉP BÍ ĐAO CHANH VÀ DƯA GANG GHÉP NGỌN DƯA LÊ TRỒNG NGOÀI ĐỒNG TRÊN NỀN ĐẤT LÚA
• 4.4.1. Sự sinh trưởng, năng suất và chất lượng dưa lê ghép xử lý úng trồng ngoài đồng trên nền đất lúa vụ Đông Xuân 2018-2019
• 4.4.2. Sự sinh trưởng, năng suất và phẩm chất cây dưa lê ghép gốc bí đao 120 chanh và dưa gang trồng ngoài đồng vụ Đông Xuân 2020-2021
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu gốc ghép dưa lê chịu úng tại Cần Thơ

Nghiên cứu gốc ghép dưa lê chịu úng trên nền đất lúa tại Cần Thơ là một chủ đề quan trọng trong nông nghiệp hiện đại. Cây dưa lê (Cucumis melo L.) có giá trị kinh tế cao, nhưng việc trồng trên đất lúa thường gặp phải vấn đề úng nước. Nghiên cứu này nhằm tìm ra các loại gốc ghép có khả năng chịu úng tốt, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

1.1. Đặc điểm của cây dưa lê và yêu cầu canh tác

Cây dưa lê có đặc điểm sinh trưởng mạnh mẽ, yêu cầu điều kiện ngoại cảnh như ánh sáng, độ ẩm và dinh dưỡng. Việc hiểu rõ yêu cầu canh tác sẽ giúp tối ưu hóa quy trình trồng trọt.

1.2. Tình hình sản xuất dưa lê tại Cần Thơ

Cần Thơ là một trong những vùng trồng dưa lê lớn tại Việt Nam. Tuy nhiên, tình trạng úng nước trên đất lúa đã ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng dưa lê. Nghiên cứu này sẽ cung cấp giải pháp cho vấn đề này.

II. Vấn đề úng nước trong sản xuất dưa lê trên đất lúa

Úng nước là một trong những thách thức lớn trong sản xuất dưa lê tại Cần Thơ. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sự sinh trưởng của cây mà còn làm giảm năng suất và chất lượng trái. Việc tìm hiểu nguyên nhân và ảnh hưởng của úng nước là rất cần thiết.

2.1. Nguyên nhân gây ra tình trạng úng nước

Tình trạng úng nước thường xảy ra do mưa lớn, hệ thống thoát nước kém và đặc điểm địa hình. Những yếu tố này cần được xem xét để có biện pháp khắc phục hiệu quả.

2.2. Ảnh hưởng của úng nước đến cây dưa lê

Úng nước có thể gây ra hiện tượng thối rễ, làm giảm khả năng hấp thụ dinh dưỡng và nước của cây. Điều này dẫn đến sự suy giảm năng suất và chất lượng trái dưa lê.

III. Phương pháp nghiên cứu gốc ghép dưa lê chịu úng

Nghiên cứu này áp dụng các phương pháp khoa học để đánh giá khả năng chịu úng của các loại gốc ghép khác nhau. Các thí nghiệm được thực hiện trong điều kiện thực tế tại Cần Thơ nhằm đảm bảo tính khả thi và ứng dụng cao.

3.1. Thiết kế thí nghiệm và phương pháp thu thập dữ liệu

Thí nghiệm được thiết kế với nhiều loại gốc ghép khác nhau, theo dõi sự sinh trưởng và khả năng chịu úng của cây dưa lê. Dữ liệu được thu thập qua các chỉ tiêu sinh trưởng và năng suất.

3.2. Đánh giá khả năng tương thích của gốc ghép

Khả năng tương thích giữa gốc ghép và cây dưa lê được đánh giá thông qua tỷ lệ sống và sự phát triển của cây. Điều này giúp xác định loại gốc ghép phù hợp nhất cho điều kiện úng nước.

IV. Kết quả nghiên cứu về gốc ghép dưa lê chịu úng

Kết quả nghiên cứu cho thấy một số loại gốc ghép có khả năng chịu úng tốt, giúp cây dưa lê phát triển mạnh mẽ và đạt năng suất cao. Những phát hiện này có thể áp dụng vào thực tiễn sản xuất.

4.1. Tỷ lệ sống và sự sinh trưởng của cây dưa lê ghép

Các loại gốc ghép như bí đao chanh và dưa gang cho tỷ lệ sống cao, đạt từ 75-95% trong điều kiện úng. Điều này cho thấy khả năng thích nghi tốt của cây.

4.2. Năng suất và chất lượng trái dưa lê ghép

Năng suất dưa lê ghép trên các gốc ghép này đạt từ 25-30 tấn/ha, với chất lượng trái ổn định và độ brix cao, đáp ứng nhu cầu thị trường.

V. Ứng dụng thực tiễn và triển vọng tương lai

Nghiên cứu này không chỉ cung cấp giải pháp cho vấn đề úng nước mà còn mở ra hướng đi mới cho sản xuất dưa lê tại Cần Thơ. Việc áp dụng gốc ghép chịu úng sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

5.1. Ứng dụng gốc ghép trong sản xuất dưa lê

Việc sử dụng gốc ghép chịu úng sẽ giúp nông dân giảm thiểu rủi ro do thời tiết, đồng thời tăng cường khả năng sinh trưởng của cây dưa lê.

5.2. Triển vọng phát triển sản xuất dưa lê tại Cần Thơ

Với những kết quả đạt được, nghiên cứu này có thể được mở rộng ra các vùng khác, góp phần nâng cao giá trị kinh tế cho nông nghiệp địa phương.

VI. Kết luận và khuyến nghị cho nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu gốc ghép dưa lê chịu úng trên đất lúa tại Cần Thơ đã chỉ ra những tiềm năng lớn trong việc cải thiện năng suất và chất lượng sản phẩm. Cần tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện các phương pháp canh tác.

6.1. Kết luận về hiệu quả của gốc ghép

Các loại gốc ghép như bí đao chanh và dưa gang đã chứng minh khả năng chịu úng tốt, giúp cây dưa lê phát triển mạnh mẽ.

6.2. Khuyến nghị cho nghiên cứu tiếp theo

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các loại gốc ghép khác và điều kiện canh tác để tối ưu hóa quy trình sản xuất dưa lê tại Cần Thơ.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Cây dưa lê (Cucumis melo L.) thuộc họ bầu bí (Cucurbitaceae), là loại cây ăn quả có giá trị kinh tế cao, thời gian sinh trưởng ngắn (60-65 ngày), thích hợp để bố trí luân canh trên nền đất lúa tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất trong canh tác dưa lê ngoài đồng là bộ rễ mẫn cảm, khả năng chịu ngập úng kém; khi gặp mưa lớn hoặc úng nước trên nền đất lúa, cây dễ bị thối rễ, héo rũ và suy giảm nghiêm trọng về năng suất lẫn chất lượng quả. Các nghiên cứu ghép dưa trước đây tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào mục tiêu sinh trưởng, cải thiện năng suất hoặc chống chịu bệnh héo rũ do nấm trong đất, trong khi các dẫn liệu thực nghiệm về việc tuyển chọn gốc ghép chuyên biệt có khả năng chịu ngập úng trên đất lúa còn hạn chế. Nhằm giải quyết khoảng trống này, luận án tiến sĩ chuyên ngành Khoa học cây trồng (mã ngành: 62620110) của nghiên cứu sinh Lê Thị Bảo Châu, thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Trần Thị Ba tại Trường Đại học Cần Thơ (năm 2023), đã tiến hành đề tài: "Nghiên cứu gốc ghép có khả năng chịu úng của dưa lê (Cucumis melo L.) canh tác trên nền đất lúa".

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định cụ thể qua 4 nhiệm vụ:

1. Xác định khả năng chịu úng của các loại cây họ bầu bí sử dụng làm gốc ghép.
2. Đánh giá khả năng tương thích của cây dưa lê ghép và sự sinh trưởng, năng suất, chất lượng trái của cây dưa lê ghép.
3. Xác định khả năng chịu úng của cây dưa lê ghép ở các giai đoạn sinh trưởng khác nhau.
4. Xác định gốc ghép phù hợp đảm bảo khả năng sinh trưởng, năng suất và chất lượng trái của dưa lê khi canh tác ngoài đồng trên nền đất lúa.

Đối tượng nghiên cứu gồm: ngọn ghép là giống dưa lê F1 Kim Cô Nương (do Công ty giống cây trồng Nông Hữu phân phối, dạng trái hình cầu, vỏ vàng, thịt trắng, độ Brix 15-18%); 10 loại gốc ghép thuộc họ bầu bí gồm Bầu địa phương (BĐP), Bí bung (BB), Bí đao chanh (BĐC), Bí đỏ (BĐ), Dưa gang (DG), Khổ qua rừng (KQR), Mướp hương (MH), Dưa hoàng kim (DHK), Bầu Nhật (BN) và giống hoang dại Bình bát dây (BBD).

Phạm vi nghiên cứu: Đánh giá khả năng tương thích và chịu ngập úng nhân tạo trong điều kiện vườn ươm, nhà màng (trồng trong chậu, túi bầu) và thực nghiệm đồng ruộng trên nền đất lúa tại thành phố Cần Thơ trong giai đoạn từ năm 2017 đến năm 2021.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến kỹ thuật ghép rau họ bầu bí và phản ứng sinh lý của cây trồng khi bị ngập úng:

Hướng nghiên cứu quốc tế về ghép cây họ bầu bí và cơ chế chịu ngập: Kỹ thuật ghép thương mại trên cây rau họ bầu bí khởi đầu từ Nhật Bản và Hàn Quốc vào thập niên 1920 đối với dưa hấu nhằm kháng nấm Fusarium (Sakata et al., 2000; Kubota et al., 2008; Lee et al., 2010). Đến nay, việc sử dụng gốc ghép đã mở rộng sang mục tiêu thích nghi với điều kiện bất lợi như hạn, mặn, nhiệt độ khắc nghiệt và ngập úng (Lee and Oda, 2003; Flores et al., 2010). Liao and Lin (1995, 1996) khi ghép khổ qua trên gốc mướp hương đã chứng minh cây ghép duy trì được 60% khả năng hô hấp rễ sau 5 ngày ngập nước; Su et al. (1998) giải thích rễ mướp có khả năng chuyển hóa nhanh tinh bột dự trữ thành đường để cung cấp năng lượng trong điều kiện yếm khí. Về mặt giải phẫu vết ghép, Devi et al. (2020, 2022) chỉ ra rằng ở cây họ bầu bí, tầng sinh mạch và các bó mạch gỗ, libe bắt đầu kết nối từ ngày thứ 11 và hoàn chỉnh sau 25 ngày ghép; tuy nhiên hiện tượng tắc nghẽn ống rây ở vết cắt có thể dẫn đến không tương thích.

Hướng nghiên cứu về cây dưa ghép tại Việt Nam: Nghiên cứu ghép rau bắt đầu triển khai từ năm 1999 tại Viện Nghiên cứu Rau Quả Hà Nội (Lê Thị Thủy, 2000) và Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam (Trần Thị Ba, 2010). Phan Ngọc Nhí và ctv. (2003, 2013) ghép dưa leo lên gốc mướp và bầu cho tỷ lệ sống 78-95%, tăng khả năng chống bệnh héo rũ. Trần Thị Hồng Thơi (2012) ghi nhận ghép dưa lê lên gốc bình bát dây làm tăng chất lượng quả, trong khi ghép lên bí đỏ làm giảm độ Brix. Trần Thị Ba và ctv. (2009, 2016) khảo sát dưa lê ghép gốc bầu Nhật và ngập úng trên khổ qua ghép mướp (cây ghép gốc mướp sống 100% sau 8 ngày ngập). Võ Thị Bích Thủy và ctv. (2018a, 2020) nghiên cứu tổ hợp dưa lê ghép 2 gốc (gốc chính dưa lê, gốc phụ bầu địa phương) giúp tăng năng suất 2,3 lần. Võ Thị Kim Quyên và ctv. (2020) và Lê Thị Kiều Oanh (2021) thử nghiệm dưa lê ghép trên bí đao, dưa gang và dưa Mán cho thấy sự cải thiện về sinh trưởng và độ ổn định của năng suất.

Khoảng trống nghiên cứu được lựa chọn giải quyết: Mặc dù kỹ thuật ghép dưa đã được nghiên cứu, hầu hết các tác giả tập trung vào phòng trừ bệnh nấm trong đất và cải thiện sinh trưởng thông thường. Việc sàng lọc toàn diện hệ thống 10 loại gốc ghép họ bầu bí về khả năng tạo rễ bất định, hình thành mô chuyển khí (aerenchyma), xác định độ tuổi ngọn ghép tối ưu, cũng như đánh giá khả năng duy trì năng suất và độ Brix của dưa lê ghép trong điều kiện úng ngập thực tế trên nền đất lúa Đồng bằng sông Cửu Long vẫn chưa được giải quyết một cách có hệ thống.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên hai nhóm cơ sở lý thuyết chính:

1. Lý thuyết về sự tiếp hợp mô và tương thích giải phẫu vết ghép: Dựa trên cơ chế tái sinh mô phân sinh tầng phát sinh, hình thành mô sẹo (callus), kết nối cầu tế bào nhu mô và phân hóa thành hệ thống mạch dẫn (xylem, phloem) mới giữa gốc và ngọn ghép (Janick, 1986; Esau, 1979; Phạm Văn Côn, 2009; Kubota and Miles, 2016). Tỷ số tiếp hợp $T = \text{ĐKG}/\text{ĐKN}$ (đường kính gốc ghép / đường kính ngọn ghép) được dùng làm chỉ thị hình thái đánh giá độ tương thích: $T \approx 1$ thể hiện tương thích cân đối; $T > 1$ gây hiện tượng "chân voi" (gốc phình to, cây cằn cỗi); $T < 1$ gây hiện tượng "chân nhang" (ngọn to hơn gốc, dễ gãy đổ).
2. Lý thuyết về phản ứng sinh lý và thích nghi hình thái thực vật khi ngập úng: Khi đất bị ngập, oxy bị đẩy khỏi các tế bào kẽ đất, độ khuếch tán oxy trong nước giảm 10.000 lần so với không khí (Phạm Phước Nhẫn và Lê Văn Hòa, 2015). Cây phản ứng bằng cách tích tụ ethylene kích thích tạo mô chuyển khí (aerenchyma) và rễ bất định (adventitious roots) ở cổ rễ/thân ngập để lấy oxy từ khí quyển (Armstrong, 1971; Jackson and Drew, 1984; Nguyễn Văn Mã, 2015). Đồng thời, acid abscisic (ABA) kích thích đóng khí khổng để giảm thoát hơi nước và tiêu hao năng lượng.

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm nông học định lượng:

• Bố trí thí nghiệm: Áp dụng khối hoàn toàn ngẫu nhiên (RCBD) đơn yếu tố hoặc thừa số hai nhân tố, lặp lại từ 3 đến 4 lần; dung lượng mẫu từ 15 đến 30 cây/lô thí nghiệm tùy nội dung.
• Kỹ thuật ghép: Sử dụng phương pháp ghép ghim, ghép nối ống cao su và ghép áp; duy trì buồng thuần dưỡng 48 giờ đầu ở độ ẩm 85-95%, nhiệt độ 25-30°C và cường độ ánh sáng thấp 100-750 lux.
• Quy trình xử lý úng: Xử lý úng nhân tạo trong chậu/túi bầu (mực nước cao hơn mặt giá thể 2-3 cm); xử lý úng ngoài đồng ruộng đất lúa bằng cách đắp bờ bao, bơm giữ nước ngập mặt liếp theo các thời gian quy định (1, 2, 3, 4 ngày) rồi bơm rút nước.
• Dụng cụ và thiết bị đo lường:
  • Kính hiển vi quang học quan sát vi phẫu giải phẫu vị trí ghép và mô chuyển khí.
  • Khúc xạ kế quang học Atago đo độ Brix (chất rắn hòa tan tổng số).
  • Máy đo màu Minolta Colorimeter CR-200 xác định màu sắc vỏ quả.
  • Máy đo độ cứng thịt quả Sato (Fruit Pressure Tester FT-327).
  • Thước kẹp điện tử đo đường kính thân gốc và ngọn.
• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu sơ cấp thu thập trực tiếp từ 9 thí nghiệm chuyên sâu được thực hiện từ tháng 4/2017 đến tháng 5/2021 tại Đại học Cần Thơ, Cao đẳng Kinh tế - Kỹ thuật Cần Thơ và nông hộ tại huyện Phong Điền, TP. Cần Thơ.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu

Chương này xác định tính cấp thiết của việc tìm kiếm gốc ghép họ bầu bí chịu úng cho dưa lê luân canh trên đất lúa, thiết lập 4 mục tiêu nghiên cứu, xác định đối tượng (dưa lê Kim Cô Nương và 10 loại gốc ghép họ bầu bí), nêu ý nghĩa khoa học - thực tiễn và phân kỳ 9 thí nghiệm tương ứng với 4 nội dung nghiên cứu. Đồng thời, chương 1 cũng ghi nhận rõ các giới hạn khách quan trong quá trình triển khai ngoài đồng: Thí nghiệm 8 bị chậm 2 tháng do chuột cắn phá hạt mầm vườn ươm; Thí nghiệm 9 bị chậm hơn 2 tháng do bọ trĩ lây lan từ khu vực lân cận gây bệnh khảm virus nặng giai đoạn mang quả, buộc phải gieo cấy lặp lại toàn bộ.

Chương 2: Tổng quan tài liệu

Tổng quan chi tiết đặc điểm thực vật học của cây dưa lê (rễ, thân bò dài 2-8 m, hoa đơn tính/lưỡng tính nở từ 5-9 giờ sáng, yêu cầu nhiệt độ 25-30°C, pH 6,0-6,8). Trình bày nguồn gốc, phân loại và đặc tính nông học của 10 loại gốc ghép họ bầu bí (BBD, MH, KQR, BĐP, BN, BĐC, BB, BĐ, DHK, DG). Phân tích cơ sở khoa học của ghép mô thực vật, các yếu tố ngoại cảnh (ẩm độ 85-100%, nhiệt độ 25-30°C, ánh sáng che mát 5-7 ngày) tác động đến tỷ lệ lành vết ghép. Tổng hợp cơ chế hình thái, giải phẫu và biến dưỡng của cây trồng trong điều kiện thiếu oxy do ngập úng, cùng các nghiên cứu tiền nghiệm về ghép cây trên thế giới và tại Việt Nam.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Mô tả chi tiết địa điểm nghiên cứu (phòng thí nghiệm, nhà màng và ruộng thực nghiệm đất lúa tại Phong Điền và ĐH Cần Thơ). Chi tiết hóa vật liệu: giá thể mụn dừa ngâm xả chát 7 ngày; phân bón vô cơ NPK 20-20-15, 16-16-8, $\text{K}_2\text{SO}_4$, phân cá hữu cơ và phân Risopla V. Trình bày quy trình bố trí và chỉ tiêu theo dõi của 9 thí nghiệm:

• Nội dung 1: Thí nghiệm 1 (khảo sát chịu úng của 10 loại gốc ghép, tháng 4-6/2017).
• Nội dung 2: Thí nghiệm 2 (khảo sát tương thích 10 tổ hợp ghép, tháng 4-6/2017); Thí nghiệm 3 (khảo sát 4 độ tuổi ngọn ghép 4, 6, 8, 10 ngày, tháng 6/2017); Thí nghiệm 4 & 5 (sinh trưởng, năng suất dưa lê ghép trong nhà màng các vụ tháng 7-10/2018 và tháng 2-5/2019).
• Nội dung 3: Thí nghiệm 6 (khảo sát chịu úng cây ghép giai đoạn sinh trưởng dinh dưỡng, tháng 3-5/2018); Thí nghiệm 7 (sinh trưởng, năng suất dưa lê ghép xử lý úng trong túi bầu nhà màng, tháng 7-10/2018).
• Nội dung 4: Thí nghiệm 8 (sinh trưởng, năng suất dưa lê ghép xử lý úng ngoài đồng đất lúa vụ Đông Xuân 2018-2019); Thí nghiệm 9 (ứng dụng dưa lê ghép gốc BĐC và DG ngoài đồng vụ Đông Xuân 2020-2021).

Chương 4: Kết quả và thảo luận

Chương 4 phân tích toàn diện số liệu của 9 thí nghiệm, chia thành 4 nhóm kết quả chính:

1. Khả năng chịu úng của các loại cây họ bầu bí làm gốc ghép (Thí nghiệm 1)

Khi ngập nước liên tục, các loài phản ứng khác nhau rõ rệt. Dưa lê không ghép bị thối rễ và chết nhanh chóng. Cây mướp hương (MH), bình bát dây (BBD) và dưa gang (DG) thể hiện tính chịu úng cao nhất nhờ hình thành mạng lưới rễ bất định dày đặc quanh cổ rễ và các khoang mô chuyển khí (aerenchyma) lớn ở vỏ rễ. Ở thời điểm 8 ngày sau khi ngập (NSKN), tỷ lệ sống của mướp hương, bình bát dây và dưa gang đạt từ 74,6% đến 97,8%.

2. Khả năng tương thích và biểu hiện sinh trưởng của các tổ hợp ghép (Thí nghiệm 2, 3, 4, 5)

• Tương thích tổ hợp ghép: Dưa lê ghép trên bí đao chanh (DL/BĐC), mướp hương (DL/MH), bí bung (DL/BB) và dưa gang (DL/DG) có tỷ lệ sống sau ghép 10 ngày đạt 88,8 - 91,7%, phẫu diện vết ghép gắn liền hoàn toàn bó mạch. Ngược lại, gốc bình bát dây (DL/BBD) có tỷ lệ chết cao do ngọn phát triển lấn át gốc ($T < 1$, hiện tượng chân nhang), vị trí ghép dễ bị tuột.
• Độ tuổi ngọn ghép: Ngọn dưa lê 4 ngày tuổi và 6 ngày tuổi đạt tỷ lệ sống cao nhất (lần lượt là 78,5% và 74,6% ở 10 ngày sau ghép). Ngọn 8-10 ngày tuổi thân hóa xơ, vết ghép khó lành, tỷ lệ sống giảm thấp.
• Năng suất và phẩm chất quả trong nhà màng: Các tổ hợp ghép DL/BĐC, DL/DG, DL/BB và DL/DHK cho khả năng sinh trưởng tương đương hoặc vượt trội đối chứng, duy trì độ ngọt và khối lượng quả cao.

Tổ hợp ghép	Năng suất tổng (tấn/ha)	Năng suất thương phẩm (tấn/ha)	Độ Brix (%)
Dưa lê / Bí đao chanh (DL/BĐC)	26,1 – 29,4	25,8 – 27,1	12,6 – 14,7
Dưa lê / Dưa gang (DL/DG)	26,8 – 28,3	23,9 – 25,9	12,4 – 13,6
Dưa lê / Bí bung (DL/BB)	25,6 – 28,5	24,5 – 25,4	11,8 – 13,6
Dưa lê / Dưa hoàng kim (DL/DHK)	24,8	23,8	14,2

3. Khả năng chịu úng của cây dưa lê ghép trong nhà màng (Thí nghiệm 6, 7)

Ở giai đoạn sinh trưởng dinh dưỡng (TN 6), cây ghép DL/BĐC và DL/MH đạt tỷ lệ sống 75-95% sau 8 ngày ngập; DL/DG đạt tỷ lệ sống 77,5% sau 6 ngày ngập. Khi xử lý úng nhân tạo 4 ngày trong túi bầu giai đoạn mang quả (TN 7), tổ hợp DL/BĐC đạt năng suất 9,4 tấn/ha, DL/DG đạt 7,2 tấn/ha, cao hơn đối chứng không ghép (5,6 tấn/ha).

4. Ứng dụng gốc ghép bí đao chanh và dưa gang ngoài đồng trên nền đất lúa (Thí nghiệm 8, 9)

Ở vụ Đông Xuân 2018-2019, khi gây ngập úng mặt liếp 2 ngày ngoài đồng ruộng đất lúa, cây dưa lê đối chứng không ghép bị thối rễ nghiêm trọng, năng suất chỉ đạt 1,84 tấn/ha. Trong khi đó, các tổ hợp DL/BĐC và DL/DG duy trì sức sống ổn định, cho năng suất đạt 7,58 - 7,60 tấn/ha. Thí nghiệm vụ Đông Xuân 2020-2021 tiếp tục khẳng định hai gốc ghép này giúp cây dưa lê sinh trưởng khỏe, chống chịu tốt điều kiện ẩm ướt của đất lúa và giữ vững các chỉ tiêu thương phẩm (độ dày thịt quả, độ cứng và độ Brix).

Chương 5: Kết luận và đề nghị

Đúc kết toàn bộ các phát hiện kỹ thuật, xác nhận giá trị của gốc bí đao chanh và dưa gang, khuyến nghị quy trình sản xuất cây giống ghép và kiến nghị các giải pháp kiểm soát dịch hại (bọ trĩ, bệnh khảm) khi canh tác ngoài đồng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã đóng góp các cứ liệu khoa học và giá trị thực tiễn mới cho chuyên ngành Khoa học cây trồng:

Đóng góp về mặt khoa học:

• Cung cấp dẫn liệu thực nghiệm có hệ thống về cơ chế thích nghi giải phẫu học của các loài cây họ bầu bí trong điều kiện ngập úng: xác định mướp hương và bình bát dây duy trì sức sống nhờ khả năng hình thành rễ bất định và các khoang mô chuyển khí (aerenchyma) phát triển mạnh ở vùng cổ rễ.
• Làm sáng tỏ đặc tính tương hợp mô học giữa ngọn dưa lê (Cucumis melo L.) với các loài gốc ghép họ bầu bí: xác định tổ hợp dưa lê ghép trên bí đao chanh, dưa gang, bí bung có sự liên kết bó mạch vững chắc; trong khi gốc bình bát dây biểu hiện bất tương hợp hình thái ($T < 1$).
• Xác lập ngưỡng chịu ngập úng của cây dưa lê ghép: cây ghép gốc bí đao chanh và dưa gang duy trì được hoạt động sinh lý và cho quả trong điều kiện úng ngập 2 ngày ngoài đồng đất lúa và úng 4 ngày trong điều kiện túi bầu giá thể.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Xác định độ tuổi ngọn ghép tối ưu của giống dưa lê Kim Cô Nương là từ 4 đến 6 ngày tuổi, giúp đạt tỷ lệ sống sau ghép từ 74,6% đến 78,5%.
• Tuyển chọn thành công 2 loại gốc ghép triển vọng là Bí đao chanh và Dưa gang. Cây dưa lê ghép trên hai loại gốc này canh tác trên nền đất lúa có xử lý úng đạt năng suất 7,58 - 7,60 tấn/ha (vượt trội so với đối chứng 1,84 tấn/ha), độ Brix đạt từ 12,4% đến 14,7%, đáp ứng yêu cầu chất lượng thương phẩm.
• Mở ra giải pháp kỹ thuật luân canh dưa lê trong mùa mưa hoặc trên các chân ruộng đất lúa thoát nước kém tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Kiến nghị đề xuất:

• Áp dụng gốc bí đao chanh và dưa gang vào quy trình sản xuất giống dưa lê thương phẩm phục vụ canh tác trên nền đất lúa.
• Hoàn thiện gói kỹ thuật quản lý dịch hại tổng hợp, đặc biệt là biện pháp phòng trừ bọ trĩ truyền bệnh khảm virus ở giai đoạn cây ghép ra hoa mang quả ngoài đồng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án (theo ghi nhận của tác giả):

• Các thí nghiệm đồng ruộng vụ Thu Đông chịu tác động lớn của điều kiện thời tiết cực đoan, chất lượng nảy mầm hạt giống không đồng đều và chuột gây hại ở vườn ươm (Thí nghiệm 8), làm kéo dài thời gian triển khai thêm 2 tháng.
• Thí nghiệm 9 tại Trại Nghiên cứu Thực nghiệm Nông nghiệp (ĐH Cần Thơ) bị ảnh hưởng bởi áp lực mật số bọ trĩ lây lan từ thí nghiệm liền kề, gây bệnh khảm virus nặng, dẫn đến thiếu hụt số cây khảo sát và phải bố trí làm lại từ đầu, làm chậm tiến độ hơn 2 tháng.
• Chưa đi sâu phân tích cơ chế hóa sinh phân tử liên quan đến hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa (SOD, POD, CAT) và động thái tích lũy ethylene/ABA trong mô ghép khi bị ngập.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng khảo nghiệm các tổ hợp dưa lê ghép gốc bí đao chanh và dưa gang trên các vùng sinh thái đất lúa khác nhau (đất phèn nhẹ, đất phù sa ven sông) tại các tỉnh ĐBSCL trong mùa mưa.
• Nghiên cứu bổ sung các giải pháp phân bón qua lá và chất điều hòa sinh trưởng nhằm hỗ trợ cây dưa lê ghép phục hồi nhanh hơn sau khi rút nước ngập úng.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng và tham khảo cho nhiều đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Khoa học cây trồng, Nông học, Rau hoa quả: Tham khảo phương pháp bố trí thí nghiệm cây ghép, kỹ thuật vi phẫu giải phẫu mô sẹo vết ghép và quy trình gây ngập úng nhân tạo có kiểm soát.
• Giảng viên và cán bộ nghiên cứu: Bổ sung tư liệu thực tế vào các bài giảng về "Kỹ thuật sản xuất giống rau", "Sinh lý tính chống chịu của cây trồng" và "Kỹ thuật canh tác rau họ bầu bí".
• Cán bộ khuyến nông và nông dân sản xuất rau màu: Áp dụng trực tiếp quy trình chọn ngọn dưa lê 4-6 ngày tuổi ghép trên gốc bí đao chanh hoặc dưa gang để mở rộng diện tích trồng dưa lê trên đất lúa trong mùa mưa, giảm thiểu rủi ro úng ngập.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Những loại cây họ bầu bí nào có khả năng chống chịu úng tốt nhất khi khảo sát làm gốc ghép trong luận án?
Trong 10 loại cây họ bầu bí được khảo sát ở Thí nghiệm 1, mướp hương (Luffa aegyptiaca), bình bát dây (Coccinia cordifolia) và dưa gang (Cucumis melo L.) có khả năng chịu úng tốt nhất. Tại thời điểm 8 ngày sau khi ngập nước liên tục, tỷ lệ sống của 3 loài này đạt từ 74,6% đến 97,8% nhờ sự hình thành rễ bất định và các khoang mô chuyển khí (aerenchyma) ở rễ.

2. Vì sao gốc bình bát dây có tỷ lệ sống cao khi bị úng nhưng không được chọn làm gốc ghép dưa lê thương phẩm?
Mặc dù bình bát dây chịu úng tốt, nhưng khi ghép với ngọn dưa lê, tổ hợp DL/BBD thể hiện tính bất tương thích hình thái: ngọn dưa lê sinh trưởng quá nhanh bao trùm gốc ghép, tỷ số đường kính gốc/ngọn $T < 1$ (hiện tượng chân nhang), diện tích tiếp hợp mô sẹo rất ít, mối ghép dễ bị tuột và cây bị héo rũ, chết dần khi đưa ra trồng.

3. Độ tuổi ngọn ghép dưa lê bao nhiêu ngày là thích hợp nhất cho quá trình ghép?
Kết quả Thí nghiệm 3 xác định ngọn dưa lê ở độ tuổi 4 ngày và 6 ngày cho tỷ lệ sống sau ghép cao nhất (ở thời điểm 10 ngày sau ghép đạt lần lượt 78,5% và 74,6%). Ngọn ở độ tuổi 8-10 ngày thân đã xơ hóa, khả năng hình thành mô sẹo kém, dẫn đến tỷ lệ sống suy giảm.

4. Năng suất của dưa lê ghép gốc bí đao chanh và dưa gang khi bị ngập úng 2 ngày ngoài đồng đất lúa đạt mức bao nhiêu so với cây không ghép?
Ở thí nghiệm ngoài đồng vụ Đông Xuân 2018-2019, khi bị xử lý úng ngập mặt liếp trong 2 ngày, cây dưa lê không ghép (đối chứng) bị thối rễ nặng, năng suất chỉ đạt 1,84 tấn/ha. Trong khi đó, dưa lê ghép gốc bí đao chanh đạt năng suất 7,60 tấn/ha và dưa lê ghép gốc dưa gang đạt 7,58 tấn/ha (cao gấp hơn 4 lần so với đối chứng), phẩm chất quả vẫn duy trì độ Brix từ 12,4% đến 14,7%.

5. Những rủi ro thực tế nào đã làm gián đoạn tiến độ thực nghiệm đồng ruộng của luận án?
Tác giả đã ghi nhận hai sự cố đồng ruộng: Thí nghiệm 8 bị chậm 2 tháng do chuột cắn phá lượng lớn hạt giống và cây mầm tại vườn ươm, buộc phải gieo lại; Thí nghiệm 9 bị chậm hơn 2 tháng do bọ trĩ từ thí nghiệm lân cận tấn công gây bệnh khảm virus nặng ở giai đoạn cây ra quả, làm mất mẫu khảo sát và phải triển khai lại toàn bộ.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Lê Thị Bảo Châu đã giải quyết thành công mục tiêu tuyển chọn gốc ghép chịu ngập úng cho dưa lê canh tác trên nền đất lúa vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Nghiên cứu đã xác định ngọn dưa lê 4-6 ngày tuổi ghép trên gốc Bí đao chanh và Dưa gang là hai tổ hợp ghép tối ưu, có tính tương thích giải phẫu cao và khả năng chịu ngập từ 2 ngày ngoài đồng đến 4 ngày trong túi bầu. Kết quả này vừa đóng góp cứ liệu khoa học về cơ chế thích ứng úng ngập ở cây họ bầu bí, vừa cung cấp giải pháp kỹ thuật khả thi giúp nâng cao năng suất, ổn định chất lượng quả dưa lê trong điều kiện canh tác luân canh trên đất lúa thoát nước kém.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA LUẬN ÁN Cây dưa lê có tên khoa học Cucumis melo L. thuộc họ bầu bí Cucurbitaceae, là một loại rau ăn quả có giá trị kinh tế cao. Trái dưa lê có mùi vị thơm ngon, màu sắc vỏ trái đẹp thích hợp cho trưng bày, tiêu thụ tươi.

Cây có thời gian sinh trưởng ngắn (60- 65 ngày), khá thuận lợi để đưa vào luân canh với cây lúa ở điều kiện vùng đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, trong thực tế diện tích trồng dưa lê chỉ gia tăng ở những điều kiện có bảo vệ như trồng trong nhà lưới, nhà màng. Nếu có trồng ngoài đồng thì chỉ bố trí trồng vào mùa nắng, còn trong mùa mưa diện tích trồng dưa lê rất hạn chế do đặc điểm của cây không chịu được điều kiện ngập úng và ảnh hưởng của biến đổi khí hậu toàn cầu, do đó việc canh tác cây dưa càng gặp nhiều khó khăn. Để gia tăng sức chống chịu của cây trồng với những điều kiện bất lợi của môi trường, việc sử dụng gốc ghép là một kỹ thuật canh tác được áp dụng phổ biến ở nhiều quốc gia phát triển trên thế giới nhằm tận dụng ưu điểm của cây ghép là có thể chống chịu tốt với các yếu tố bất lợi của dịch bệnh, của môi trường như hạn hán, xâm nhập mặn hay ngập úng.

Các nghiên cứu về cây dưa ghép cũng đã được thực hiện trong thời gian gần đây ở Việt Nam. Tuy nhiên, các nghiên cứu này mới ở mức độ tìm hiểu về khả năng tiếp hợp, sức sinh trưởng, năng suất, phẩm chất và tính chống chịu bệnh hại của cây ghép. Theo Trần Trung Tính (2010) ghép dưa hấu trên gốc bầu Nhật giúp gia tăng chất lượng trái về độ brix, thời gian tồn trữ của trái. Phan Ngọc Nhí và ctv.

(2013) ghép dưa leo trên gốc bầu và gốc mướp có tỷ lệ sống đạt khá cao, đạt 78-95% và có khả năng chống chịu được bệnh héo rũ so với cây không ghép. Võ Thị Kim Quyên và ctv. (2020) ghép dưa lê và dưa lưới trên gốc ghép bí đao và dưa gang cho năng suất và độ brix đạt cao hơn không ghép. Lê Thị Kiều Oanh (2021) ghép dưa lê trên gốc dưa Mán giúp cây sinh trưởng tốt, năng suất đạt cao và ổn định.

Trong khi đó, nghiên cứu về khả năng chịu ngập úng của cây dưa ghép còn khá hạn chế, như Liao and Lin (1996) ghép khổ qua (Momordica charantia L. cv New Known You # 3) trên gốc ghép mướp (Luffa cylindrical Roem cv. Cylinda # 2) cho kết quả là tăng khả năng chịu ngập của cây ghép. Nghiên cứu của Trần Thị Ba và Võ Thị Bích Thủy (2016) xử lý ngập cây khổ qua ghép gốc bình bát dây và gốc mướp cho kết quả tỷ lệ sống của cây khổ qua ghép gốc mướp đạt 100% giai đoạn 8 ngày sau khi xử lý ngập nước, trong khi cây ghép trên gốc bình bát dây chỉ sống có 12,5%, còn cây không ghép chết hoàn toàn.

Vì vậy, việc nghiên cứu tìm ra gốc ghép họ bầu bí có thể chống chịu được với điều kiện úng là giải pháp khả thi có thể giúp canh tác cây dưa lê đạt hiệu quả cao, đảm bảo năng suất và phẩm chất cây trồng. Chính vì thế luận án “Nghiên cứu gốc ghép có khả năng chịu úng của dưa lê (Cucumis melo L.) canh tác trên nền đất lúa” được thực 1 hiện nhằm mục tiêu xác định loại gốc ghép có khả năng chịu được điều kiện úng, đồng thời cây ghép đảm bảo sinh trưởng tốt, năng suất cao và ổn định về phẩm chất. MỤC TIÊU CỦA LUẬN ÁN - Xác định khả năng chịu úng của các loại cây họ bầu bí làm gốc ghép. - Đánh giá khả năng tương thích của cây dưa lê ghép và sự sinh trưởng, năng suất, chất lượng trái của cây dưa lê ghép.

- Xác định khả năng chịu úng của của cây dưa lê ghép. - Xác định gốc ghép có khả năng đảm bảo sinh trưởng, năng suất và chất lượng trái dưa lê trồng ngoài đồng trên nền đất lúa. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU Đối tượng nghiên cứu chủ yếu của luận án là các cây họ bầu bí làm gốc ghép bao gồm các loại cây hoang dại, giống địa phương, giống nhập nội có khả năng chịu được điều kiện úng nước và cây dưa lê làm ngọn ghép. Phạm vi nghiên cứu của luận án là ghép dưa lê lên các loại gốc ghép thuộc họ bầu bí, trồng cây dưa ghép trong điều kiện úng nhân tạo trên túi bầu trong nhà màng và trồng ngoài đồng trên nền đất lúa, đảm bảo cây ghép sinh trưởng tốt, ổn định năng suất và chất lượng trái.

NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN Luận án xác định được cây mướp hương, bình bát dây có khả năng chịu úng tốt nhờ vào việc hình thành rễ bất định giúp cây duy trì khả năng sống trong điều kiện úng nước. Xác định khả năng tương thích tốt khi ghép ngọn dưa lê lên các gốc ghép mướp hương, bí đao chanh, bí bung và dưa gang. Độ tuổi ngọn ghép dưa lê 4-6 ngày là phù hợp nhất. Xác định khả năng chịu úng tốt ở giai đoạn sinh trưởng của cây dưa lê ghép trên gốc ghép mướp hương, bí đao chanh và dưa gang.

Xác định cây dưa lê ghép trên gốc ghép bí đao chanh, dưa gang, bí bung và dưa hoàng kim có hiệu quả giúp gia tăng năng suất và phẩm chất so với cây dưa lê không ghép. Cây dưa lê ghép gốc dưa gang và bí đao chanh có khả năng chịu úng 2-4 ngày vẫn đảm bảo được chất lượng và năng suất, có thể đưa vào trong sản xuất. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA NGHIÊN CỨU Về khoa học: kết quả nghiên cứu của luận án cung cấp cơ sở khoa học về tính tương hợp của cây dưa lê ghép trên các gốc ghép họ bầu bí, về phản ứng của cây họ bầu bí trong điều kiện úng và khả năng chịu úng của cây dưa lê ghép. 2 Kết quả của đề tài có thể sử dụng để bổ sung vào giáo trình giảng dạy và là nguồn tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu kế thừa về tính chịu úng của cây dưa lê ghép và việc ghép trên cây họ bầu bí dưa.

Về thực tiễn: kết quả đề tài có thể vận dụng trong sản xuất dưa lê, sử dụng cây dưa lê ghép gốc dưa gang và gốc bí đao chanh góp phần cải thiện sức sống, năng suất và phẩm chất cây dưa lê ghép trong điều kiện úng nước. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU Nội dung 1. Khảo sát khả năng chịu úng của cây gốc ghép họ bầu bí Thí nghiệm 1. Khảo sát khả năng chịu úng của các loại cây thuộc họ bầu bí làm gốc ghép (tháng 4-6/2017).

Đánh giá khả năng tương thích của cây dưa lê ghép và sự sinh trưởng phát triển của cây dưa lê ghép trong điều kiện nhà màng Thí nghiệm 2. Khảo sát khả năng tương thích của cây dưa lê ghép trên các loại gốc ghép họ bầu bí (tháng 4-6/2017). Khảo sát khả năng tương thích của cây dưa lê ghép ở các độ tuổi ngọn ghép khác nhau (tháng 6/2017). Đánh giá sự sinh trưởng, năng suất và chất lượng dưa lê ghép trong điều kiện nhà màng (tháng 7-10/2018).

Đánh giá sự sinh trưởng, năng suất và chất lượng dưa lê ghép trong điều kiện nhà màng (tháng 2-5/2019). Đánh giá khả năng chịu úng của cây dưa lê ghép Thí nghiệm 6. Khảo sát khả năng chịu úng của cây dưa lê ghép trên các loại gốc ghép họ bầu bí giai đoạn sinh trưởng (tháng 3-5/2018). Đánh giá sự sinh trưởng, năng suất và chất lượng dưa lê ghép xử lý úng trồng trong túi bầu điều kiện nhà màng (tháng 7-10/2018).

Ứng dụng gốc ghép trong sản xuất dưa lê trồng ngoài đồng trên nền đất lúa Thí nghiệm 8. Đánh giá sự sinh trưởng, năng suất và chất lượng dưa lê ghép xử lý úng trồng ngoài đồng trên nền đất lúa vụ Đông Xuân 2018-2019. Đánh giá sự sinh trưởng, năng suất và chất lượng dưa lê ghép trồng ngoài đồng vụ Đông Xuân 2020-2021. GIỚI HẠN CỦA LUẬN ÁN Nghiên cứu thực hiện việc ghép cây dưa lê trên các gốc ghép họ bầu bí, xác định loại gốc ghép phù hợp, xác định độ tuổi thích hợp của ngọn ghép, đánh giá khả năng 3 chịu úng của cây sử dụng làm gốc ghép, khả năng chịu úng của cây ghép, và sự sinh trưởng phát triển của cây dưa lê ghép từ trồng chậu, trồng đất trong nhà màng đều thực hiện đúng kế hoạch đến các thí nghiệm ngoài đồng thì gặp trở ngại.

Hai thí nghiệm cuối cùng bố trí ở điều kiện ngoài đồng (thí nghiệm 8 và 9), ban đầu được triển khai thực hiện theo đúng kế hoạch là vào lúc mưa nhiều (vụ Thu Đông), từ tháng 7-11 dl. Tuy nhiên, gặp một số trở ngại sau: Thí nghiệm 8: Do chất lượng hạt giống không ổn định, hạt giống nẩy mầm không đều, phải gieo lại. Sau đó, khi gieo lần 2, hạt nẩy mầm tốt nhưng đến thời điểm chuẩn bị trồng ra đồng thì bị chuột gây hại, hao hụt số lượng lớn cây con, không đủ số lượng cây cần thiết cho thí nghiệm, phải tiếp tục gieo và làm lại. Do đó, thời gian triển khai thực tế chậm hơn 2 tháng so với kế hoạch.

Thí nghiệm 9: Thời gian ương và ghép cây đều thuận lợi đến khi trồng cây ra đồng, thời gian đầu cây phát triển tốt, đến khi cây ra trái thì bị bọ trĩ tấn công gây hại nặng, gây bệnh khảm cho cây. Do thí nghiệm thực hiện trong Trại Nghiên cứu thực nghiệm Nông nghiệp, trường Đại học Cần Thơ, gần đó có thí nghiệm triển khai cùng thời điểm (thí nghiệm theo dõi mật số và sử dụng thuốc phòng trị bọ trĩ trên cây dưa lê). Vì vậy, lượng cây bị nhiễm bệnh nhiều, không đủ số lượng để khảo sát. Do đó, thí nghiệm phải triển khai lại và mất thời gian hơn 2 tháng.

4 CHƯƠNG 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. TỔNG QUAN VỀ CÂY DƯA LÊ Dưa lê có tên khoa học Cucumis melo L. thuộc họ bầu bí Cucurbitaceae. Các tài liệu khảo cổ ghi nhận dưa lê được trồng ở Iran 5.000 năm trước công nguyên.

Các quốc gia như Ấn Độ, Iran, Afghanistan và Trung Quốc vẫn còn lại những vùng trồng dưa lê với những đặc điểm di truyền đa dạng (Robinson and Decker-Walters, 1997). Nhóm dưa lê châu Phi có khoảng 30 loài được phân chia thành 6 nhóm phụ (Kirkbride, 1993). Dưa lê và những loài khác có số nhiễm sắc thể 2n = 24 có nguồn gốc đầu tiên dọc theo phần rộng lớn của châu Phi và Trung Đông đến Pakistan và miền nam Arabia. Tuy nhiên, vài loài cũng xuất hiện trong nhóm Châu Á (Ramachandran and Narayan, 1985).