CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Giải phẫu các động mạch cấp máu cho ngón chân I và mặt trong ngón chân II 1. Động mạch mu chân Động mạch mu chân là tiếp theo động mạch chày trước, bắt đầu từ dưới mạc hãm gân duỗi đi xuống mu chân theo một đường từ giữa hai mắt cá chân, đến đầu gần khoang gian cốt bàn chân I thì chia thành 2 nhánh tận là động mạch mu đốt bàn chân I và động mạch gan chân sâu. Nhánh xuyên của ĐM mác 2.
ĐM mắt cá trước ngoài 3. ĐM mu bàn chân 4. Các ĐM xuyên trước 5. Nhánh mu của các ĐM gan ngón chân riêng 6.
Các ĐM mu ngón chân 7. Động mạch gan chân sâu 9. Động mạch cung 10. Động mạch cổ chân trong 11.
Động mạch cổ chân ngoài 12. Gân cơ chày trước 13.Động mạch mu chân 14. Động mạch mắt cá trước trong 15. Cơ duỗi dài ngón I 16.
Động mạch chày trước Hình 1. Động mạch mu chân và các nhánh *Nguồn: Theo Trịnh Văn Minh (2010) [6] 4 Động mạch cổ chân ngoài, động mạch cổ chân trong và động mạch cung là các động mạch nhánh của động mạch mu chân. Động mạch cổ chân ngoài đi phía ngoài mu chân, phân nhánh cho cơ duỗi ngắn các ngón chân và nối tiếp với động mạch mắt cá trước ngoài của động mạch chày trước, nhánh xuyên của động mạch mác, động mạch cung của động mạch mu chân, góp phần tạo thành mạng mạch quanh cổ chân ngoài (Hình 1. Động mạch cổ chân trong phân nhánh và tiếp nối với các động mạch mắt cá chân trong tạo thành mạng mạch mắt cá trong.
Động mạch cung là nhánh lớn nhất tách ra từ động mạch mu chân ở nền xương bàn chân I, từ đó chạy cong ra phía ngoài bắt chéo đầu gần các xương đốt bàn chân, ở dưới gân cơ duỗi dài và duỗi ngắn các ngón chân, tận hết ở mặt ngoài bàn chân, nối tiếp với các động mạch cổ chân ngoài và gan chân ngoài. Từ động mạch cung tách ra các động mạch mu bàn chân, chạy trong các khoang gian cốt bàn chân 2, 3, 4. Mỗi động mạch tách ra ở đầu gần một nhánh xuyên sau nối với cung động mạch gan chân sâu, và một đầu xa ở nhánh xuyên trước nối với động mạch gan ngón chân chung tương ứng, rồi chia thành các động mạch mu ngón chân đi vào hai mặt bên các ngón chân III, IV, mặt ngoài ngón II, mặt trong ngón V. Động mạch gan chân sâu là nhánh tận của động mạch mu chân đi xuống gan chân, qua khe giữa 2 đầu nguyên ủy của cơ gian cốt mu chân I, xuống gan chân nối với động mạch gan chân ngoài.
Động mạch mu đốt bàn chân I: động mạch này tách ra một nhánh trong vào mặt trong ngón chân I, rồi tiếp tục chạy thẳng đến kẽ ngón chân I và II thì chia đôi thành các động mạch mu ngón chân đi vào mặt ngoài ngón chân I và mặt trong ngón II. Một số nghiên cứu về động mạch mu chân: 5 Theo cuốn Giải Phẫu Người của Trịnh Văn Minh (2010), có một số trường hợp động mạch chày trước rất nhỏ, tận hết ở một phần ba dưới cẳng chân; nhánh xuyên của động mạch mạch mác rất to, phân nhánh và làm thay đổi nhiệm vụ của động mạch mu chân [6]. Trên thế giới, nghiên cứu về động mạch mu chân cho thấy phần lớn động mạch mu chân có các nguyên ủy, đường đi, phân nhánh như ở các mô tả kinh điển. Ngoài ra động mạch mu chân cũng có các biến thể thường gặp.
Dưới đây là một số nghiên cứu của các tác giả: Năm 1993, Yamada T. nghiên cứu trên 30 bàn chân, nguyên ủy động mạch mu chân được xác định có 3 dạng: - Động mạch mu chân là tiếp tục của động mạch chày trước, 26/30 bàn chân chiếm 86,6%. - Động mạch mu chân là các nhánh của động mạch mác, 2/30 bàn chân chiếm 6,7%. - Động mạch mu chân rất nhỏ hoặc không được tìm thấy, 2/30 bàn chân chiếm 6,7%.
Đường kính trung bình của các động mạch mu chân (28/30 bàn chân) tại điểm cách 3cm đến đường ngang mắt cá chân là 2,07 ± 0,77 mm. Vị trí kết thúc của động mạch mu chân thường gặp nhất ở mức 2 - 3 cm phía trên trong của đầu xa xương đốt bàn chân I chiếm 53%. Nằm cách 3 - 4 cm, chiếm 37%; cách 4 - 5 cm chiếm 6,7% và trường hợp cách 1 - 2 cm là 3,3% [7]. Năm 1998, trong Atlas của Strauch B., động mạch mu chân có một số dạng bất thường với tỷ lệ gặp như sau (Hình 1.2 A, B, C, D): - Dạng A: Động mạch mu chân là tiếp theo từ nhánh xuyên của động mạch mác, gặp ở 3% số trường hợp nghiên cứu (Hình 1.
- Dạng B: Đầu dưới của động mạch chày trước ở vị trí nhánh xuyên của động mạch mác, gặp ở 1,5% số trường hợp nghiên cứu (Hình 1. 6 - Dạng C: Động mạch mu chân có nguyên ủy từ động mạch chày trước và nhánh xuyên của động mạch mác, gặp ở 0,5% số trường hợp nghiên cứu (Hình 1. - Dạng D: Động mạch mu chân quá nhỏ, được xem như không có, gặp ở 12% số trường hợp nghiên cứu (Hình 1. Những dạng bất thường của động mu chân *Nguồn: Strauch B.
và cộng sự (1998) [8] Sawant S. (2013), phát hiện thấy tồn tại hai động mạch mu chân cùng đi tới khoang gian cốt 1. Nguyên ủy động mạch mu chân tách từ động mạch mác chiếm 8% các trường hợp. Động mạch mu chân không tồn tại chiếm 2-3% [9].
Nghiên cứu của Kim J. (2015), động mạch mu chân có thể được phân thành 3 loại theo vị trí như sau (Hình 1.3 A, B, C, D): - Loại A: Động mạch mu chân đi tới vùng 1/3 trong đường nối giữa hai mắt cá chân và liên tục hình thành các nhánh bên sau khi tách ra hai động mạch mắt cá trong và ngoài (Hình 1. 7 - Loại B: Động mạch đi tới vùng 1/3 ngoài đường nối giữa hai mắt cá chân và cho ra các nhánh liên tiếp (Hình 1. - Loại C: Động mạch đi dọc vùng 1/3 giữa sau đó đi vào 1/3 trong rồi tiếp tục xuống dưới cơ gian cốt mu chân, cho ra các nhánh bên (Hình 1.
[10] 9 ĐM mu chân [G ra b yo ur ĐM mắt cá ngoài re ĐM mu đốt ad bàn chân I er ĐM cung Cơ gian cốt 1 ’s at te nt io nA B C wi Hình 1. Phân th loại vị trí động mạch mu chân *Nguồn: aTheo Kim J. và cộng sự (2015) [10] gr Trong nghiên cứu của ea Kim J. (2015) nghiên cứu trên 51 bàn chân, cho thấy loại A (Hình 1.3A) t phổ biến nhất 48/51 bàn chân chiếm 94,1%; tiếp q theo là loại C (Hình 1.3C)u2/51 bàn chân chiếm 3,9% và cuối cùng là loại B (Hình 1.3B) 1/51 chân tương ot đương 1,9%.
e Đường kính của động fr mạch mu chân khoảng 1,5 - 2 mm [10]. Động mạch gan chân m Động mạch gan đốtth bàn chân I tách ra từ chỗ tiếp nối giữa cung động e mạch gan chân và động mạch gan chân sâu. Cung động mạch gan chân là sự d tiếp tục của động mạch gan oc chân ngoài, còn động mạch gan chân sâu là một u nhánh tận của động mạchmmu chân. Trên đường đi động mạch gan đốt bàn chân I tiếp nối với động mạch e gan chân trong ở giữa xương và các gân gấp, nt or us e th is 8 sau đó chạy xuống dưới dây chằng đốt bàn ngang sâu và chia thành hai nhánh động mạch gan chân để cấp máu cho các mặt ngón chân liền kề.ĐM gan ngón chân chung 2.
ĐM gan đốt bàn chân 3.ĐM gan chân ngoài (đoạn ngang) 4.ĐM gan chân ngoài (đoạn chếch) 5.ĐM gan chân trong 8.Nhánh sâu 9.Nhánh nông 10.ĐM gan chân sâu 12.Các ĐM xuyên trước 13.ĐM gan ngón chân riêng Hình 1. Động mạch gan chân *Nguồn: Theo Trịnh Văn Minh (2010) [6] Giữa hai hệ thống động mạch mu chân và gan chân có hai đường tiếp nối trong khoảng giữa hai xương đốt bàn chân I và II. Phía trên, động mạch gan chân sâu là đường tiếp nối giữa động mạch mu chân và cung động mạch gan chân (tiếp tục động mạch gan chân ngoài). Phía dưới, còn có nhánh động mạch xuyên của động mạch mu đốt bàn chân I phát sinh ngay ở dưới dây chằng ngang đốt bàn sâu.
Nhánh mạch này liên kết các động mạch mu và gan đốt bàn chân ở gần vị trí tách đôi của chúng. Thường nhánh động mạch xuyên của động mạch mu đốt bàn chân I có nhiều dạng: 9 - Dạng A: Động mạch xuyên tiếp nối động mạch mu đốt bàn chân I, sau đó chia ra hai nhánh động mạch gan ngón chân. Động mạch gan đốt bàn chân I kết hợp với động mạch xuyên và cho một hoặc hai nhánh động mạch gan ngón chân chiếm 46,5%. - Dạng B: Động mạch xuyên nối tiếp chạc đôi của động mạch mu đốt bàn chân I và của động mạch gan đốt bàn chân I chiếm 24%.
- Dạng C: Động mạch gan đốt bàn chân I chia ra hai nhánh động mạch gan ngón và động mạch xuyên, sau đó tiếp nối với một trong hai nhánh động mạch trên chiếm 14,5%. - Dạng D: Sau sự phân đôi của các động mạch mu và gan đốt bàn chân I các nhánh ngón chân của chúng tiếp nối với nhau, và trong kẽ các đốt bàn chân I và II không có động mạch xuyên. - Dạng E: Không có sự tiếp nối giữa các động mạch mu và gan đốt bàn chân I cũng như giữa các động mạch mu và gan ngón chân. Nghiên cứu của Vann H.
(1943) mô tả chi tiết giải phẫu của cung động mạch gan chân. Cung động mạch gan chân sâu hình thành bởi các động mạch gan chân sâu và nhánh xuyên của động mạch mu chân, có trong 80% các trường hợp trong hầu hết các nghiên cứu [11]. Động mạch mu đốt bàn chân I và các nhánh mạch xuyên 1. Động mạch mu đốt bàn chân I Động mạch mu đốt bàn chân I thông thường tách ra từ động mạch mu chân, sau khi động mạch mu chân tách nhánh xuyên xuống gan chân rồi chạy xuống dưới, đi trên hoặc dưới cơ gian cốt mu chân 1 để về kẽ ngón chân I- II.
Đến gần khớp bàn ngón, động mạch mu đốt bàn chân I tách ra một nhánh xuyên đi xuống sâu, tiếp nối với động mạch gan đốt bàn chân I, sau đó nó tách ra hai động mạch mu ngón chân I ngoài, mu ngón chân II trong để nuôi dưỡng cho hai mặt mu chân của ngón I - II.