Luận văn thạc sĩ nghiên cứu một số đặc điểm sinh học loài cây mã đậu linh quảng tây làm cơ sở đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển loài tại khu bảo tồn loài

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm sinh học cây mã đậu linh Quảng Tây, đề xuất biện pháp bảo tồn và phát triển loài tại khu bảo tồn.

• Tác giả: Nguyễn Thế Dương
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thị Tuyên
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học loài cây Mã Đậu Linh Quảng Tây (Aristolochia kwangsiensis Chun & How ex Liang) làm cơ sở đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển loài tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc Tỉnh Bắc Kạn
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Đặt vấn đề
• 1.2. Mục đích
• 1.3. Mục tiêu
• 1.4. Ý nghĩa của khóa luận
• 1.4.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.4.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học của nghiên cứu về cây Mã đậu linh Quảng Tây
• 2.1.1. Về cơ sở sinh học
• 2.1.2. Về cơ sở bảo tồn
• 2.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam về cây Mã đậu linh Quảng Tây
• 2.2.1. Trên thế giới
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặc điểm sinh học của cây mã đậu linh Quảng Tây

Cây mã đậu linh Quảng Tây (Aristolochia kwangsiensis Chun & How ex Liang) là một loài thực vật quý hiếm, có giá trị sinh học và dược liệu cao. Đặc điểm sinh học của loài này bao gồm hình thái, cấu trúc và các yếu tố sinh thái ảnh hưởng đến sự phát triển của nó. Cây có thân leo, lá hình tim, hoa có hình dáng đặc biệt, thường nở vào mùa hè. Đặc điểm sinh thái của cây cho thấy nó ưa thích môi trường ẩm ướt, thường mọc ở những khu vực có độ che phủ cao. Việc nghiên cứu các đặc điểm này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về loài cây mà còn là cơ sở để đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

1.1. Hình thái và cấu trúc

Cây mã đậu linh Quảng Tây có thân cây mềm mại, có khả năng leo bám vào các cây khác. Lá cây có hình dạng đặc trưng, với màu xanh đậm và bề mặt nhẵn. Hoa của cây có màu sắc bắt mắt, thường có mùi hương đặc trưng, thu hút các loài côn trùng thụ phấn. Đặc điểm này không chỉ giúp cây sinh sản mà còn tạo ra sự đa dạng sinh học trong khu vực phân bố của nó.

1.2. Đặc điểm sinh thái

Cây mã đậu linh Quảng Tây thường phân bố ở những khu vực có độ ẩm cao, như rừng nhiệt đới và rừng mưa. Đặc điểm sinh thái của cây cho thấy nó có khả năng thích nghi tốt với các điều kiện môi trường khác nhau. Sự phân bố của cây thường liên quan đến các yếu tố như độ cao, độ che phủ của rừng và loại đất. Việc hiểu rõ các yếu tố này là cần thiết để bảo tồn và phát triển loài cây này trong tương lai.

II. Biện pháp bảo tồn cây mã đậu linh Quảng Tây

Để bảo tồn cây mã đậu linh Quảng Tây, cần thực hiện một số biện pháp cụ thể nhằm bảo vệ môi trường sống của loài này. Các biện pháp này bao gồm việc quản lý khu bảo tồn, giáo dục cộng đồng về giá trị của loài cây và khuyến khích các hoạt động bảo tồn. Việc bảo tồn không chỉ giúp duy trì nguồn gen quý hiếm mà còn góp phần vào việc bảo vệ đa dạng sinh học trong khu vực.

2.1. Quản lý khu bảo tồn

Quản lý khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc là một trong những biện pháp quan trọng để bảo vệ cây mã đậu linh Quảng Tây. Cần có các quy định rõ ràng về việc khai thác tài nguyên rừng, đồng thời tăng cường công tác kiểm tra, giám sát để ngăn chặn các hoạt động khai thác trái phép. Việc này không chỉ bảo vệ cây mã đậu linh mà còn bảo vệ các loài động thực vật khác trong khu vực.

2.2. Giáo dục cộng đồng

Giáo dục cộng đồng về giá trị của cây mã đậu linh Quảng Tây là một biện pháp cần thiết để nâng cao nhận thức của người dân. Các chương trình tuyên truyền, hội thảo có thể được tổ chức để giới thiệu về lợi ích của loài cây này, từ đó khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo tồn. Sự tham gia của cộng đồng sẽ góp phần quan trọng vào việc bảo vệ và phát triển loài cây quý hiếm này.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Tài nguyên rừng và đa dạng sinh học đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì cân bằng sinh thái, phòng hộ môi trường và cung cấp nguồn gen sinh vật giá trị. Tuy nhiên, áp lực gia tăng dân số cùng việc khai thác quá mức và thiếu quy hoạch đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng diện tích rừng tự nhiên. Theo số liệu của P. Maurand trong công trình "Lâm nghiệp Đông Dương", năm 1943 Việt Nam có khoảng 14,3 triệu ha rừng tự nhiên với độ che phủ 43,7%. Trong giai đoạn 1976 - 1990, diện tích rừng tự nhiên giảm mạnh 2,7 triệu ha (bình quân mất gần 190.000 ha/năm, tương đương 1,7%/năm), khiến độ che phủ chạm mức thấp nhất là 27,8% vào năm 1990 (Trần Văn Con, 2001). Mặc dù tỷ lệ che phủ rừng tăng lên 39,5% (năm 2010) và 40,2% (năm 2011), phần diện tích gia tăng chủ yếu là rừng trồng, trong khi chất lượng và diện tích rừng tự nhiên vẫn tiếp tục suy giảm.

Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc (huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn) được thành lập theo Quyết định số 342/QĐ-UB ngày 17/03/2004 của Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Kạn với diện tích 1.788 ha. Đây là khu vực rừng trên núi đá vôi hiểm trở, đóng vai trò hành lang sinh thái kết nối Vườn quốc gia Ba Bể với Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang (Tuyên Quang). Nơi đây lưu giữ nhiều nguồn gen động, thực vật nguy cấp, trong đó có loài cây dược liệu Mã Đậu Linh Quảng Tây (Aristolochia kwangsiensis Chun & How ex Liang). Trước thực trạng tài nguyên rừng chịu áp lực lớn từ các hoạt động dân sinh xung quanh và nguy cơ cạn kiệt nguồn gen dược liệu quý, tác giả Nguyễn Thế Dương đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp nhằm nghiên cứu đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của loài, làm cơ sở khoa học để đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định gồm 3 nội dung cụ thể:

1. Tìm hiểu đặc điểm sử dụng và sự hiểu biết của người dân địa phương về loài Mã Đậu Linh Quảng Tây trong khu vực nghiên cứu.
2. Xác định một số đặc điểm sinh vật học và sinh thái học của loài Mã Đậu Linh Quảng Tây.
3. Đề xuất một số biện pháp để bảo tồn và phát triển nguồn gen cây thuốc Mã Đậu Linh Quảng Tây tại khu bảo tồn.

Đối tượng nghiên cứu là các đặc điểm sinh học, sinh thái học và tình trạng phân bố của loài Mã Đậu Linh Quảng Tây (Aristolochia kwangsiensis Chun & How ex Liang). Phạm vi nghiên cứu về không gian được giới hạn trong diện tích rừng tự nhiên thuộc hai xã Bản Thi và Xuân Lạc thuộc Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn. Phạm vi thời gian thu thập dữ liệu ngoại nghiệp và tổng hợp số liệu được thực hiện từ tháng 1 năm 2014 đến tháng 5 năm 2014.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về mặt lý luận và pháp lý, nghiên cứu căn cứ vào hệ thống phân loại thực vật APG III (Angiosperm Phylogeny Group, 2009) công bố trên tạp chí Botanical Journal of the Linnean Society, xếp họ Mộc Hương (Aristolochiaceae) vào bộ Hồ Tiêu (Piperales), thuộc phức hợp Mộc Lan (Magnoliids). Cơ sở bảo tồn loài dựa trên hệ thống tiêu chuẩn đánh giá của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), Sách đỏ Việt Nam (1996, 2007) - xếp loài Mã Đậu Linh Quảng Tây ở phân hạng Nguy cấp (EN A1c,d), và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. Đề tài cũng kế thừa các hướng dẫn đánh giá rừng có giá trị bảo tồn cao của WWF Chương trình Việt Nam (2008) và phương pháp đánh giá tác động con người của Chương trình Hỗ trợ Lâm nghiệp Xã hội (2000).

Phương pháp nghiên cứu thực địa kết hợp điều tra xã hội học và điều tra lâm học chuyên ngành:

• Phương pháp kế thừa tài liệu thứ cấp: Thu thập bản đồ địa hình, bản đồ quản lý lâm phần, các báo cáo điều tra đa dạng sinh học và tài liệu điều kiện tự nhiên, dân sinh kinh tế của địa phương.
• Phương pháp phỏng vấn người dân (công cụ RRA): Phỏng vấn trực tiếp các đối tượng là người dân bản địa từng khai thác, sử dụng lâm sản ngoài gỗ, các cụ già am hiểu cây thuốc bản địa, cán bộ tuần rừng và kiểm lâm viên thuộc khu bảo tồn.
• Phương pháp điều tra theo tuyến: Thiết lập 4 tuyến điều tra theo 4 hướng Đông, Tây, Nam, Bắc cắt qua các sườn núi từ chân lên đỉnh. Cứ mỗi 100 m chênh lệch độ cao tiến hành khảo sát và đánh dấu tọa độ các loài thực vật quý hiếm. Đo đếm hình thái trên 100 lá ở các vị trí (dưới tán, giữa tán, trên đỉnh) và các cơ quan thân, hoa, củ, rễ.
• Phương pháp lập ô tiêu chuẩn (ÔTC): Thiết lập 16 ÔTC điển hình tại các trạng thái rừng có tầng cây cao với diện tích tiêu chuẩn 2.000 m² (40 m x 50 m) hoặc ô nhỏ hơn (100 - 200 m²) tại nơi địa hình núi đá có độ dốc lớn. Đo đường kính ngang ngực ($D_{1,3} \ge 6\text{ cm}$) và chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$) của tầng cây gỗ. Độ tàn che của ÔTC được tính bằng trung bình cộng trị số đo tại 5 vị trí. Cấu trúc tổ thành tầng cây cao được đánh giá qua chỉ số mức độ quan trọng ($IVI$): $$IVI_i (%) = \frac{A_i + D_i + RF_i}{3}$$ Trong đó: $A_i$ là độ phong phú tương đối, $D_i$ là độ ưu thế tương đối (tính theo tiết diện ngang thân $G_i$), $RF_i$ là tần suất xuất hiện tương đối của loài thứ $i$.
• Phương pháp điều tra tầng cây tái sinh: Trong mỗi ÔTC lập 5 ô dạng bản (ÔDB) diện tích 25 m² (5 m x 5 m) bố trí tại 4 góc và 1 ô ở tâm. Đo đếm số lượng, chất lượng (Tốt, Trung bình, Xấu) và cây triển vọng ($H > 2\text{ m}$). Hệ số tổ thành loài tái sinh ($K_i$) được tính theo công thức: $$K_i = \frac{N_i}{N} \times 10$$ Mật độ cây tái sinh trên hecta tính bằng công thức: $N/\text{ha} = (n / S_{dt}) \times 10.000$.
• Điều tra thảm tươi, dây leo, cây bụi và phẫu diện đất: Ước lượng độ che phủ (%) của thảm tươi, dây leo, cây bụi trong các ÔDB; mô tả phẫu diện đất theo tầng phát sinh ($A_0, A, B$), xác định độ dày, màu sắc, độ ẩm, độ xốp, thành phần cơ giới và tỷ lệ đá lẫn, đá lộ đầu.
• Đánh giá tác động của con người: Điều tra 6 loại tác động (xói mòn, chăn thả ăn gặm, chặt cây, dấu vết vật nuôi, đốt phát rừng, khai thác lâm sản ngoài gỗ) trên các tuyến cách trung tâm làng 500 m, đánh giá mức độ nghiêm trọng theo thang điểm từ 0 đến 3 (1: tác động ít, không liên tục; 2: tác động nhiều, chưa gây thiệt hại lớn; 3: tác động nhiều, gây thiệt hại lớn và kéo dài).

Nội dung chính theo từng phần của khóa luận

Phần 1: Mở đầu

Phần này trình bày tính cấp thiết của công tác bảo tồn đa dạng sinh học trong bối cảnh diện tích rừng tự nhiên bị thu hẹp. Giới thiệu tổng quan về Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc (1.788 ha) - khu rừng đặc dụng núi đá vôi có tính đa dạng loài cao nhưng chịu nhiều sức ép từ hoạt động khai thác tài nguyên của cộng đồng dân cư vùng đệm. Xác định mục đích, 3 mục tiêu cụ thể, đối tượng, phạm vi không gian, thời gian và ý nghĩa thực tiễn của khóa luận đối với công tác bảo vệ nguồn gen Aristolochia kwangsiensis.

Phần 2: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Tổng hợp các công trình nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam liên quan đến chi Aristolochia và công tác quản lý rừng đặc dụng. Trình bày đặc điểm điều kiện tự nhiên khu vực Nam Xuân Lạc: nằm trong tọa độ 22°17' - 22°19' vĩ Bắc và 105°28' - 105°33' kinh Đông; khí hậu nhiệt đới gió mùa có nhiệt độ trung bình năm 20,1°C (cao nhất 26,7°C vào tháng 7, thấp nhất 13,5°C vào tháng 1), lượng mưa trung bình 153 mm (tập trung tháng 6 - 7 lên đến 340 mm); địa hình chia cắt mạnh với đỉnh Tam Sao cao 1.159 m, độ dốc phổ biến 25 - 30°, cục bộ lên đến 45°.

Về sinh vật, khu hệ thực vật ghi nhận các loài cây gỗ quý như Thông pà cò (Pinus kwangtungensis), Chò đãi (Annamocarya sinensis), Nghiến (Excentrodendron tonkinense), Huỳnh đường (Dysoxylum loureiri); các loài dược liệu như Mã hồ (Mahonia nepalensis), Bát giác liên (Podophyllum tonkinense), Hoàng tinh cách (Disporopsis longifolia); cùng các loài Lan Hài (Paphiopedilum hirsutissimum, P. micranthum). Khu hệ động vật ghi nhận 373 loài thuộc 70 họ, 22 bộ, trong đó có 20 loài nguy cấp quý hiếm.

Về dân sinh kinh tế, khu bảo tồn nằm trên địa bàn 2 xã Xuân Lạc và Bản Thi với 986 hộ và 4.750 nhân khẩu (chủ yếu là dân tộc Dao và Tày), tỷ lệ hộ nghèo trung bình ở mức 45,13% (xã Xuân Lạc nghèo 54,14%, Bản Thi nghèo 29,3%). Đất canh tác nông nghiệp khan hiếm (bình quân 383 m²/khẩu), đời sống nhân dân phụ thuộc lớn vào việc thu hái lâm sản phụ và chăn thả gia súc.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Quy định rõ ràng đối tượng khảo sát là loài Mã Đậu Linh Quảng Tây mọc tự nhiên. Thiết lập quy trình nghiên cứu ngoại nghiệp gồm phỏng vấn RRA, mở 4 tuyến điều tra định hướng, bố trí hệ thống 16 ÔTC đại diện cho các đai cao và trạng thái rừng. Chuẩn hóa các công thức toán học lâm nghiệp để tính toán chỉ số quan trọng sinh thái ($IVI$), công thức tổ thành tầng cây cao, mật độ và hệ số tổ thành tái sinh ($K_i$), phương pháp chấm điểm đánh giá áp lực nhân vi sinh thái.

Phần 4: Kết quả và phân tích kết quả

Trình bày toàn bộ số liệu đo đếm và phân tích chuyên sâu:

• Hiểu biết và sử dụng của người dân: Người dân bản địa nhận biết loài qua đặc điểm củ to, dây leo gỗ, hoa hình chữ "S", sử dụng rễ và củ làm thuốc chữa đau bụng, dạ dày, xương khớp, nhưng thu hái hoàn toàn tự phát và chưa biết kỹ thuật nhân giống.
• Hình thái và phân loại: Cây dây leo thân hóa gỗ sống lâu năm, thân già dài 5 - 7 m, vỏ nứt nẻ thành rãnh sâu dọc thân; thân non màu xanh sẫm phủ lông dày màu vàng. Lá đơn hình tim tròn, phiến lá dài 23 - 34 cm, rộng 22 - 32 cm, chóp lá tù, cuống lá dài 6 - 15 cm; có 5 đôi gân bên đối xứng. Cụm hoa gồm 1 - 2 hoa ở nách lá, bao hoa uốn cong hình chữ "S" dài tới 7,5 cm phủ nhiều lông, ống màu xanh nhạt sọc đỏ nâu, thùy tam giác màu tím hồng, họng tròn màu vàng. Củ hình quả trứng, khi cắt lát có màu vàng, kích thước dài 7 - 9 cm, rộng 5 - 7 cm; tiết diện rễ già gần củ đạt đường kính khoảng 1 cm.
• Đặc điểm sinh thái và phân bố: Trong 16 ÔTC khảo sát, loài chỉ xuất hiện duy nhất tại ÔTC số 14 ở độ cao 750 - 900 m, thuộc trạng thái rừng tự nhiên nhiều tầng tán (IIIA2), độ tàn che 0,5 - 0,7. Công thức tổ thành tầng cây cao đi kèm tại ÔTC 14 là: $$1,84\text{Tl} + 1,05\text{S} + 1,05\text{Xn} + 0,79\text{Ng} + 0,53\text{Kh} + 0,53\text{Nh} + 0,53\text{Tm} + 0,26\text{Mt} + 3,42\text{Lk}$$ (gồm Trai lý, Sáng, Xoan nhừ, Nghiến, Kháo, Nhọc, Táu mật, Mọ và các loài khác). Tầng cây tái sinh tại đây có mật độ 2.080 cây/ha, tỷ lệ chất lượng: Tốt 23,08%, Trung bình 30,77%, Xấu 46,15%, công thức tổ thành tái sinh: $2,31\text{Tl} + 2,31\text{Xn} + 1,92\text{Ng} + 1,15\text{Sđ} + 2,31\text{Lk}$. Tuy nhiên, hoàn toàn không ghi nhận cây con tái sinh tự nhiên của loài Mã Đậu Linh Quảng Tây. Thảm tươi và dây leo có độ che phủ trung bình 14,8%; lớp cây bụi có độ che phủ thấp 6,4%. Đất tại điểm phân bố có tỷ lệ đá lộ đầu rất cao từ 70% đến 85%, tầng A dày 25 cm màu xám đen, tầng B dày 30 cm màu nâu vàng, thành phần cơ giới mùn thô, đất ẩm và rất xốp.
• Áp lực nhân vi: Hoạt động chặt trộm cây gỗ diễn ra mạnh nhất (điểm bình quân 1,61; cao nhất tại tuyến 1 đạt 2,14), tiếp đến là chăn thả vật nuôi (0,96), khai thác lâm sản ngoài gỗ và cây thuốc (0,93), đốt phát nương rẫy (0,66).
• Giải pháp đề xuất: Xây dựng 10 giải pháp bảo tồn cấp bách và 5 định hướng phát triển gây trồng, nhân giống loài.

Phần 5: Kết luận, tồn tại và kiến nghị

Tổng kết các kết quả cốt lõi về phân loại, hình thái, sinh cảnh đặc trưng của loài; nêu rõ các tồn tại về mặt thời gian, phạm vi lấy mẫu và đưa ra các kiến nghị đối với cơ quan quản lý lâm nghiệp tỉnh Bắc Kạn.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đã xác định và định lượng cụ thể các chỉ số sinh học, sinh thái học của loài Mã Đậu Linh Quảng Tây tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc. Các kết quả điều tra thực nghiệm được tổng hợp trong các bảng dữ liệu sau:

Bảng 1: Tổng hợp các đặc điểm hình thái và sinh thái chính của loài Mã Đậu Linh Quảng Tây tại khu vực nghiên cứu

Chỉ tiêu khảo sát	Giá trị định lượng / Đặc điểm ghi nhận
Dạng sống và kích thước thân	Dây leo thân hóa gỗ sống lâu năm; thân già dài 5 - 7 m, vỏ nứt nẻ sâu
Kích thước phiến lá	Dài 23 - 34 cm, rộng 22 - 32 cm; cuống lá dài 6 - 15 cm
Cấu tạo bao hoa	Cong hình chữ "S", dài đến 7,5 cm, thùy tam giác tím hồng, họng vàng
Kích thước củ và rễ	Củ dài 7 - 9 cm, rộng 5 - 7 cm, ruột vàng; tiết diện rễ già khoảng 1 cm
Đai cao phân bố	750 - 900 m so với mực nước biển, sườn và chân núi đá vôi
Trạng thái rừng phân bố	Rừng tự nhiên nhiều tầng tán (IIIA2), độ tàn che 0,5 - 0,7 (ÔTC 14)
Tái sinh tự nhiên của loài	Không xuất hiện cây tái sinh trong 5 ô dạng bản khảo sát
Mật độ tái sinh tầng cây gỗ đi kèm	2.080 cây/ha (Tốt: 23,08%; Trung bình: 30,77%; Xấu: 46,15%)
Độ che phủ thảm tươi và dây leo	Trung bình 14,8% (dao động từ 13% đến 24% giữa các ô dạng bản)
Độ che phủ tầng cây bụi	Trung bình 6,4% (dao động từ 5% đến 9%)
Đặc điểm phẫu diện đất	Đá lộ đầu 70 - 85%; tầng A dày 25 cm (xám đen), tầng B dày 30 cm (nâu vàng)

Bảng 2: Mức độ tác động của con người và vật nuôi trên các tuyến điều tra (Thang điểm 0 - 3)

Tuyến điều tra	Khoảng cách (m)	Chặt/cưa cây	Khai thác LSNG	Đốt/phát quang	Dấu vết vật nuôi	Tác động khác
Tuyến 1	500	2,14	1,00	1,29	1,43	0,57
Tuyến 2	500	1,00	0,78	0,00	0,44	0,56
Tuyến 3	500	1,70	1,00	0,70	1,00	0,40
Trung bình	500	1,61	0,93	0,66	0,96	0,51

Về đóng góp học thuật và thực tiễn: Khóa luận là công trình đầu tiên điều tra và công bố dẫn liệu thực nghiệm về loài Mã Đậu Linh Quảng Tây tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc (tỉnh Bắc Kạn). Kết quả này bổ sung một điểm phân bố quan trọng mới cho loài trên bản đồ thực vật học Việt Nam, trong bối cảnh các điểm phân bố ghi nhận trước đây tại Thạch An (Cao Bằng) đã không còn tìm thấy do bị khai thác cạn kiệt. Khóa luận cũng chỉ ra thực trạng đáng báo động: loài có số lượng cá thể cực kỳ hiếm (chỉ gặp 1 cá thể trong 16 ÔTC), hoàn toàn thiếu vắng lớp cây tái sinh tự nhiên do bị thu hái củ làm thuốc triệt để và sinh cảnh núi đá vôi bị chia cắt.

Trên cơ sở đó, tác giả đã đề xuất hai nhóm giải pháp:

• Biện pháp bảo tồn: Tăng cường phối hợp giữa Ban quản lý khu bảo tồn và chính quyền địa phương; xây dựng quy ước bảo vệ rừng cấp thôn/xã, vận động người dân ký cam kết không chặt phá rừng; tăng mức chế tài xử phạt hành chính đối với hành vi xâm hại lâm sản; đẩy mạnh tuyên truyền qua bảng tin, tờ rơi tại cửa rừng; thực hiện khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên và hỗ trợ phát triển sinh kế nhằm giảm bớt sự phụ thuộc của người dân vào tài nguyên rừng.
• Biện pháp phát triển: Đưa loài vào danh mục các đề tài/dự án nghiên cứu bảo tồn nguồn gen; theo dõi quy luật vật hậu (đặc biệt là mùa quả chín từ tháng 6 đến tháng 9) để thu hái hạt gieo ươm thử nghiệm; tiến hành nghiên cứu nhân giống vô tính; tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật giúp người dân khai thác rễ củ bền vững, tránh đào bới tận diệt.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tồn tại một số hạn chế do điều kiện thực tế của một nghiên cứu tốt nghiệp đại học:

• Thời gian khảo sát ngoại nghiệp ngắn (từ tháng 1 đến tháng 5 năm 2014), chưa bao quát hết chu kỳ vật hậu học của loài trong năm (đặc biệt là thời kỳ quả chín từ tháng 6 đến tháng 9).
• Số lượng mẫu bắt gặp trong tự nhiên quá ít (chỉ tìm thấy 1 cá thể tại ÔTC số 14 trong tổng số 16 ÔTC), khiến các phân tích thống kê về mật độ quần thể và đặc tính phân bố sinh thái chưa đạt độ khái quát hóa cao.
• Chưa tiến hành được các thí nghiệm gieo ươm hạt giống hoặc nhân giống sinh dưỡng bằng giâm cành để kiểm chứng khả năng nhân giống nhân tạo của loài trong thực tế.
• Địa hình núi đá vôi có tỷ lệ đá lộ đầu quá cao (70 - 85%) gây khó khăn cho việc đào phẫu diện đất chuẩn, chỉ mô tả được phẫu diện quan sát hạn chế.

Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung:

• Mở rộng phạm vi và thời gian điều tra theo dõi liên tục trong nhiều năm tại các khu vực rừng tự nhiên lân cận giáp ranh huyện Na Hang (Tuyên Quang) và Ba Bể (Bắc Kạn) nhằm lập bản đồ phân bố chi tiết của loài.
• Triển khai nghiên cứu chuyên sâu về sinh học sinh sản, vật hậu học, cơ chế thụ phấn và phân tán hạt của loài Mã Đậu Linh Quảng Tây.
• Thực nghiệm các biện pháp kỹ thuật nhân giống hữu tính từ hạt và vô tính bằng phương pháp giâm hom hoặc nuôi cấy mô để phục vụ công tác tái phục hồi quần thể.

Giá trị tham khảo

Báo cáo khóa luận có giá trị tham khảo chuyên môn đối với các đối tượng và lĩnh vực sau:

• Sinh viên và học viên cao học thuộc các ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Sinh thái học, Bảo tồn đa dạng sinh học và Dược liệu học: Khóa luận cung cấp tài liệu mẫu về phương pháp lập tuyến điều tra trên địa hình núi đá vôi, kỹ thuật lập ô tiêu chuẩn, ô dạng bản, phương pháp xử lý số liệu tổ thành thực vật ($IVI$) và quy trình đánh giá tác động nhân sinh.
• Ban quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia vùng núi phía Bắc (như Nam Xuân Lạc, Ba Bể, Na Hang, Phong Quang, Du Già): Tài liệu cung cấp dẫn liệu cụ thể về tọa độ sinh cảnh, đặc điểm nhận dạng hình thái thân, lá, hoa, củ và mối đe dọa thực tế đối với loài nguy cấp Aristolochia kwangsiensis, hỗ trợ xây dựng phương án quản lý rừng bền vững và bảo tồn nguồn gen đặc hữu.

Câu hỏi thường gặp

1. Loài Mã Đậu Linh Quảng Tây được phát hiện phân bố ở điều kiện sinh thái và đai cao nào tại Nam Xuân Lạc?
Loài được tìm thấy ở đai cao từ 750 m đến 900 m so với mực nước biển, trên sườn và chân núi đá vôi. Cây xuất hiện trong trạng thái rừng tự nhiên nhiều tầng tán còn cấu trúc tương đối nguyên vẹn (trạng thái IIIA2), nơi có độ tàn che của tán rừng dao động từ 0,5 đến 0,7, đất ẩm, nhiều mùn thô nhưng có tỷ lệ đá lộ đầu rất cao (70 - 85%).

2. Khả năng tái sinh tự nhiên của loài Mã Đậu Linh Quảng Tây trong khu vực nghiên cứu đạt mức độ nào?
Trong toàn bộ 16 ÔTC khảo sát (và cụ thể là 5 ô dạng bản của ÔTC 14 nơi có cây mẹ phân bố), hoàn toàn không ghi nhận được bất kỳ cá thể cây con tái sinh nào của loài Mã Đậu Linh Quảng Tây, mặc dù mật độ tái sinh chung của các loài cây gỗ tầng cao tại khu vực này đạt tới 2.080 cây/ha. Điều này phản ánh nguy cơ suy giảm quần thể nghiêm trọng do áp lực khai thác và rào cản tái sinh tự nhiên.

3. Kích thước hình thái của thân, củ và rễ loài Mã Đậu Linh Quảng Tây được tác giả đo đếm cụ thể ra sao?
Thân cây già thuộc dạng dây leo hóa gỗ có chiều dài từ 5 đến 7 m, vỏ thân nứt nẻ thành các rãnh sâu theo chiều dọc. Củ có dạng hình quả trứng, khi cắt lát ruột có màu vàng, chiều dài đạt từ 7 đến 9 cm, chiều rộng từ 5 đến 7 cm. Tiết diện ngang của các rễ già nằm gần vị trí củ có đường kính đạt tới khoảng 1 cm.

4. Áp lực nhân vi nào tác động nghiêm trọng nhất đến rừng tự nhiên tại khu vực nghiên cứu?
Hoạt động chặt, cưa cây gỗ là tác động có mức điểm cao nhất trên các tuyến điều tra với giá trị trung bình là 1,61 điểm (trong đó tuyến 1 chịu tác động mạnh nhất đạt 2,14 điểm). Các tác động tiếp theo lần lượt là chăn thả gia súc (0,96 điểm), khai thác lâm sản ngoài gỗ và cây thuốc (0,93 điểm), đốt phát rừng làm nương rẫy (0,66 điểm).

5. Vị trí phân loại học và cấp độ bảo tồn của loài Mã Đậu Linh Quảng Tây được xác định như thế nào trong tài liệu?
Loài thuộc chi Aristolochia, họ Mộc Hương (Aristolochiaceae), bộ Hồ Tiêu (Piperales), phân lớp Mộc Lan (Magnoliidae), ngành Thực vật có hoa (Angiospermae). Trong Sách đỏ Việt Nam năm 2007 (phần Thực vật), loài được xếp vào phân hạng Nguy cấp: EN A1c,d.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Nguyễn Thế Dương đã xác định thành công sự hiện diện, đặc điểm hình thái và sinh thái học của loài dược liệu nguy cấp Mã Đậu Linh Quảng Tây (Aristolochia kwangsiensis) tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc, tỉnh Bắc Kạn. Kết quả điều tra thực nghiệm chỉ ra rằng loài chỉ phân bố rải rác ở đai cao 750 - 900 m trong rừng tự nhiên IIIA2, số lượng cá thể trong tự nhiên còn rất ít và hoàn toàn không quan sát thấy cây con tái sinh trong các ô dạng bản. Trước các áp lực nghiêm trọng từ việc chặt trộm cây gỗ và khai thác dược liệu của cư dân địa phương, hệ thống các giải pháp bảo tồn nghiêm ngặt kết hợp theo dõi vật hậu để nhân giống thử nghiệm do tác giả đề xuất mang tính khả thi cao, đóng góp cơ sở dữ liệu quan trọng cho công tác quản trị tài nguyên rừng đặc dụng trên núi đá vôi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Rừng là tài nguyên thiên nhiên vô cùng quý giá của trái đất nói chung và của mỗi quốc gia nói riêng. Ngoài chức năng cung cấp những lâm sản phục vụ nhu cầu của con người, rừng còn có chức năng bảo vệ môi trường và rừng là nơi lưu giữ các nguồn gen động thực vật, phục vụ cho cho các hoạt động sản xuất nông lâm nghiệp. Rừng có được những chức năng đó là nhờ có đa dạng sinh học (ĐDSH). ĐDSH là một trong những nguồn tài nguyên quí giá nhất, vì nó là cơ sở của sự sống còn, thịnh vượng và tiến hoá bền vững của các loài sinh vật trên hành tinh chúng ta.

Nhưng hiện nay dân số thế giới tăng, nhu cầu về lâm sản tăng dẫn đến khai thác rừng quá mức và không khoa học làm cho diện tích rừng bị suy giảm nghiêm trọng kéo theo suy giảm ĐDSH. Chính vì vậy loài người đã, đang và sẽ phải đứng trước một thử thách, đó là sự suy giảm về ĐDSH dẫn đến làm mất trạng thái cân bằng của môi trường kéo theo là những thảm họa như lũ lụt, hạn hán, lở đất, gió bão, cháy rừng, ô nhiễm môi trường sống, các căn bệnh hiểm nghèo…xuất hiện ngày càng nhiều. Tất cả các thảm họa đó là hậu quả, một cách trực tiếp hay gián tiếp của việc suy giảm ĐDSH. Việt Nam được coi là một trong những trung tâm ĐDSH của vùng Đông Nam Á.

Từ kết quả nghiên cứu về khoa học cơ bản trên lãnh thổ Việt Nam, nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước đều nhận định rằng Việt Nam là một trong 10 quốc gia ở Châu Á có tính đa ĐDSH cao do có sự kết hợp của nhiều yếu tố. Tuy nhiên, tài nguyên rừng Việt Nam đã và đang bị suy thoái nghiêm trọng do nhiều các nguyên nhân khác nhau như nhu cầu lâm sản ngày càng tăng, việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất, khai thác quá mức, không đúng kế hoạch, chiến tranh,… Theo số liệu mà Maurand P. công bố trong công trình “Lâm nghiệp Đông Dương” thì đến năm 1943 Việt Nam còn khoảng 14,3 triệu ha rừng tự nhiên với độ che phủ là 43,7% diện tích lãnh thổ. Quá trình mất rừng xảy ra liên tục từ năm 1943 đến đầu những năm 1990, đặc biệt từ năm 1976 -1990 diện tích rừng tự nhiên giảm mạnh, chỉ trong 14 năm diện tích rừng giảm đi 2,7 triệu ha, bình quân mỗi năm mất gần 190 ngàn ha (1,7%/năm) và diện tích rừng giảm xuống mức thấp nhất là 9,2 n 2 triệu ha với độ che phủ 27,8% vào năm 1990 (Trần Văn Con, 2001).

Tính tới hết năm 2010 - 2011 -2012 với nhiều nỗ lực cho việc bảo vệ và phát triển rừng thông qua nhiều Chương trình và Dự án, Tỷ lệ che phủ rừng của nước ta đạt 39,5% năm 2010, 40,2%năm 2011 phấn đấu năm 2013 đạt 40.7% (Tình hình thực hiện phát triển kinh tế xã hội năm 2011, 2012 và quý 1 năm 2013) [1] xong chủ yếu là rừng trồng, rừng tự nhiên vẫn suy giảm. KBT loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc (KBTL&SCNXL) huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn được thành lập theo Quyết định số 342/QĐ-UB ngày 17/03/2004 của UBND tỉnh Bắc Kạn với diện tích 1.788 ha, nằm trong địa giới hành chính của xã Xuân Lạc, Bản Thi và Đồng Lạc chủ yếu là rừng trên núi đá vôi có nhiều loài cây quý hiếm. Mặc dù có diện tích nhỏ, nhưng KBTL&SCNXL là hành lang quan trọng nối liền Vườn quốc gia Ba Bể với KBT (Khu bảo tồn) thiên nhiên Na Hang. Hiện trạng rừng ở KBT này còn nguyên tương đối nguyên vẹn, nhiều nơi ít bị tác động bởi con người, còn lưu giữ nhiều loài động vật quý hiến đang có nguy cơ bị tuyệt Chủng ở Việt Nam và trên thế giới như Voọc đen má trắng, Vạc Hoa và các loài thực vật quý hiếm như Huỳnh đường, Nghiến, Đinh, Thông pà cò các loài lan hài,các loài họ Mộc Hương,.

Núi đá vôi là hệ sinh thái rất đặc biệt của nước ta, nó chứa đựng một nguồn tài nguyên sinh học vô cùng quí giá. Nằm trong hệ thống rừng đặc dụng của Việt Nam, KBTL&SC NXL là vùng núi đá vôi liền kề với VQG Ba Bể, KBT Na Hang Tuyên Quang. Tuy nhiên trong thực tế nguồn tài nguyên rừng tại đây đang bị tác động mạnh bởi sức ép của các làng bản xung quanh. bảo vệ nguồn gen quí cũng như các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác tại KBT đã được tỉnh Bắc Kạn rất quan tâm.

Cũng như các KBT khác, KBTL & SCNXL huyện Chợ Đồn tỉnh Bắc Kạn là nơi lưu giữ những nguồn gen và các loài động thực vật có giá trị, đặc biệt loài cây Mã Đậu Linh Quảng Tây. Để tìm hiểu một số loài thực vật quý hiếm đó tôi tiến hành thực hiện đề tài: “ Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học loài cây Mã đậu linh Quảng Tây (Aristolochia kwangsiensis Chun & How ex Liang) làm cơ sở đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển loài tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc Tỉnh Bắc Kạn ”. Mục đích Dựa trên cơ sở điều tra nghiên cứu đặc điểm sinh thái và sự bố của loài cây Mã Đậu Linh Quảng Tây làm cơ sở để đề xuất một số biện pháp nhằm bảo vệ loài cây này và bảo tồn nguồn gen loài thực vật quý hiếm còn tồn tại trong KBT. Mục tiêu - Tìm hiểu được đặc điểm sử dụng và sự hiểu biết của người dân địa phương về loài Mã Đậu Linh Quảng Tây trong khu vực nghiên cứu.

- Xác định được một số đặc điểm sinh vật học và sinh thái học của loài Mã Đậu Linh Quảng Tây. - Đề xuất một số biện pháp để bảo tồn và phát triển nguồn gen cây thuốc Mã đậu linh Quảng Tây, một trong những loài cây thuốc quý hiếm có trong KBT. Ý nghĩa của khóa luận 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Việc nghiên cứu giúp tôi củng cố lại và bổ sung thêm kiến thức đã học.

Qua đó giúp tôi làm quen với việc nghiên cứu khoa học, viết và trình bày báo cáo khoa học. Ý nghĩa thực tiễn Thấy được sự đa dạng của các loài thực vật quý hiếm tại khu vực nghiên cứu, và sự suy giảm của các loài thực vật trong những năm qua. Đưa ra một số biện pháp nhằm bảo tồn loài cây thuốc Mã Đậu Linh cùng các loài thực vật quý hiếm khác tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc. - Đây là tài liệu tham khảo cho những người có nhu cầu tìm hiểu về các vấn đề đã được nêu trong khóa luận.

n 4 Phần 2 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học của nghiên cứu về cây Mã đậu linh Quảng Tây Hiện nay, do nhiều nguyên nhân khác nhau làm cho nguồn tài nguồn tài nguyên ĐDSH của Việt Nam đã và đang bị suy giảm. Nhiều hệ sinh thái và môi trường sống bị thu hẹp diện tích và nhiều Taxon loài và dưới loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng trong một tương lai gần. ∗Về cơ sở sinh học Nghiên cứu đặc điểm sinh học của loài hết sức cần thiết và quan trọng, đây là cơ sở khoa học cho việc bảo vệ và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên, ngăn ngừa suy thoái các loài nhất là những loài động, thực vật quý hiếm, ngăn ngừa ô nhiễm môi trường.là cơ sở khoa học xây dựng mối quan hệ giữa con người và thế giới tự nhiên.

∗Về cơ sở bảo tồn Để khắc phục tình trạng trên Chính phủ Việt Nam đã đề ra nhiều biện pháp, cùng với các chính sách kèm theo nhằm bảo vệ tốt hơn tài nguyên ĐDSH của đất nước. Tuy nhiên, thực tế đang đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến bảo tồn ĐDSH cần phải giải quyết như quan hệ giữa bảo tồn và phát triển bền vững hoặc tác động của biến đổi khí hậu đối với bảo tồn ĐDSH. Dựa trên các tiêu chuẩn đánh giá tình trạng các loài của IUCN 1978, Việt Nam cũng công bố trong Sách đỏ (Sách đỏ Việt Nam, 1996) phần II, Thực vật. Sách đỏ Việt Nam năm 2007 (Sách đỏ Việt Nam, 2007) phần II Thực vật để hướng dẫn, thúc đẩy công tác bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên phân chia ra các thứ hạng sau: + Bị tuyệt chủng (EX) + Tuyệt chủng trong tự nhiên (EW) Nhóm các loài nguy cấp được chú trọng bảo vệ hàng đầu gồm các phân hạng chính sau: + Cực kì nguy cấp (CR) + Nguy cấp (EN) n 5 + Sắp nguy cấp (VU) Nhóm các loài ít nguy cấp: + Ít nguy cấp: (LR) - Phụ thuộc bảo tồn: (LR/cd) - Sắp bị đe dọa: (LR/nt) - Ít quan tâm: Least Concern (LR/lc) +Thiếu dẫn liệu: Data Deficient (DD) + Không đánh giá: Not Evaluated (NE) Để bảo vệ và phát triển các loài Động thực vật quý hiếm Chính phủ đã ban hành (Nghị định số 32 /2006/NĐ-CP) [9].

Nghị định quy định các loài động, thực vật quý, hiếm gồm hai nhóm chính: +IA,B Thực vật rừng, động vật rừng nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại (IA đối với thực vật rừng). +IIA,B Thực vật rừng, động vật rừng hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại (IIA đối với thực vật rừng). Căn cứ vào phân cấp bảo tồn loài và ĐDSH tại KBTL&SCNXL huyện Chợ Đồn tỉnh Bắc Kạn có rất nhiều loài động thực vật được xếp vào cấp bảo tồn CR, EN và VU cần được bảo tồn, nhằm gìn giữ nguồn gen quý giá cho thành phần đa dạng sinh học ở Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung, một trong những loài thực vật cần được bảo tồn là loài cây thuốc quý hiếm Mã đậu linh Quảng Tây tại KBT, đây là cơ sở khoa học đầu tiên giúp tôi tiến đến nghiên cứu và thực hiện khóa luận. Đối với bất kỳ công tác bảo tồn một loài động thực vật nào đó thì việc đi tìm hiểu kỹ tình hình phân bố, hiện trạng nơi phân bố là điều cấp thiết nhất.

Ở KBT loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc tỉnh Bắc Kạn, tôi đi tìm hiểu một số đặc điểm sinh học loài Mã đậu linh Quảng Tây, thống kê số lượng, tình hình sinh trưởng và đặc điểm sinh thái học của loài tại địa bàn nghiên cứu. Đây là cơ sở thứ hai để tôi thực hiện nghiên cứu của mình. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam về cây Mã đậu linh Quảng Tây 2. Trên thế giới n 6 Các hoạt động hướng tới phát triển bền vững và bảo tồn Đa dạng sinh học ở các vùng đá vôi ở Việt Nam cũng như ở nhiều nơi khác trên thế giới hiện còn gặp nhiều khó khăn do những mâu thuẫn về lợi ích đến từ nhiều phía.