Nghiên Cứu Đa Hình Gen STAT5b và STAT6 Ở Bệnh Nhân Ung Thư Biểu Mô Tế Bào Gan Có HBsAg (+)

Nghiên cứu tính đa hình gen stat5b và stat6 ở bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào gan có hbsag, cung cấp thông tin quan trọng cho điều trị.

• Tác giả: Lê Quang Nhựt
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Xuân Kiên
• Trường học: Học viện Quân y
• Chuyên ngành: Nội khoa
• Đề tài: Nghiên Cứu Đa Hình Gen STAT5b và STAT6 Ở Bệnh Nhân Ung Thư Biểu Mô Tế Bào Gan Có HBsAg (+)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Dịch tễ học ung thư biểu mô tế bào gan
• 2.1.1. Trên thế giới
• 2.1.2. Tại Việt Nam
• 2.2. Chẩn đoán ung thư biểu mô tế bào gan
• 2.2.1. Xét nghiệm dấu ấn ung thư
• 2.2.2. Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh
• 2.2.3. Phương pháp mô bệnh học hoặc tế bào học
• 2.3. Đánh giá giai đoạn ung thư biểu mô tế bào gan
• 2.4. Cơ chế bệnh sinh của ung thư biểu mô tế bào gan nhiễm virus viêm gan B
• 2.4.1. Cơ chế bệnh sinh chung
• 2.4.2. Cơ chế bệnh sinh nhiễm virus viêm gan B gây ung thư biểu mô tế bào gan
• 2.4.3. Con đường tín hiệu JAK/STAT
• 2.4.3.1. Cấu trúc phân tử STATs
• 2.4.3.2. Hoạt động của con đường tín hiệu JAK/STAT
• 2.4.3.3. Vai trò của các STAT trong ung thư biểu mô tế bào gan
• 2.4.4. Gen STAT5b và STAT6
• 2.4.5. Tình hình nghiên cứu đa hình gen STAT5b, STAT6 ở bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào gan trên thế giới và Việt Nam
• 3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Nhóm nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Thiết kế nghiên cứu
• 3.3.2. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu
• 3.3.3. Địa điểm, thời gian nghiên cứu
• 3.3.4. Thiết bị, hóa chất dùng trong nghiên cứu
• 3.3.5. Các bước tiến hành nghiên cứu
• 3.3.5.1. Lựa chọn đối tượng nghiên cứu
• 3.3.5.2. Chuẩn bị mẫu máu cho phân tích đa hình gen
• 3.3.5.3. Phân tích đa hình gen
• 3.3.6. Các chỉ số nghiên cứu và tiêu chuẩn chẩn đoán
• 3.3.7. Đặc điểm nhóm nghiên cứu
• 3.3.8. Đặc điểm đa hình gen STAT5b rs6503691 và gen STAT6
• 3.3.9. Mối liên quan của các đa hình gen STAT5b rs6503691, STAT6 với nguy cơ ung thư biểu mô tế bào gan và một số yếu tố của UTBM tế bào gan
• 3.3.10. Phân tích và xử lý số liệu
• 3.3.11. Đạo đức nghiên cứu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đặc điểm nhóm nghiên cứu
• 4.1.1. Đặc điểm tuổi và giới của các đối tượng nghiên cứu
• 4.1.2. Đặc điểm nhóm tuổi của bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào gan
• 4.1.3. Đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào gan
• 4.1.4. Một số xét nghiệm của bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào gan
• 4.1.5. Một số đặc điểm hình thái u gan
• 4.2. Đặc điểm phân bố kiểu gen của đa hình gen STAT5b rs6503691 và một số đa hình gen STAT6
• 4.2.1. Đặc điểm phân bố kiểu gen và alen của đa hình gen STAT5b rs6503691
• 4.2.2. Đặc điểm phân bố kiểu gen và alen của đa hình gen STAT6
• 4.3. Mối liên quan đa hình gen STAT5b rs6503691, một số đa hình gen STAT6 với nguy cơ ung thư biểu mô tế bào gan và một số yếu tố
• 4.3.1. Mối liên quan đa hình gen STAT5b rs6503691 với nguy cơ ung thư biểu mô tế bào gan
• 4.3.2. Mối liên quan một số đa hình gen STAT6 với nguy cơ ung thư biểu mô tế bào gan
• 4.3.3. Mối liên quan đa hình gen STAT5b, STAT6 với một số yếu tố ở bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào gan
• 4.3.4. Liên quan tổ hợp hai đa hình gen STAT6 rs703817 và rs1059513 với ung thư biểu mô tế bào gan
• 4.4. Một số đặc điểm nhóm nghiên cứu
• 4.4.1. Đặc điểm tuổi và giới
• 4.4.2. Đặc điểm một số triệu chứng lâm sàng
• 4.4.3. Đặc điểm một số xét nghiệm máu
• 4.4.4. Một số đặc điểm khối u gan
• 4.4.5. Đánh giá chức năng gan và giai đoạn bệnh
• 4.5. Tỷ lệ kiểu gen của đa hình gen STAT5b rs6503691 và một số đa hình gen STAT6 ở bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào gan có HBsAg (+)
• 4.5.1. Tỷ lệ kiểu gen và alen của đa hình gen STAT5b rs6503691
• 4.5.2. Tỷ lệ kiểu gen và alen của một số đa hình gen STAT6
• 4.6. Mối liên quan đa hình gen STAT5b rs6503691, một số đa hình gen STAT6 với nguy cơ ung thư biểu mô tế bào gan và một số yếu tố
• 4.6.1. Mối liên quan đa hình gen STAT6 rs1059513 và rs703817 với nguy cơ ung thư biểu mô tế bào gan
• 4.6.2. Mối liên quan đa hình gen STAT6 rs1059513 và rs703817 với một số yếu tố ở bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào gan
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• A. DANH SÁCH CÁC ĐỐI TƯỢNG THAM GIA NGHIÊN CỨU
• B. DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• C. DANH MỤC BẢNG
• D. DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• E. DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đa Hình Gen STAT5b STAT6 và HCC

Ung thư biểu mô tế bào gan (HCC) là một vấn đề sức khỏe toàn cầu nghiêm trọng. Đây là loại ung thư phổ biến thứ sáu trên thế giới và là nguyên nhân gây tử vong hàng thứ ba liên quan đến ung thư. Nhiễm virus viêm gan B (HBsAg (+)) là một yếu tố nguy cơ chính, đặc biệt ở Việt Nam. Tuy nhiên, không phải tất cả bệnh nhân nhiễm HBV đều phát triển HCC, điều này cho thấy vai trò của các yếu tố di truyền. Nghiên cứu này tập trung vào vai trò của đa hình gen STAT5b và đa hình gen STAT6 trong sự phát triển HCC ở bệnh nhân HBsAg (+). STAT5b và STAT6 là các protein quan trọng trong con đường tín hiệu JAK/STAT, có vai trò trong tăng trưởng tế bào, biệt hóa và đáp ứng miễn dịch. Sự biến đổi trong các gen này có thể ảnh hưởng đến nguy cơ phát triển HCC. Nghiên cứu này nhằm mục đích xác định xem có mối liên quan nào giữa đa hình gen STAT5b/STAT6 và nguy cơ HCC ở bệnh nhân nhiễm HBV hay không. Kết quả nghiên cứu có thể giúp ích cho việc chẩn đoán ung thư gan và tiên lượng ung thư gan. "Nghiên cứu tính đa hình gen STAT5b và STAT6 ở bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào gan có HBsAg (+)" được thực hiện để làm rõ vấn đề này.

1.1. Dịch tễ học ung thư biểu mô tế bào gan toàn cầu

Ung thư biểu mô tế bào gan (HCC) là một trong những bệnh ung thư phổ biến nhất trên toàn thế giới. Theo Globocan năm 2020, có 906.000 ca HCC mới mắc trên toàn cầu, chiếm 4.7% tổng số ca ung thư. Gần 75% trường hợp HCC tập trung ở Châu Á, đặc biệt là Mông Cổ, Trung Quốc và Ấn Độ. Tỷ lệ mắc bệnh cao nhất ở Đông Nam Á do tỷ lệ nhiễm virus viêm gan B cao. HCC cũng là một trong những loại ung thư gây tử vong cao nhất. Năm 2020, có 830.180 ca tử vong do HCC, chiếm 8.3% tổng số ca tử vong do ung thư. Tỷ lệ tử vong có xu hướng tăng ở Bắc Mỹ và Châu Âu, trong khi giảm ở Nhật Bản và Trung Quốc. Dự báo số ca mắc mới HCC sẽ tăng 55% từ năm 2020 đến năm 2040.

1.2. Thực trạng ung thư biểu mô tế bào gan tại Việt Nam

Các báo cáo dịch tễ ở Việt Nam cho thấy HCC là một loại ung thư phổ biến, đặc biệt ở nam giới. Số ca mắc mới HCC tăng dần qua các năm và có xu hướng trở thành loại ung thư phổ biến nhất. Theo một nghiên cứu, số ca HCC mới mắc ở nam giới đã tăng từ 5.787 ca năm 2000 lên 19.568 ca năm 2018, vượt xa ung thư phổi. Tương tự, ở nữ giới, số ca HCC mới mắc cũng tăng dần. Điều này cho thấy tính chất nghiêm trọng của thực trạng HCC tại Việt Nam. Các yếu tố nguy cơ, đặc biệt là nhiễm virus viêm gan B, đóng vai trò quan trọng trong sự gia tăng tỷ lệ mắc HCC ở Việt Nam.

II. Thách Thức Chẩn Đoán Sớm Ung Thư Biểu Mô Tế Bào Gan

Mặc dù có những tiến bộ trong điều trị, ung thư biểu mô tế bào gan (HCC) thường được chẩn đoán ở giai đoạn muộn, làm giảm hiệu quả điều trị. Các phương pháp chẩn đoán ung thư gan hiện tại bao gồm xét nghiệm dấu ấn ung thư (AFP), chẩn đoán hình ảnh (siêu âm, CT, MRI) và sinh thiết gan. Tuy nhiên, độ nhạy và độ đặc hiệu của các xét nghiệm này còn hạn chế. Ví dụ, AFP có thể tăng trong các bệnh gan khác, dẫn đến chẩn đoán sai. Chẩn đoán hình ảnh có thể không phát hiện được các khối u nhỏ. Sinh thiết gan là một thủ thuật xâm lấn và có thể gây biến chứng. Do đó, cần có các dấu ấn sinh học mới để chẩn đoán sớm ung thư gan. Nghiên cứu di truyền ung thư gan, đặc biệt là vai trò của đa hình gen, có thể cung cấp thông tin quan trọng để phát triển các xét nghiệm chẩn đoán chính xác hơn và cải thiện tiên lượng ung thư gan.

2.1. Giới hạn của các phương pháp chẩn đoán hiện tại

Các phương pháp chẩn đoán hiện tại cho HCC bao gồm xét nghiệm dấu ấn ung thư như AFP, chẩn đoán hình ảnh như siêu âm, CT và MRI, và sinh thiết gan. Tuy nhiên, các phương pháp này có những hạn chế nhất định. AFP có độ nhạy và độ đặc hiệu hạn chế, vì nó có thể tăng trong các bệnh gan khác. Chẩn đoán hình ảnh có thể không phát hiện được các khối u nhỏ. Sinh thiết gan là một thủ thuật xâm lấn và có thể gây biến chứng. Những hạn chế này cho thấy sự cần thiết của các dấu ấn sinh học mới để chẩn đoán ung thư gan chính xác và sớm hơn.

2.2. Tại sao cần nghiên cứu dấu ấn sinh học ung thư gan

Nghiên cứu dấu ấn sinh học là rất quan trọng để cải thiện chẩn đoán ung thư gan và tiên lượng ung thư gan. Dấu ấn sinh học có thể cung cấp thông tin về cơ chế bệnh sinh của HCC, giúp xác định các mục tiêu điều trị mới. Các dấu ấn sinh học mới có thể giúp phát hiện HCC ở giai đoạn sớm hơn, khi điều trị có hiệu quả nhất. Ngoài ra, dấu ấn sinh học có thể giúp dự đoán khả năng đáp ứng với điều trị và nguy cơ tái phát. Do đó, nghiên cứu dấu ấn sinh học là một lĩnh vực quan trọng trong nghiên cứu ung thư gan.

III. Đa Hình Gen STAT5b và STAT6 Cơ Chế Liên Quan HCC

Con đường tín hiệu JAK/STAT đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển ung thư biểu mô tế bào gan (HCC). STAT5b và STAT6 là các thành viên của họ protein STAT, tham gia vào con đường tín hiệu này. STAT5b liên quan đến tăng trưởng tế bào và biệt hóa, trong khi STAT6 tham gia vào đáp ứng miễn dịch. Đột biến gen STAT5b và đột biến gen STAT6 có thể làm thay đổi hoạt động của con đường JAK/STAT, dẫn đến tăng sinh tế bào không kiểm soát và ức chế đáp ứng miễn dịch, góp phần vào sự phát triển HCC. Nghiên cứu này tập trung vào tần suất đa hình gen STAT5b/STAT6 ở bệnh nhân HCC HBsAg dương tính và đánh giá xem có mối liên quan nào giữa các biến thể gen STAT5b và biến thể gen STAT6 này với nguy cơ phát triển HCC hay không. Ảnh hưởng của đa hình gen đến chức năng gen có thể được đánh giá thông qua phân tích gene expression in HCC.

3.1. Vai trò của con đường tín hiệu JAK STAT trong HCC

Con đường tín hiệu JAK/STAT là một con đường truyền tín hiệu nội bào quan trọng, tham gia vào nhiều quá trình tế bào như tăng trưởng, biệt hóa, đáp ứng miễn dịch và viêm. Trong HCC, con đường JAK/STAT thường bị kích hoạt bất thường, dẫn đến tăng sinh tế bào không kiểm soát, ức chế apoptosis và thúc đẩy sự hình thành mạch máu. Các thành viên của họ protein STAT, bao gồm STAT5b và STAT6, đóng vai trò quan trọng trong con đường này. Do đó, sự thay đổi trong hoạt động của STAT5b và STAT6 có thể góp phần vào sự phát triển HCC.

3.2. Cơ chế tác động của STAT5b và STAT6 lên tế bào gan

STAT5b tham gia vào tăng trưởng tế bào và biệt hóa, trong khi STAT6 tham gia vào đáp ứng miễn dịch. Sự thay đổi trong hoạt động của STAT5b có thể ảnh hưởng đến sự tăng sinh và biệt hóa của tế bào gan, dẫn đến sự hình thành khối u. Sự thay đổi trong hoạt động của STAT6 có thể làm suy yếu đáp ứng miễn dịch chống lại tế bào ung thư, tạo điều kiện cho sự phát triển HCC. Vai trò của STAT5b trong ung thư gan và vai trò của STAT6 trong ung thư gan cần được nghiên cứu kỹ lưỡng để hiểu rõ hơn về cơ chế bệnh sinh của HCC.

IV. Phương Pháp Nghiên Cứu Đa Hình Gen STAT5b STAT6 ở HCC

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích di truyền để xác định tỷ lệ kiểu gen của đa hình gen STAT5b rs6503691 và một số đa hình gen STAT6 ở bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào gan (HCC) có HBsAg (+). Mẫu máu được thu thập từ bệnh nhân và nhóm chứng (người khỏe mạnh, bệnh nhân xơ gan). DNA được chiết xuất và phân tích bằng kỹ thuật PCR (Phản ứng chuỗi polymerase) và giải trình tự gen để xác định kiểu gen của các đa hình gen được nghiên cứu. Sau đó, phân tích thống kê được thực hiện để đánh giá mối liên quan giữa đa hình gen STAT5b/STAT6 với nguy cơ ung thư và một số yếu tố lâm sàng của bệnh nhân HCC. Nghiên cứu này tuân thủ các nguyên tắc đạo đức nghiên cứu và được phê duyệt bởi hội đồng đạo đức của bệnh viện.

4.1. Quy trình phân tích đa hình gen trong mẫu bệnh phẩm

Quy trình phân tích đa hình gen bao gồm các bước sau: (1) Thu thập mẫu máu từ bệnh nhân và nhóm chứng. (2) Chiết xuất DNA từ mẫu máu. (3) Khuếch đại vùng gen chứa các đa hình gen được quan tâm bằng kỹ thuật PCR. (4) Xác định kiểu gen của các đa hình gen bằng kỹ thuật giải trình tự gen hoặc các phương pháp khác. (5) Phân tích dữ liệu và đánh giá mối liên quan giữa kiểu gen và bệnh tật. Quy trình này đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả.

4.2. Thiết kế nghiên cứu và cỡ mẫu phù hợp

Thiết kế nghiên cứu là một nghiên cứu bệnh chứng, so sánh tỷ lệ kiểu gen của đa hình gen STAT5b/STAT6 giữa bệnh nhân HCC và nhóm chứng. Cỡ mẫu được tính toán dựa trên tần suất của các đa hình gen trong quần thể và mức độ ảnh hưởng dự kiến của các đa hình gen đối với nguy cơ HCC. Cỡ mẫu đủ lớn đảm bảo sức mạnh thống kê để phát hiện mối liên quan có ý nghĩa giữa đa hình gen và HCC.

V. Kết Quả Liên Quan Giữa Đa Hình Gen và Nguy Cơ HCC

Nghiên cứu này đã xác định tỷ lệ kiểu gen của đa hình gen STAT5b rs6503691 và một số đa hình gen STAT6 ở bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào gan (HCC) có HBsAg (+). Kết quả cho thấy có mối liên quan đáng kể giữa một số đa hình gen STAT6 (rs703817 và rs1059513) với nguy cơ HCC. Cụ thể, một số kiểu gen nhất định của STAT6 có thể làm tăng nguy cơ phát triển HCC ở bệnh nhân nhiễm HBV. Tuy nhiên, không tìm thấy mối liên quan đáng kể giữa đa hình gen STAT5b rs6503691 và nguy cơ HCC. Ngoài ra, nghiên cứu cũng đánh giá mối liên quan giữa các đa hình gen này với một số yếu tố lâm sàng của bệnh nhân HCC, như tuổi, giai đoạn bệnh và chức năng gan. Kết quả này có thể cung cấp thông tin quan trọng để chẩn đoán sớm ung thư gan và tiên lượng ung thư gan.

5.1. Thống kê tỷ lệ kiểu gen STAT5b và STAT6 ở nhóm HCC

Nghiên cứu đã xác định tỷ lệ kiểu gen và alen của đa hình gen STAT5b rs6503691 và một số đa hình gen STAT6 ở nhóm HCC. Các kết quả được trình bày trong bảng và biểu đồ, cho phép so sánh tần suất của các kiểu gen và alen giữa nhóm HCC và nhóm chứng. Phân tích thống kê được thực hiện để đánh giá sự khác biệt có ý nghĩa giữa các nhóm.

5.2. Phân tích liên quan giữa đa hình gen và yếu tố lâm sàng

Nghiên cứu đã đánh giá mối liên quan giữa các đa hình gen STAT5b/STAT6 và một số yếu tố lâm sàng của bệnh nhân HCC, như tuổi, giới tính, giai đoạn bệnh, chức năng gan và nồng độ AFP. Phân tích hồi quy logistic được sử dụng để xác định các yếu tố dự đoán độc lập cho nguy cơ HCC. Kết quả này có thể giúp xác định các bệnh nhân có nguy cơ cao phát triển HCC và có thể được hưởng lợi từ việc sàng lọc và theo dõi chặt chẽ hơn.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Đa Hình Gen Ung Thư Gan

Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng về mối liên quan giữa một số đa hình gen STAT6 và nguy cơ ung thư biểu mô tế bào gan (HCC) ở bệnh nhân có HBsAg (+). Kết quả này có thể đóng góp vào việc hiểu rõ hơn về cơ chế bệnh sinh của HCC và giúp phát triển các chiến lược chẩn đoán và tiên lượng ung thư gan hiệu quả hơn. Các nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào việc xác định cơ chế phân tử mà qua đó các đa hình gen STAT6 ảnh hưởng đến sự phát triển HCC. Nghiên cứu cũng nên được mở rộng để bao gồm các quần thể khác nhau và các yếu tố nguy cơ khác của HCC. Ngoài ra, cần có các nghiên cứu lớn hơn để xác nhận các kết quả này và đánh giá giá trị lâm sàng của việc sử dụng đa hình gen STAT6 làm dấu ấn sinh học.

6.1. Ứng dụng của nghiên cứu đa hình gen trong y học

Nghiên cứu đa hình gen có nhiều ứng dụng tiềm năng trong y học, bao gồm chẩn đoán ung thư gan sớm, tiên lượng ung thư gan, dự đoán đáp ứng với điều trị và phát triển các phương pháp điều trị cá nhân hóa. Dấu ấn sinh học ung thư gan có thể được sử dụng để xác định các bệnh nhân có nguy cơ cao phát triển HCC và theo dõi hiệu quả điều trị. Ngoài ra, nghiên cứu đa hình gen có thể giúp xác định các mục tiêu điều trị mới và phát triển các loại thuốc nhắm trúng đích.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về gen miễn dịch trong ung thư gan

Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc khám phá các gen miễn dịch trong ung thư gan, đặc biệt là vai trò của STAT5b và STAT6 trong việc điều hòa đáp ứng miễn dịch chống lại tế bào ung thư. Cần có các nghiên cứu sâu hơn để hiểu rõ hơn về cơ chế phân tử mà qua đó các đa hình gen ảnh hưởng đến sự phát triển HCC. Ngoài ra, cần có các nghiên cứu lâm sàng để đánh giá giá trị của việc sử dụng đa hình gen làm dấu ấn sinh học trong thực hành lâm sàng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Ung thư biểu mô (UTBM) tế bào gan là một trong những bệnh lý ác tính phổ biến hàng đầu trên thế giới và tại Việt Nam. Theo thống kê dịch tễ học toàn cầu, UTBM tế bào gan chiếm tỷ lệ tử vong đứng hàng thứ ba trong các bệnh ung thư. Căn nguyên chính dẫn đến căn bệnh này là tình trạng nhiễm virus viêm gan B (HBV), chiếm khoảng 54% ca bệnh trên thế giới và chiếm tới 62,3% tại Việt Nam. Mặc dù tỷ lệ nhiễm HBV trong cộng đồng rất cao, diễn tiến bệnh ở từng cá thể lại có sự khác biệt rõ rệt: từ viêm gan cấp tự hồi phục, người mang virus không triệu chứng, đến viêm gan mạn tính, xơ gan và UTBM tế bào gan. Cơ chế phân tử giải thích cho sự khác biệt này liên quan chặt chẽ đến sự tương tác giữa virus và các yếu tố di truyền của cơ thể vật chủ, đặc biệt là các con đường dẫn truyền tín hiệu nội bào.

Trong số các con đường dẫn truyền tín hiệu liên quan đến cơ chế sinh ung thư gan, con đường Janus kinase/signal transducer and activator of transcription (JAK/STAT) đóng vai trò trung tâm trong việc điều hòa tăng trưởng, biệt hóa tế bào và đáp ứng miễn dịch. Các nghiên cứu trước đây đã làm sáng tỏ vai trò sinh ung thư của STAT3 hoặc ức chế khối u của STAT1, STAT2, STAT4. Tuy nhiên, tính đa hình đơn nucleotide (SNP) của gen STAT5b và đặc biệt là gen STAT6 trong mối liên quan với UTBM tế bào gan ở bệnh nhân có kháng nguyên bề mặt virus viêm gan B (HBsAg dương tính) vẫn còn là một khoảng trống nghiên cứu lớn, chưa có nhiều dữ liệu công bố tại Việt Nam cũng như trên thế giới.

Luận án tiến sĩ y học của nghiên cứu sinh Lê Quang Nhựt, chuyên ngành Nội khoa (mã số: 9 72 01 07), thực hiện tại Học viện Quân y dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Xuân Kiên và TS. Dương Quang Huy, được xây dựng nhằm giải quyết khoảng trống này với 2 mục tiêu cụ thể:

1. Xác định tỷ lệ kiểu gen của đa hình gen STAT5b rs6503691 và một số đa hình gen STAT6 ở bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào gan có HBsAg (+).
2. Đánh giá mối liên quan giữa đa hình gen STAT5b rs6503691, một số đa hình gen STAT6 với nguy cơ ung thư và một số yếu tố của bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào gan có HBsAg (+).

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án bao gồm các bệnh nhân UTBM tế bào gan có HBsAg (+) cùng các nhóm chứng (người khỏe mạnh và bệnh nhân xơ gan có HBsAg (+)), sử dụng nguồn số liệu bệnh án lâm sàng và mẫu máu lưu trữ từ đề tài cấp Nhà nước (mã số 108...) tại các cơ sở y tế: Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, Bệnh viện Quân y 103, Bệnh viện Ung bướu thành phố Cần Thơ và Bệnh viện Đa khoa thành phố Cần Thơ, công trình hoàn thành năm 2023.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa toàn diện các y văn trong nước và quốc tế về dịch tễ học, chẩn đoán, cơ chế bệnh sinh phân tử của UTBM tế bào gan liên quan đến HBV, cũng như cấu trúc và chức năng của con đường tín hiệu JAK/STAT.

Dịch tễ học và chẩn đoán ung thư biểu mô tế bào gan

Về mặt dịch tễ học, tác giả trích dẫn số liệu Globocan năm 2020 ghi nhận 906.000 ca mắc mới UTBM tế bào gan (chiếm 4,7% tổng số ca ung thư mới) và 830.180 ca tử vong (chiếm 8,3% tổng số ca tử vong do ung thư) trên toàn cầu, tăng so với số liệu năm 2018 (841.080 ca mắc mới và 781.631 ca tử vong). Gần 75% trường hợp UTBM tế bào gan tập trung tại Châu Á (đặc biệt Trung Quốc, Mông Cổ, Ấn Độ). Khu vực Đông Nam Á có tỷ lệ mắc chuẩn hóa theo tuổi vượt mức 20/100.000 dân, trong đó Việt Nam đứng hàng đầu khu vực (tỷ lệ mắc chuẩn hóa theo tuổi là 23,2/100.000 dân), tiếp theo là Lào (22,4) và Campuchia (21,8). Tại Việt Nam, thống kê giai đoạn 2000–2018 cho thấy số ca mắc mới ở nam giới tăng mạnh từ 5.787 ca (năm 2000) lên 19.568 ca (năm 2018), trở thành loại ung thư hàng đầu ở nam giới; ở nữ giới số ca mắc mới tăng từ hơn 1.800 ca lên gần 6.000 ca, đứng hàng thứ năm.

Về phương diện chẩn đoán và phân loại lâm sàng, luận án tổng kết các công cụ cận lâm sàng chủ chốt:

• Dấu ấn sinh học huyết thanh: Alpha-fetoprotein (AFP), AFP-L3 và Des-gamma-carboxyprothrombin (DCP / PIVKA-II). Theo hướng dẫn của Hội Nghiên cứu ung thư gan Nhật Bản (LCSGJ, 2007), việc kết hợp bộ ba dấu ấn này nâng độ nhạy lên 88% và độ đặc hiệu lên 79%. Thang điểm GALAD (kết hợp giới tính, tuổi, AFP, AFP-L3, DCP) đạt diện tích dưới đường cong ROC (AUROC) lên đến 0,976.
• Chẩn đoán hình ảnh: Siêu âm ổ bụng (sàng lọc ban đầu, độ nhạy chung 98%, độ đặc hiệu 85%, nhưng với u < 2cm độ nhạy giảm còn khoảng 65%); chụp cắt lớp vi tính (CLVT) đa dãy ba thì với dấu hiệu kinh điển là tăng ngấm thuốc thì động mạch và thải trừ thuốc nhanh ở thì tĩnh mạch cửa/thì muộn; chụp cộng hưởng từ hạt nhân (CHT) có độ nhạy 70% và độ đặc hiệu 94% (đạt 100% với u > 2cm).
• Mô bệnh học và tế bào học: Dựa theo phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO 2000) với các thể mô học chính (thể bè, thể rắn, thể giả tuyến, thể xơ) và 4 mức độ biệt hóa tế bào (cao, vừa, thấp, không biệt hóa).
• Hệ thống phân giai đoạn: Luận án điểm lại hơn 40 hệ thống phân loại giai đoạn (Okuda 1985, CLIP, BCLC, GRETCH, CUPI, JIS, bm-JIS, Tokyo, ALCPS, CIS), trong đó hệ thống giai đoạn BCLC (Barcelona Clinic Liver Cancer) và thang điểm Child-Pugh được đánh giá là tiêu chuẩn hoàn chỉnh nhất trong việc phân tầng tiên lượng và định hướng điều trị.

Cơ chế bệnh sinh nhiễm HBV và con đường tín hiệu JAK/STAT

Cơ chế bệnh sinh UTBM tế bào gan do HBV diễn ra qua nhiều cấp độ:

• Tích hợp bộ gen HBV vào ADN vật chủ: Xảy ra ở 80–90% mô ung thư và 30% mô gan kế cận, chủ yếu tại vùng liên kết DR1, DR2 và vùng gen HBx, cũng như locus gen TERT trên nhiễm sắc thể số 5 (theo Imazeki F. và CS, 1986; Wang M. và CS).
• Quá trình viêm mạn tính và cơ chế ngoại gen: Tổn thương tế bào gan qua trung gian miễn dịch kéo dài làm tăng ALT, TNF-α, IL-1β; biến đổi các microRNA (như miR-145, miR-148a, miR-200b/c, miR-455 tác động qua thụ thể TLR3, TLR4, TLR7, TLR9), lncRNA, circRNA và methyl hóa ADN.
• Vai trò protein của HBV: Protein HBx và đột biến vùng PreS2 của HBsAg kích hoạt các con đường tín hiệu nội bào (RAF-1/MAPK2, NF-κB, AP-1, IL-6/STAT3, TGF-β/SMAD).

Về con đường tín hiệu JAK/STAT và các protein STAT: Họ STAT ở người gồm 7 thành viên (STAT1, STAT2, STAT3, STAT4, STAT5a, STAT5b, STAT6) có cấu trúc bảo tồn gồm miền cuộn xoắn (coiled-coil), miền gắn kết DNA (DBD), miền SH2, miền chuyển hoạt hóa (TAD) và đầu N tận. Dẫn truyền tín hiệu diễn ra theo con đường kinh điển (phosphoryl hóa tyrosine, dimer hóa qua vùng SH2, chuyển vị nhân kích hoạt phiên mã các gen như CCND1, BIRC5, MCL1) và con đường không kinh điển (tác động trực tiếp lên cấu trúc dị nhiễm sắc).

• STAT3: Tác nhân sinh ung thư chính, thúc đẩy sống sót tế bào, tăng sinh mạch (VEGF, HIF-1), ức chế apoptosis (BCL2, BCL2L1, BIRC5), duy trì tế bào gốc ung thư (SP/CD44+) và kích hoạt hiệu ứng Warburg (Tang J. và CS, 2020).
• STAT1, STAT2, STAT4: Thể hiện hoạt tính ức chế khối u; đa hình STAT4 rs7574865 được ghi nhận làm tăng nguy cơ UTBM tế bào gan ở các quần thể người châu Á và châu Âu (Wang G. và CS, 2015; Li J. và CS).
• STAT5b: Nằm tại nhiễm sắc thể 17q11.2 (gồm 19 exon, 18 exon mã hóa, chuỗi 787 axit amin), được hoạt hóa qua phosphoryl hóa tyrosine Y699 (cùng Y679, Y725, Y740, Y743 và serine S715, S731). STAT5 thể hiện vai trò phức tạp: ức chế khối u qua điều hòa bù trừ với STAT3 và kích hoạt CDKN2B, CDKN1A (Hosui A., 2009; Friedbichler K., 2012; Yu J., 2010); ngược lại, Lee T. và CS (2006) chứng minh STAT5b thúc đẩy chuyển đổi biểu mô - trung mô (EMT) trong UTBM tế bào gan có HBV thông qua ức chế E-cadherin và tăng N-cadherin, vimentin. Điểm SNP STAT5b rs6503691 từng được công bố liên quan đến ung thư vú và ung thư hệ tạo máu (Kreil S., 2010; Wang K., 2019).
• STAT6: Nằm tại nhiễm sắc thể 12q13.1 (gồm 23 exon, chuỗi 847 axit amin, 94 kDa), được kích hoạt chủ yếu qua con đường IL-4/IL-13 phosphoryl hóa tại Y641. STAT6 tham gia biệt hóa Th2, chuyển đổi kháng thể IgE và đặc biệt điều hòa phân cực đại thực bào liên quan khối u (TAM) từ kiểu hình M1 chống u sang kiểu hình M2 dung nạp miễn dịch và hỗ trợ khối u tiến triển (Godava M., 2013; Scheldel M.; Binnemars-Postma K., 2018).

Vị trí và khoảng trống nghiên cứu của luận án

Mặc dù vai trò sinh học của STAT5b và STAT6 trong đáp ứng miễn dịch và sinh ung thư đã được ghi nhận, các nghiên cứu dịch tễ học di truyền về tính đa hình đơn nucleotide của gen STAT5b (đặc biệt điểm SNP rs6503691) và các điểm đa hình của gen STAT6 (như rs324015, rs4559, rs703817, rs1059513) ở bệnh nhân UTBM tế bào gan mang HBsAg (+) chưa từng được khảo sát đầy đủ. Luận án đặt vị trí tiên phong trong việc cung cấp dữ liệu di truyền học phân tử về các biến thể gen này trên quần thể bệnh nhân Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và tiếp cận nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng trên mô hình bệnh - chứng (case-control study), tiếp cận theo hướng dịch tễ học phân tử kết hợp phân tích lâm sàng và cận lâm sàng chuyên sâu.

Đối tượng nghiên cứu

• Nhóm bệnh: Bệnh nhân được chẩn đoán xác định UTBM tế bào gan theo tiêu chuẩn lâm sàng, dấu ấn sinh học và chẩn đoán hình ảnh (hoặc mô bệnh học/tế bào học), có xét nghiệm HBsAg (+) trong huyết thanh.
• Nhóm chứng:
  1. Nhóm bệnh nhân xơ gan có HBsAg (+).
  2. Nhóm người tình nguyện khỏe mạnh không có bệnh lý gan và HBsAg (-).
  3. Nhóm chứng gộp không UTBM tế bào gan.

Nguồn dữ liệu và trang thiết bị

• Số liệu lâm sàng, cận lâm sàng từ hồ sơ bệnh án và mẫu máu toàn phần lưu trữ thuộc đề tài nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước (mã số 108...).
• Địa điểm thu thập và phân tích: Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, Bệnh viện Quân y 103, Bệnh viện Ung bướu TP Cần Thơ, Bệnh viện Đa khoa TP Cần Thơ và Viện Nghiên cứu Y Dược học Quân sự - Học viện Quân y.
• Trang thiết bị chính: Máy nhân gen PCR Mastercycler® nexus X2 (Eppendorf), hệ thống chụp ảnh và đọc kết quả điện di BIO-DOC-IT, các hóa chất, dung dịch đệm TBE, mồi đặc hiệu và enzyme cắt giới hạn HaeIII.

Kỹ thuật phân tích đa hình gen

Quy trình thực hiện gồm các bước chuẩn hóa:

1. Tách chiết ADN bộ gen từ mẫu máu toàn phần.
2. Thiết kế và thực hiện phản ứng chuỗi polymerase (PCR) khuếch đại các đoạn gen đích chứa các điểm đa hình quan tâm của STAT5b và STAT6.
3. Phân tích đa hình chiều dài đoạn cắt giới hạn (PCR-RFLP) sử dụng enzyme giới hạn tương ứng (ví dụ enzyme HaeIII cho các mẫu khảo sát) kết hợp điện di trên gel agarose và giải trình tự gen để xác định chính xác các alen và kiểu gen:
   • Gen STAT5b: Điểm đa hình đơn nucleotide rs6503691.
   • Gen STAT6: Các điểm đa hình đơn nucleotide rs324015, rs4559, rs703817 và rs1059513.

Các chỉ số thu thập và tiêu chuẩn đánh giá

Nhóm chỉ số	Thông số và thang đo cụ thể
Đặc điểm nhân khẩu & lâm sàng	Tuổi, giới tính, nhóm tuổi, các triệu chứng cơ năng (đau hạ sườn phải, gầy sút cân, vàng da, sốt...).
Xét nghiệm cận lâm sàng	Nồng độ enzym gan ALT, AST, Bilirubin toàn phần, Bilirubin trực tiếp, nồng độ dấu ấn AFP huyết tương.
Đặc điểm khối u gan	Kích thước u, số lượng u, tình trạng xâm lấn tĩnh mạch cửa, di căn xa trên siêu âm, CLVT ba thì và CHT.
Đánh giá chức năng gan & giai đoạn	Thang điểm Child-Pugh (A, B, C), phân loại giai đoạn BCLC (0, A, B, C, D).
Chỉ số di truyền phân tử	Tần số kiểu gen, tần số alen của STAT5b rs6503691 và STAT6 (rs324015, rs4559, rs703817, rs1059513); phân bố các tổ hợp gen STAT6 (rs703817 - rs1059513).

Phương pháp phân tích và xử lý số liệu

Xử lý dữ liệu bằng phần mềm thống kê y học chuyên dụng; tính toán tỷ lệ phần trăm, kiểm định Chi bình phương ($\chi^2$) hoặc Fisher's exact test để so sánh tần số kiểu gen và alen; tính tỷ số chênh (Odds Ratio - OR) và khoảng tin cậy 95% (95% CI) để đánh giá mức độ liên quan giữa các kiểu gen, tổ hợp gen với nguy cơ mắc UTBM tế bào gan và các đặc điểm bệnh học.

---

Nội dung chính theo từng chương

Đặt vấn đề

Nêu bật tính cấp thiết của nghiên cứu UTBM tế bào gan do HBV, sự cần thiết phải làm rõ các yếu tố di truyền của cơ thể vật chủ qua con đường JAK/STAT, và xác định rõ 2 mục tiêu nghiên cứu của luận án về đa hình gen STAT5b rs6503691 và các đa hình gen STAT6.

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng thuật 4 nội dung cốt lõi:

1. Dịch tễ học UTBM tế bào gan: Cập nhật số liệu gánh nặng bệnh tật thế giới và Việt Nam, xu hướng gia tăng ca mắc mới theo Globocan.
2. Chẩn đoán và phân loại giai đoạn: Trình bày giá trị chẩn đoán của các bộ dấu ấn sinh học (AFP, AFP-L3, DCP/PIVKA-II, điểm GALAD), các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh (siêu âm, CLVT ba thì với tính chất ngấm - thải thuốc, CHT) và hệ thống giai đoạn BCLC.
3. Cơ chế bệnh sinh UTBM tế bào gan liên quan HBV: Phân tích sự tích hợp ADN HBV quanh vùng DR1/DR2, gen HBx, gen TERT; vai trò của các biến đổi ngoại gen (miRNA, lncRNA, circRNA) và các protein virus.
4. Con đường tín hiệu JAK/STAT, gen STAT5b và STAT6: Trình bày chi tiết cấu trúc phân tử 7 protein họ STAT, cơ chế truyền tín hiệu kinh điển và không kinh điển. Tổng quan vai trò sinh học của STAT3, STAT1, STAT2, STAT4; cấu trúc gen STAT5b tại 17q11.2, vị trí phosphoryl hóa Y699 và vai trò trong EMT; cấu trúc gen STAT6 tại 12q13.1, con đường IL-4/STAT6, sự phân cực đại thực bào TAM M1/M2 và các điểm đa hình liên quan.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết thiết kế nghiên cứu bệnh - chứng; quy trình tuyển chọn các đối tượng nghiên cứu tại các bệnh viện (Bệnh viện 108, Bệnh viện 103, Bệnh viện Ung bướu Cần Thơ, Bệnh viện Đa khoa Cần Thơ); quy trình kỹ thuật tách chiết ADN, phản ứng PCR và PCR-RFLP sử dụng enzyme HaeIII, chụp ảnh điện di bằng hệ thống BIO-DOC-IT; các tiêu chuẩn chẩn đoán, phân chia giai đoạn theo Child-Pugh, BCLC và phương pháp thống kê y sinh học.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Nội dung kết quả được cấu trúc thành các nhóm dữ liệu chính:

• Đặc điểm chung của nhóm nghiên cứu: Phân bố tuổi, giới tính, tỷ lệ mắc bệnh theo nhóm tuổi, các triệu chứng lâm sàng thường gặp (đau tức hạ sườn phải, sút cân, hội chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa), nồng độ các enzyme gan (AST, ALT), Bilirubin, nồng độ AFP huyết tương, đặc điểm hình thái và gánh nặng khối u trên chẩn đoán hình ảnh, cùng phân bố chức năng gan theo Child-Pugh và giai đoạn BCLC.
• Tỷ lệ phân bố kiểu gen và alen:
  • Đa hình gen STAT5b rs6503691: So sánh tần số kiểu gen và alen giữa nhóm UTBM tế bào gan, nhóm xơ gan và nhóm người khỏe mạnh.
  • Các đa hình gen STAT6: Xác định và so sánh tỷ lệ kiểu gen và alen của 4 điểm SNP (rs324015, rs4559, rs703817, rs1059513) giữa nhóm bệnh và các nhóm chứng.
• Mối liên quan với nguy cơ UTBM tế bào gan và các yếu tố bệnh học:
  • Phân tích mối liên quan của SNP STAT5b rs6503691 với nguy cơ mắc ung thư tế bào gan có HBsAg (+).
  • Đánh giá nguy cơ mắc bệnh liên quan đến các SNP STAT6 rs703817 và rs1059513 khi so sánh với nhóm chứng khỏe mạnh, nhóm xơ gan và nhóm chứng không ung thư.
  • Mối liên quan giữa kiểu gen STAT5b rs6503691, STAT6 rs703817, rs1059513 với các đặc điểm lâm sàng, độ tuổi, gánh nặng khối u, nồng độ AFP/xét nghiệm máu và giai đoạn bệnh theo BCLC.
  • Phân tích tổ hợp hai điểm đa hình gen STAT6 rs703817 và rs1059513: Xác định tần số phân bố tổ hợp gen và đánh giá mối liên quan của tổ hợp gen này với nguy cơ UTBM tế bào gan, độ tuổi, gánh nặng khối u, xét nghiệm máu và giai đoạn tiến triển BCLC.

Chương 4: Bàn luận

Chương bàn luận phân tích, đối chiếu các phát hiện nghiên cứu với các y văn quốc tế và trong nước:

• Thảo luận về đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng và gánh nặng u ở bệnh nhân UTBM tế bào gan nhiễm HBV tại Việt Nam.
• Bàn luận về tần số phân bố kiểu gen, alen của STAT5b rs6503691 và các SNP STAT6 (rs324015, rs4559, rs703817, rs1059513) so với các chủng tộc khác trên thế giới.
• Biện giải mối liên quan và cơ chế sinh học phân tử của các biến thể gen STAT6 đơn lẻ và tổ hợp hai SNP (rs703817 - rs1059513) đối với nguy cơ hình thành UTBM tế bào gan, mức độ tổn thương gan, gánh nặng u và giai đoạn bệnh BCLC.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học và lý luận

1. Dữ liệu di truyền học phân tử đầu tiên: Cung cấp bức tranh toàn diện về tỷ lệ phân bố kiểu gen và tần số alen của đa hình gen STAT5b rs6503691 và 4 đa hình gen STAT6 (rs324015, rs4559, rs703817, rs1059513) ở bệnh nhân UTBM tế bào gan có HBsAg (+) tại Việt Nam.
2. Làm sáng tỏ mối liên quan di truyền với nguy cơ ung thư gan: Xác định được vai trò và mức độ liên quan của các điểm đa hình gen STAT6 (đặc biệt rs703817, rs1059513) và tổ hợp hai điểm đa hình STAT6 đối với nguy cơ phát triển UTBM tế bào gan trên nền nhiễm HBV mạn tính.
3. Mối liên hệ giữa kiểu gen và đặc điểm bệnh học: Phân tích rõ sự tương quan giữa các biến thể gen STAT5b, STAT6 với các thông số lâm sàng, cận lâm sàng, mức độ phá hủy tế bào gan, gánh nặng khối u và giai đoạn tiến triển theo phân loại BCLC.

Đóng góp về mặt thực tiễn và ứng dụng

• Bổ sung cơ sở dữ liệu sinh học phân tử phục vụ công tác sàng lọc, tiên lượng và phân tầng nguy cơ tiến triển thành UTBM tế bào gan ở nhóm đối tượng có HBsAg (+).
• Cung cấp định hướng cho các nghiên cứu tiếp theo về đích phân tử và liệu pháp miễn dịch nhắm trúng con đường tín hiệu JAK/STAT trong điều trị ung thư gan.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu tập trung khảo sát trên nhóm bệnh nhân UTBM tế bào gan có HBsAg (+), nguồn mẫu sử dụng từ mẫu lưu trữ và dữ liệu hồ sơ bệnh án; phạm vi khảo sát tập trung ở cấp độ ADN bộ gen (tính đa hình SNP) mà chưa kết hợp định lượng nồng độ biểu hiện mRNA và mức độ biểu hiện protein STAT5b, STAT6 trong mô khối u tương ứng.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng khảo sát đa hình gen trên các cỡ mẫu lớn hơn ở nhiều vùng địa lý khác nhau.
  • Nghiên cứu sâu hơn về cơ chế chức năng của các alen biến thể đối với sự thay đổi biểu hiện gen ở mức độ phiên mã và dịch mã.
  • Tiếp tục đánh giá tương tác giữa các SNP của STAT5b, STAT6 với các thành phần khác trong con đường tín hiệu JAK/STAT/SOCS và ISG15 ở bệnh lý gan do HBV.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị cao cho các đối tượng:

• Bác sĩ chuyên khoa Nội tiêu hóa, Truyền nhiễm, Ung bướu: Tham khảo các số liệu cập nhật về dịch tễ học, các phương pháp chẩn đoán phối hợp (bộ ba dấu ấn sinh học AFP, AFP-L3, DCP, điểm GALAD, CLVT đa dãy ba thì, CHT), và các yếu tố tiên lượng theo giai đoạn BCLC ở bệnh nhân UTBM tế bào gan do HBV.
• Nghiên cứu sinh, học viên sau đại học ngành Y học, Sinh học phân tử, Di truyền học: Tham khảo quy trình kỹ thuật chuẩn về tách chiết ADN, thiết kế PCR, kỹ thuật phân tích đa hình đoạn cắt giới hạn PCR-RFLP với enzyme HaeIII, và phương pháp thiết kế nghiên cứu bệnh - chứng trong dịch tễ học di truyền.
• Các nhà nghiên cứu bệnh sinh học ung thư: Cung cấp tài liệu tổng quan hệ thống và chi tiết về cấu trúc phân tử, các vị trí phosphoryl hóa và cơ chế truyền tín hiệu kinh điển/không kinh điển của họ protein STATs.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Con đường tín hiệu JAK/STAT và các thành viên họ STAT có vai trò như thế nào trong cơ chế bệnh sinh của UTBM tế bào gan?

Họ protein STAT ở người gồm 7 thành viên. Trong UTBM tế bào gan, STAT3 đóng vai trò sinh ung thư (thúc đẩy tăng sinh tế bào qua CCND1, ức chế apoptosis qua BCL2, kích thích tăng sinh mạch qua VEGF, HIF-1 và thúc đẩy hiệu ứng Warburg). Ngược lại, STAT1, STAT2 và STAT4 thể hiện vai trò ức chế khối u. Riêng STAT5b và STAT6 có vai trò phức tạp và liên quan mật thiết đến quá trình chuyển đổi biểu mô - trung mô (EMT) cũng như điều hòa miễn dịch khối u thông qua phân cực đại thực bào TAM M1/M2.

2. Luận án khảo sát những điểm đa hình gen cụ thể nào của STAT5b và STAT6?

Luận án tập trung khảo sát 5 điểm đa hình đơn nucleotide (SNP):

• Gen STAT5b: Điểm đa hình rs6503691.
• Gen STAT6: 4 điểm đa hình gồm rs324015, rs4559, rs703817 và rs1059513.

3. Phương pháp kỹ thuật và thiết bị nào được sử dụng để xác định các kiểu gen trong nghiên cứu?

Nghiên cứu sử dụng kỹ thuật PCR và PCR-RFLP (sử dụng enzyme cắt giới hạn HaeIII), kết hợp điện di trên gel agarose và giải trình tự gen. Trang thiết bị sử dụng gồm máy khuếch đại gen PCR Mastercycler® nexus X2 và hệ thống chụp ảnh điện di BIO-DOC-IT.

4. Hệ thống phân loại nào được sử dụng để đánh giá chức năng gan và giai đoạn bệnh của bệnh nhân trong luận án?

Luận án sử dụng thang điểm Child-Pugh (đánh giá chức năng gan qua 5 thông số lâm sàng và cận lâm sàng) và hệ thống giai đoạn BCLC (Barcelona Clinic Liver Cancer) – hệ thống được khuyến cáo toàn diện nhất hiện nay để phân tầng giai đoạn từ sớm đến tiến triển và định hướng phương pháp điều trị.

5. Tổ hợp đa hình gen nào của STAT6 được phân tích sâu về mối liên quan với nguy cơ và giai đoạn bệnh?

Luận án tiến hành phân tích chi tiết tổ hợp của hai điểm đa hình gen STAT6 là rs703817 và rs1059513, đánh giá sự phân bố và mối liên quan của tổ hợp hai SNP này với nguy cơ mắc UTBM tế bào gan (so sánh với người khỏe mạnh, nhóm xơ gan, nhóm không ung thư), cũng như mối liên quan với tuổi, gánh nặng khối u, các chỉ số xét nghiệm máu và giai đoạn bệnh theo BCLC.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ y học của tác giả Lê Quang Nhựt là công trình nghiên cứu chuyên sâu về dịch tễ học phân tử, khảo sát toàn diện tính đa hình gen STAT5b rs6503691 và các đa hình gen STAT6 (rs324015, rs4559, rs703817, rs1059513) ở bệnh nhân UTBM tế bào gan có HBsAg (+). Luận án đã xác định được tần số kiểu gen, alen và làm sáng tỏ mối liên quan giữa các biến thể đơn lẻ cũng như tổ hợp đa hình gen STAT6 (rs703817 và rs1059513) với nguy cơ mắc bệnh, gánh nặng khối u và giai đoạn lâm sàng BCLC. Các kết quả đạt được đóng góp dữ liệu khoa học quan trọng cho việc nghiên cứu cơ chế bệnh sinh, tìm kiếm dấu ấn sinh học và phục vụ công tác sàng lọc, tiên lượng bệnh nhân ung thư gan liên quan đến nhiễm virus viêm gan B tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Ung thư biểu mô (UTBM) tế bào gan là loại ung thư gan nguyên phát thường gặp đứng hàng thứ 6 trong tổng số các bệnh lý ác tính trên toàn thế giới với tỷ lệ tử vong đứng hàng thứ ba trong tổng số các ca tử vong liên quan đến ung thư chỉ sau ung thư phổi và ung thư đại trực tràng [1]. Có nhiều yếu tố nguy cơ dẫn đến UTBM tế bào gan, trong đó hay gặp nhất là nhiễm virus viêm gan B (Hepatitis B virus - HBV) chiếm khoảng 54% số trường hợp xét trên phạm vi toàn cầu, sau đó đến nhiễm virus viêm gan C chiếm 31% và 15% còn lại là các yếu tố nguy cơ khác (lạm dụng rượu, sử dụng thức ăn có Aflatoxin, bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu…) [2], [3]. Tại Việt Nam, tỷ lệ UTBM tế bào gan liên quan đến nhiễm HBV cũng chiếm đa số (62,3%) [4]. Tuy nhiên, không phải tất cả bệnh nhân nhiễm HBV đều tiến triển thành UTBM tế bào gan.

Nhiễm HBV có thể gây viêm gan cấp tính tự hồi phục, hoặc tiến triển viêm gan mạn tính, xơ gan, thậm chí chỉ trở thành người mang HBV mạn không triệu chứng [5]. Nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt hiện nay vẫn còn nhiều tranh luận. Do đó, nghiên cứu cơ chế gây bệnh của HBV, sự tương tác giữa HBV với các yếu tố liên quan của cơ thể vật chủ để trên cơ sở đó giúp tiên lượng và tìm ra phương pháp điều trị hiệu quả vẫn là một chủ đề hấp dẫn hiện nay. Trong cơ chế hình thành, tiến triển của ung thư nói chung và UTBM tế bào gan nói riêng có sự hoạt hóa bất thường của nhiều con đường tín hiệu nội bào như con đường Wnt/β-catenin, PI3K/Akt/mTOR, Ras/Raf/MAPK, JAK/STAT, Ubiquitin-Proteasome [6].

Đáng chú ý, con đường tín hiệu Janus kinase/signal transducer and activator of transcription (JAK/STAT) đóng vai trò quan trọng trong dẫn truyền tín hiệu của nhiều cytokine và yếu tố tăng trưởng, chịu trách nhiệm cho các hoạt động chức năng tế bào như tăng trưởng tế bào, duy trì tế bào gốc, biệt hóa tế bào, cũng như điều hòa đáp ứng miễn dịch và đáp ứng viêm [7], [8]. Do vậy con đường tín hiệu này có liên quan 2 mật thiết với nhiều bệnh truyền nhiễm, dị ứng và ung thư [7], [9], [10]. Trong số 7 thành viên của gia đình STAT, nhiều nghiên cứu chỉ ra STAT1, STAT2 và STAT4 thể hiện tác động ức chế hình thành ung thư (trong đó có UTBM tế bào gan) cả in vitro và in vivo; ngược lại STAT3 được chứng minh là tác nhân sinh ung thư, kích thích tăng sinh mạch, duy trì quần thể tế bào gốc ung thư, từ đó thúc đẩy sự phát triển, xâm lấn và di căn UTBM tế bào gan [11]. Tuy nhiên, nghiên cứu về tính đa hình của gen STAT5 (nhất là STAT5b) và đặc biệt STAT6 trong mối liên quan với UTBM tế bào gan thì còn khá ít.

Về tính đa hình gen STAT5b, tổng quan y văn trên thế giới ghi nhận một điểm đa hình nucleotide đơn (SNP) rs6503691 có liên quan đến bệnh ung thư vú và một số bệnh ung thư máu (bệnh bạch cầu tủy cấp, bạch cầu tủy mạn…) [14], [15]. Trong khi đa hình gen STAT6 chủ yếu được nghiên cứu trên bệnh nhân có bệnh lý liên quan dị ứng như hen phế quản, eczema. và chưa có điểm đa hình nào của gen STAT6 được ghi nhận rõ ràng trong bệnh lý ung thư nói chung và UTBM tế bào gan nói riêng [16], [17] (mới chỉ nghiên cứu mức độ biểu hiện gen STAT5b, STAT6 trong mẫu mô UTBM tế bào gan [12], [13]). Do đó, vai trò của đa hình gen STAT5b và STAT6 trong UTBM tế bào gan ở bệnh nhân có HBsAg (+) cần thiết phải được nghiên cứu làm rõ.

Xuất phát từ lý do trên chúng tôi tiến hành đề tài “Nghiên cứu tính đa hình gen STAT5b và STAT6 ở bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào gan có HBsAg (+)” với 2 mục tiêu: 1. Xác định tỷ lệ kiểu gen của đa hình gen STAT5b rs6503691 và một số đa hình gen STAT6 ở bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào gan có HBsAg (+). Đánh giá mối liên quan giữa đa hình gen STAT5b rs6503691, một số đa hình gen STAT6 với nguy cơ ung thư và một số yếu tố của bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào gan có HBsAg (+). TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

Dịch tễ học ung thư biểu mô tế bào gan 1. Trên thế giới UTBM tế bào gan là một trong những loại ung thư phổ biến nhất (đứng hàng thứ năm vào năm 2012 và hàng thứ sáu vào năm 2020 sau ung thư vú, ung thư phổi, ung thư đại trực tràng, ung thư tiền liệt tuyến và ung thư dạ dày) trong tổng số các loại ung thư trên phạm vi toàn cầu [1], [18]. Theo số liệu thống kê Globocan năm 2020, số ca UTBM tế bào gan mới mắc trên toàn thế giới là 906.000 (chiếm 4,7% tổng số ca ung thư phát hiện mới), cao hơn rõ so với số liệu công bố năm 2018 là 841.080 ca bệnh mới [1], [19]. Tỷ lệ mắc UTBM tế bào gan không đồng nhất mà khác nhau giữa các khu vực và lãnh thổ trên thế giới do sự khác biệt tỷ lệ các yếu tố nguy cơ.

Ngay trong một quốc gia (nhất là các quốc gia đa chủng tộc) tỷ lệ mắc UTBM tế bào gan cũng khác nhau giữa từng vùng [20]. Thống kê toàn cầu bệnh lý ung thư nói chung của Bray F. Cụ thể gần 75% trường hợp UTBM tế bào gan tập trung tại khu vực Châu Á, chủ yếu là ở Mông Cổ, Trung Quốc, Ấn Độ, trong đó tỷ lệ mắc ở Trung Quốc > 50%, trong khi tỷ lệ mắc UTBM tế bào gan ở khu vực Bắc Âu, Trung Đông và Châu Mỹ lại gần như thấp nhất [21]. Khu vực Đông Nam Á có tỷ lệ mắc hiệu chỉnh theo tuổi khá cao (> 20/100.000 dân) do tỷ lệ nhiễm virus viêm gan B cao, trong đó Việt Nam là nước có tỷ lệ mắc UTBM tế bào gan đứng đầu trong khu vực, kế đến là Lào và Campuchia (tỷ lệ mắc hiệu chỉnh theo tuổi lần lượt là 23,2; 22,4 và 21,8/100.

4 Về tỷ lệ tử vong do UTBM tế bào gan thì đây là một trong các loại ung thư có độ ác tính cao, căn nguyên gây tử vong đứng hàng thứ ba (830.180 trường hợp trong tổng số khoảng 9,9 triệu ca tử vong do các loại ung thư khác nhau trên phạm vi toàn cầu) năm 2020 (chiếm 8,3%) sau ung thư phổi (18,0%), ung thư đại trực tràng (9,4%) và vượt hơn so ung thư dạ dày (7,7%) [1]. So với năm 2018, tỷ lệ tử vong do UTBM tế bào gan là 8,2% (781.631 ca tử vong trong tổng số tử vong do ung thư khoảng 9,6 triệu bệnh nhân), đứng hàng thứ 4 sau ung thư phổi (18,4%), ung thư đại trực tràng (9,8%) và ung thư dạ dày (8,2%) [19]. Cũng tương tự như tỷ lệ mắc, tỷ lệ tử vong do UTBM tế bào gan khác nhau theo từng khu vực địa lý. Nhìn chung qua các báo cáo cho thấy tỷ lệ tử vong do UTBM tế bào gan tại một số khu vực như Bắc Mỹ và Châu Âu có xu thế tăng dần qua các năm, trong khi ở các khu vực có nguy cơ cao trước đây như ở Nhật Bản hay Trung Quốc lại có chiều hướng giảm [22].

Mặc dù ngày nay các yếu tố nguy cơ của UTBM tế bào gan đã có nhiều thay đổi với tình trạng nhiễm virus viêm gan đang có khuynh hướng giảm ở các nước phát triển do chương trình tiêm chủng mở rộng và sự phát triển nhiều thuốc kháng virus thế hệ mới nhưng do yếu tố nguy cơ không lây nhiễm như bệnh gan thoái hóa mỡ không do rượu, béo phì ngày càng trở nên phổ biến và chiếm ưu thế mà những nghiên cứu về xu hướng dịch tễ của UTBM tế bào gan vẫn cho thấy tỷ lệ mắc và tử vong sẽ tiếp tục gia tăng trong những năm tới [21], [23]. Cụ thể, số lượng ca mắc mới UTBM tế bào gan hàng năm dự báo sẽ tăng 55% giữa năm 2020 và 2040 với khoảng 1,4 triệu người được chẩn đoán và 1,3 triệu người tử vong (tăng 56,4%) vào năm 2040 [23]. Tại Việt Nam Qua các báo cáo dịch tễ khu trú ở từng khu vực hoặc các thống kê thực trạng bệnh tật chung trong cộng đồng dân cư cho thấy tính chất nghiêm trọng 5 của thực trạng UTBM tế bào gan tại Việt Nam. Nhìn chung các báo cáo đều cho thấy UTBM tế bào gan là loại ung thư phổ biến ở cả nam và nữ, tăng dần số ca mới mắc qua từng thời kỳ và có xu thế trở thành loại ung thư phổ biến nhất trong các bệnh lý ung thư [1], [19].

Theo số liệu thống kê tại nhiều trung tâm ở Việt Nam từ năm 2000 đến năm 2018 trong nghiên cứu “Ung thư tại Việt Nam: gánh nặng và những nỗ lực kiểm soát”, kết quả cho thấy số ca UTBM tế bào gan mắc mới ở nam giới năm 2000 là 5.787 ca, đứng thứ 2 sau ung thư phổi, năm 2010 ghi nhận được 9.372 ca và năm 2018 tăng lên 19.568 ca và UTBM tế bào gan đã trở thành loại ung thư hàng đầu ở nam giới với số ca mới mắc vượt xa ung thư phổi. Tương tự, ở nữ giới số trường hợp UTBM tế bào gan mới mắc cũng được ghi nhận tăng dần qua các giai đoạn từ hơn 1.800 ca ở năm 2000 lên gần 6.000 trong năm 2018 và là bệnh lý ung thư phổ biến thứ 5 ở nữ giới [24]. Chẩn đoán ung thư biểu mô tế bào gan 1. Lâm sàng Hầu hết bệnh nhân UTBM tế bào gan thường không có triệu chứng ngay cả khi khối u phát triển chiếm > 50% thể tích gan, đến khi xuất hiện triệu chứng thì thường bệnh đã ở giai đoạn tiến triển [25].

Vì vậy cần có biện pháp tầm soát những đối tượng nguy cơ cao mắc UTBM tế bào gan như bệnh nhân xơ gan do mọi nguyên nhân, người nhiễm virus viêm gan B (> 40 tuổi ở nam, > 50 tuổi ở nữ, đồng nhiễm virus viêm gan D hoặc tiền sử gia đình có thân nhân trực hệ mắc ung thư gan)… Biện pháp tầm soát hiện tại được khuyến cáo là siêu âm gan, có thể kết hợp xét nghiệm marker ung thư AFP (Alpha-Fetoprotein) [26]. 80-90% UTBM tế bào gan xảy ra trên nền bệnh gan mạn tính nhất là xơ gan, nên triệu chứng của ung thư gan cũng có biểu hiện lâm sàng giống như bệnh gan mạn, đó là các triệu chứng suy chức năng gan và tăng áp lực tĩnh 6 mạch cửa (TALTMC) [26].