Luận Án Tiến Sĩ Về Phương Thức Chuyển Dịch Phát Ngôn Có Hàm Ý Từ Tiếng Anh Sang Tiếng Việt

Luận án tiến sĩ văn học nghiên cứu nghiên cứu phương thức chuyển dịch phát ngôn có hàm ý từ tiếng anh sang tiếng việt trên cứ liệu, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Trịnh Thị Thơm
• Người hướng dẫn: Gs. Ts. Đinh Văn Đức
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội & Nhân Văn
• Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ
• Đề tài: Nghiên cứu phương thức chuyển dịch phát ngôn có hàm ý từ tiếng Anh sang tiếng Việt (Trên cứ liệu ngôn ngữ hội thoại trong tác phẩm văn học)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Tình hình nghiên cứu về hàm ý và dịch hàm ý
• 1.1.1. Hàm ý và các vấn đề liên quan
• 2. PHƢƠNG THỨC CHUYỂN DỊCH HÀM Ý QUY ƢỚC TỪ TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT
• 2.1. Hàm ý quy ước. Các loại hàm ý quy ước
• 2.2. Hàm ý quy ước được tạo lập thông qua các phương tiện từ ngữ
• 2.3. Hàm ý quy ước được tạo lập thông qua các cấu trúc ngữ pháp chuyên biệt
• 2.4. Phương thức dịch hàm ý quy ước từ tiếng Anh sang tiếng Việt
• 2.4.1. Dịch bảo toàn hàm ý quy ước
• 2.4.2. Dịch cải biên hàm ý quy ước
• 2.4.3. Các trường hợp dịch bỏ qua hàm ý quy ước
• 2.4.4. Tổng hợp phương thức dịch hàm ý của các biểu thức ngôn ngữ
• 3. PHƢƠNG THỨC CHUYỂN DỊCH HÀM Ý HỘI THOẠI TỪ TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT
• 3.1. Hàm ý hội thoại
• 3.2. Các loại hàm ý hội thoại
• 3.3. Tương đương về chức năng và nghĩa trong dịch thuật và dịch hàm ý
• 3.4. Dịch bảo toàn hàm ý hội thoại
• 3.5. Dịch phát ngôn đảm bảo tương đương về hình thức
• 3.6. Dịch phát ngôn không đảm bảo tương đương về hình thức
• 3.7. Dịch bảo toàn có bổ sung hàm ý hội thoại
• 3.8. Dịch cải biên hàm ý hội thoại
• 3.9. Dịch bỏ qua hàm ý hội thoại
• 3.10. Tổng hợp phương thức chuyển dịch phát ngôn có hàm ý hội thoại từ tiếng Anh sang tiếng Việt
• 4. ĐỀ XUẤT HỆ THỐNG DẠNG BÀI TẬP DỊCH PHÁT NGÔN CÓ HÀM Ý TỪ TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT
• 4.1. Những trở ngại sinh viên thường gặp khi dịch phát ngôn có hàm ý
• 4.2. Một số lỗi sinh viên thường mắc khi dịch phát ngôn có hàm ý
• 4.2.1. Lỗi dịch cấu trúc trong chuyển dịch Anh – Việt
• 4.2.2. Lỗi dịch ngữ nghĩa
• 4.3. Đề xuất hệ thống dạng bài tập dịch phát ngôn có hàm ý từ tiếng Anh sang tiếng Việt
• 4.3.1. Bài tập phân tích văn bản có hàm ý
• 4.3.2. Bài tập xác định và tường minh hóa hàm ý
• 4.3.3. Bài tập dịch phát ngôn có hàm ý
• 4.3.4. Bài tập đánh giá bản dịch có hàm ý
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Tính thời sự của đề tài
• 3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 4. Mục đích, đối tượng, phạm vi và nhiệm vụ nghiên cứu
• 5. Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu
• 6. Bố cục của luận án

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên Cứu Chuyển Dịch Phát Ngôn Có Hàm Ý

Nghiên cứu chuyển dịch phát ngôn có hàm ý từ tiếng Anh sang tiếng Việt trong văn học là một lĩnh vực quan trọng, giúp hiểu rõ hơn về cách thức ngôn ngữ hoạt động trong giao tiếp. Hàm ý, theo Grice, là những gì người nói muốn ngụ ý mà không nói ra một cách rõ ràng. Việc chuyển dịch hàm ý không chỉ đơn thuần là dịch nghĩa mà còn là việc truyền tải thông điệp ẩn chứa trong ngôn ngữ. Điều này đặc biệt quan trọng trong văn học, nơi mà ngôn ngữ thường mang nhiều tầng nghĩa.

1.1. Khái niệm và Vai trò của Hàm Ý trong Ngôn Ngữ

Hàm ý là một khái niệm quan trọng trong ngôn ngữ học, giúp người nghe hiểu được thông điệp mà người nói muốn truyền đạt. Nó không chỉ là những gì được nói ra mà còn là những gì được ngụ ý. Việc nhận diện hàm ý giúp tăng cường khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa giữa các ngôn ngữ.

1.2. Tình hình Nghiên Cứu về Chuyển Dịch Hàm Ý

Nghiên cứu về chuyển dịch hàm ý đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà ngôn ngữ học. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng việc chuyển dịch hàm ý từ tiếng Anh sang tiếng Việt gặp nhiều khó khăn do sự khác biệt về văn hóa và ngữ nghĩa. Những nghiên cứu này đã mở ra hướng đi mới cho việc tìm hiểu và phát triển phương pháp dịch thuật hiệu quả.

II. Những Thách Thức trong Chuyển Dịch Phát Ngôn Có Hàm Ý

Chuyển dịch phát ngôn có hàm ý từ tiếng Anh sang tiếng Việt không phải là một nhiệm vụ đơn giản. Có nhiều thách thức mà dịch giả phải đối mặt, bao gồm sự khác biệt về ngữ nghĩa, văn hóa và cách diễn đạt. Những thách thức này có thể dẫn đến việc mất đi ý nghĩa hoặc thông điệp mà người nói muốn truyền đạt.

2.1. Khác Biệt Văn Hóa và Ngữ Nghĩa

Khác biệt văn hóa giữa tiếng Anh và tiếng Việt có thể tạo ra những khó khăn trong việc hiểu và chuyển dịch hàm ý. Một số cụm từ hoặc cách diễn đạt trong tiếng Anh có thể không có tương đương trực tiếp trong tiếng Việt, dẫn đến việc dịch giả phải tìm cách diễn đạt lại mà vẫn giữ được ý nghĩa.

2.2. Việc Nhận Diện Hàm Ý trong Ngữ Cảnh

Việc nhận diện hàm ý phụ thuộc vào ngữ cảnh giao tiếp. Dịch giả cần phải hiểu rõ ngữ cảnh để có thể chuyển dịch chính xác. Nếu không, thông điệp có thể bị hiểu sai hoặc không truyền tải được đúng ý nghĩa mà người nói muốn gửi gắm.

III. Phương Pháp Chuyển Dịch Phát Ngôn Có Hàm Ý

Để chuyển dịch phát ngôn có hàm ý từ tiếng Anh sang tiếng Việt, có nhiều phương pháp khác nhau mà dịch giả có thể áp dụng. Những phương pháp này không chỉ giúp duy trì ý nghĩa mà còn đảm bảo tính tự nhiên của ngôn ngữ đích.

3.1. Dịch Bảo Toàn Hàm Ý

Phương pháp dịch bảo toàn hàm ý là cách thức mà dịch giả cố gắng giữ nguyên ý nghĩa và thông điệp của phát ngôn gốc. Điều này đòi hỏi dịch giả phải có kiến thức sâu rộng về cả hai ngôn ngữ và văn hóa để có thể truyền tải chính xác thông điệp.

3.2. Dịch Cải Biên và Bổ Sung Hàm Ý

Trong một số trường hợp, dịch giả có thể cần phải cải biên hoặc bổ sung hàm ý để phù hợp với ngữ cảnh văn hóa của ngôn ngữ đích. Phương pháp này giúp làm rõ thông điệp và đảm bảo rằng người đọc có thể hiểu được ý nghĩa mà không bị nhầm lẫn.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn của Nghiên Cứu Chuyển Dịch

Nghiên cứu về chuyển dịch phát ngôn có hàm ý không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và học tập ngôn ngữ. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng hệ thống bài tập cho sinh viên ngành Sư phạm tiếng Anh.

4.1. Đề Xuất Hệ Thống Bài Tập Dịch

Hệ thống bài tập dịch phát ngôn có hàm ý sẽ giúp sinh viên rèn luyện kỹ năng dịch thuật, từ đó nâng cao khả năng hiểu và sử dụng ngôn ngữ. Các bài tập này có thể bao gồm việc phân tích văn bản, xác định và tường minh hóa hàm ý.

4.2. Nâng Cao Kỹ Năng Dịch cho Sinh Viên

Việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu vào giảng dạy sẽ giúp sinh viên phát triển kỹ năng dịch thuật một cách hiệu quả. Điều này không chỉ giúp sinh viên tự tin hơn trong việc sử dụng ngôn ngữ mà còn chuẩn bị cho họ những kỹ năng cần thiết trong môi trường làm việc.

V. Kết Luận và Tương Lai của Nghiên Cứu Chuyển Dịch

Nghiên cứu chuyển dịch phát ngôn có hàm ý từ tiếng Anh sang tiếng Việt là một lĩnh vực đầy tiềm năng. Những kết quả đạt được từ nghiên cứu này không chỉ giúp nâng cao chất lượng dịch thuật mà còn mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực ngôn ngữ học.

5.1. Tầm Quan Trọng của Nghiên Cứu

Nghiên cứu này đóng góp vào việc hiểu rõ hơn về cách thức chuyển dịch hàm ý, từ đó nâng cao chất lượng dịch thuật. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa và giao lưu văn hóa hiện nay.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Các nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng ra nhiều thể loại văn bản khác nhau và áp dụng các phương pháp nghiên cứu mới để tìm hiểu sâu hơn về hàm ý trong ngôn ngữ. Điều này sẽ giúp làm phong phú thêm kiến thức về chuyển dịch ngôn ngữ và văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ "Nghiên cứu phương thức chuyển dịch phát ngôn có hàm ý từ tiếng Anh sang tiếng Việt (Trên cứ liệu ngôn ngữ hội thoại trong tác phẩm văn học)" do nghiên cứu sinh Trịnh Thị Thơm thực hiện năm 2015 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn của GS. TS. Đinh Văn Đức và PGS. TS. Nguyễn Hồng Cổn. Công trình thuộc chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ, mã số 62 22 01 01.

Tính cấp thiết của đề tài bắt nguồn từ xu hướng nghiên cứu ngôn ngữ trong sự hành chức (language in use), đặc biệt là mối quan hệ ngữ nghĩa - ngữ dụng trong hoạt động giao tiếp liên ngữ. Hàm ý (implicature) là loại nghĩa phổ biến trong hội thoại hàng ngày, truyền tải những thông tin mà người nói không diễn đạt tường minh bằng câu chữ. Trong khi việc chuyển dịch văn bản từ tiếng Anh sang tiếng Việt đã được quan tâm trên diễn đàn dịch thuật, việc chuyển dịch hàm ý vẫn chưa được khảo sát một cách hệ thống với tư cách là một đối tượng nghiên cứu độc lập. Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định là: chưa có công trình nào miêu tả, phân loại và xác lập cụ thể các phương thức dịch hàm ý (bao gồm cả hàm ý quy ước và hàm ý hội thoại) từ tiếng Anh sang tiếng Việt dựa trên cứ liệu văn học đối chiếu, cũng như chưa chỉ rõ các nhân tố chi phối quá trình lựa chọn phương thức dịch của dịch giả.

Mục đích nghiên cứu của luận án là xác định các phương thức mà dịch giả đã sử dụng để chuyển dịch phát ngôn có hàm ý từ tiếng Anh sang tiếng Việt trên cứ liệu ngôn ngữ hội thoại trong tác phẩm văn học, bổ sung cơ sở lý thuyết dịch thuật liên ngữ Anh - Việt, và xây dựng hệ thống dạng bài tập rèn luyện kỹ năng dịch hàm ý cho sinh viên chuyên ngành tiếng Anh.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định gồm 4 điểm:

1. Điểm luận một cách có hệ thống tình hình nghiên cứu, lý thuyết về hàm ý, dịch thuật và dịch hàm ý.
2. Khảo sát phương thức dịch phát ngôn có hàm ý từ tiếng Anh sang tiếng Việt.
3. Xác định các nhân tố tác động đến việc lựa chọn phương thức dịch phát ngôn có hàm ý.
4. Đề xuất hệ thống dạng bài tập rèn luyện và nâng cao kỹ năng dịch hàm ý.

Luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu:

1. Hàm ý được tạo lập, nhận diện như thế nào trên cứ liệu ngôn ngữ hội thoại trong tiếng Anh và tiếng Việt?
2. Các phát ngôn có hàm ý đã được dịch giả chuyển dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt theo những phương thức nào?
3. Nhân tố nào ảnh hưởng đến việc lựa chọn phương thức chuyển dịch phát ngôn có hàm ý từ tiếng Anh sang tiếng Việt của các dịch giả?
4. Ứng dụng lý thuyết về dịch hàm ý và phương thức dịch phát ngôn có hàm ý vào xây dựng hệ thống dạng bài tập luyện kỹ năng dịch như thế nào?

Đối tượng nghiên cứu là phương thức chuyển dịch phát ngôn có hàm ý từ tiếng Anh sang tiếng Việt, dựa trên việc so sánh, đối chiếu và phân tích phát ngôn có hàm ý ở văn bản nguồn (VBN) và văn bản đích (VBĐ).

Phạm vi nghiên cứu được giới hạn ở ngôn ngữ hội thoại trong các tác phẩm văn học Anh - Mỹ trải dài từ cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 21 đã được dịch sang tiếng Việt, khảo sát theo một chiều duy nhất từ tiếng Anh sang tiếng Việt. Nguồn tư liệu khảo sát bao gồm 5.701 trang tiếng Anh và 2.941 trang tiếng Việt, trích xuất từ 16 truyện ngắn thuộc tuyển tập Truyện ngắn chọn lọc của Ernest Hemingway cùng 05 tác phẩm văn học khác: tiểu thuyết Giã từ vũ khí (A Farewell to Arms) và Chuông nguyện hồn ai (For Whom the Bell Tolls) của Ernest Hemingway, Phía bên kia nửa đêm (The Other Side of Midnight) của Sidney Sheldon, Đồi gió hú (Wuthering Heights) của Emily Brontë, và Annabella – người phụ nữ tuyệt vời của Danielle Steel. Từ nguồn ngữ liệu này, tác giả đã thu thập và đưa vào phân tích 1.018 lượt biểu thức ngôn ngữ mang hàm ý quy ước và 451 phát ngôn chứa hàm ý hội thoại.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Về phương diện lý thuyết ngữ dụng và hàm ý, luận án điểm lại các công trình nền tảng trên thế giới:

• H. P. Grice (1975, 1989): Đề xuất khái niệm hàm ý (implicature), phân biệt hàm ý quy ước (conventional implicature) và hàm ý hội thoại (conversational implicature), xác lập Nguyên tắc cộng tác (Cooperative Principle) cùng bốn phương châm hội thoại (Lượng, Chất, Quan hệ, Cách thức).
• John Lyons (1995): Mở rộng phạm vi hàm ý quy ước ra ngoài liên từ, bao gồm các tiểu từ tình thái và các phạm trù ngữ pháp như thời, thức.
• R. Lakoff (1973) và G. Leech (1983): Phát triển nguyên tắc lịch sự nhằm giải thích hành vi ngôn ngữ gián tiếp và hàm ngôn.
• C. K. Orecchioni (1986): Nghiên cứu tính quan yếu theo các bình diện ngữ dụng, lập luận, đề tài.
• D. Sperber và D. Wilson (1995): Đề xuất Lý thuyết Quan yếu (Relevance Theory), phân chia tiến trình thuyết giải thành hai giai đoạn giải mã và suy ý.
• W. Davis (1998/2014), L. Horn (2004), G. Yule (1997), O. Ducrot (1972), L. Bouton (1988, 1990, 1992), K. Bach (1994), S. Blackwell (2002), S. Reiber (1997): Đào sâu các khía cạnh nhận diện, xử lý kết tử và suy luận ngữ dụng.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về nghĩa hàm ẩn và hàm ý được tác giả tổng hợp từ:

• Đỗ Hữu Châu (1993, 2003, 2005): Phân loại nghĩa hàm ẩn (tiền giả định, hàm ý quy ước, hàm ý hội thoại, dẫn ý), xác định cơ chế vi phạm quy tắc hội thoại và chiếu vật - chỉ xuất.
• Cao Xuân Hạo (1998, 2005): Tiếp cận hàm nghĩa, ẩn ý và xem hàm ý hội thoại là thành tố ý nghĩa cần được phục hồi trong dịch thuật.
• Nguyễn Đức Dân (1998), Hoàng Phê (1989), Đinh Văn Đức (1998), Trần Ngọc Thêm (1999), Nguyễn Thiện Giáp (2000, 2012), Đỗ Thị Kim Liên (2000), Nguyễn Văn Hiệp (2006, 2012): Nghiên cứu cấu trúc ngữ nghĩa - ngữ dụng, tiêu chí phân định các loại nghĩa ngầm ẩn trong tiếng Việt.
• Các công trình khảo sát ứng dụng hàm ý: Huỳnh Công Hiển (2000), Từ Thu Mai (2000), Đặng Thị Hảo Tâm (2003), Lê Anh Xuân (2005), Nguyễn Thị Bé (2008), Lê Thị Minh Thu (2014), Nguyễn Thị Tố Ninh (2014).

Về lý thuyết dịch thuật và chuyển dịch hàm ý:

• Lý thuyết dịch thuật quốc tế: J. C. Catford (1965, 1994), G. Mounin (1963), E. Nida và C. Taber (1964, 1968/1982), P. Newmark (1988, 1995, 1998), W. Koller (1990), M. Baker (1992), B. Hatim và I. Mason (1990, 1997), M. Larson (1984, 1998), J. Munday (2001), L. Barkhudarov (1975).
• Lý thuyết dịch thuật tại Việt Nam: Lê Quang Thiêm (2004), Hoàng Văn Vân (2005), Nguyễn Hồng Cổn (2001, 2006), Lê Hùng Tiến (2006, 2010), Nguyễn Phước Vĩnh Cố và Ngô Trần Ái Diễm (2012).
• Nghiên cứu chuyên biệt về dịch hàm ý: A. S. Abdellah (2003, 2004) khảo sát dịch hàm ý trong kịch Othello sang tiếng Ả Rập; E. D. Sharifabad (2009) khảo sát dịch phát ngôn có hàm ý trong Kinh Koran sang tiếng Anh; M. Samardali cùng cộng sự (2013) nghiên cứu tác động của ngữ dụng và văn hóa khi dịch hàm ý từ tiếng Ả Rập sang tiếng Anh.

Vị trí của luận án: Các công trình trên thế giới về dịch hàm ý chủ yếu so sánh đối chiếu giữa tiếng Anh và tiếng Ả Rập, trong khi các công trình trong nước chủ yếu dừng lại ở phân tích ngữ dụng học miêu tả thuần túy. Luận án này lấp khoảng trống nghiên cứu bằng cách kết hợp khung lý thuyết ngữ dụng học của Grice - Lyons với lý thuyết dịch thuật dựa trên nghĩa của Mildred Larson và hệ thống phương pháp dịch Anh - Việt của Nguyễn Hồng Cổn, từ đó xác lập mô hình phân loại các phương thức chuyển dịch hàm ý từ tiếng Anh sang tiếng Việt trên nguồn ngữ liệu hội thoại văn học thực tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên ba trụ cột lý thuyết chính:

1. Thuyết hàm ý của H. P. Grice (1975), mở rộng bởi J. Lyons (1995) và hệ thống hóa bởi Nguyễn Văn Hiệp (2012) về phân biệt các loại thông tin ngầm ẩn.
2. Lý thuyết dịch thuật dựa trên nền tảng ngữ nghĩa của Mildred Larson (1998), xem dịch thuật là quá trình chuyển tải toàn bộ nội dung ý nghĩa (bao gồm cả nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn) từ văn bản nguồn sang văn bản đích.
3. Hệ thống 5 phương pháp dịch Anh - Việt do Nguyễn Hồng Cổn (2006) đề xuất: Dịch nguyên văn, Dịch nghĩa, Dịch thông báo, Dịch tự do và Phỏng dịch.

Để phân biệt hàm ý quy ước và hàm ý hội thoại với các loại nghĩa hàm ẩn khác (dẫn ý, tiền giả định), luận án áp dụng bảng tiêu chí sau:

Loại thông tin ngầm ẩn	Tính hàm chân trị	Tính có thể bị khử bỏ	Tính phụ thuộc vào ngữ cảnh	Vi phạm quy tắc giao tiếp
Hàm ý quy ước	-	+	-	-
Hàm ý hội thoại	-	+	+	+

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa định tính và thống kê mô tả ngữ liệu, gồm ba phương pháp chính và hai thủ pháp:

• Phương pháp phân tích mô tả: Phân tích cấu trúc bề mặt (hình thức) và cấu trúc sâu (nội dung/nghĩa) của phát ngôn ở cả VBN và VBĐ để nhận diện hàm ý.
• Phương pháp phân tích đối chiếu: So sánh cặp phát ngôn tiếng Anh (PNTA) và phát ngôn tiếng Việt (PNTV), xác định mức độ tương đương về hình thức và ngữ nghĩa của hàm ý.
• Phương pháp phân tích tương đương dịch thuật: Đánh giá mối quan hệ tương đương giữa VBN và VBĐ trên các phương diện: tương đương cả hình thức lẫn nội dung; tương đương nội dung nhưng khác hình thức; tương đương hình thức nhưng khác nội dung; khác biệt cả hình thức và nội dung.
• Thủ pháp thống kê: Lựa chọn, phân loại và thống kê tần suất xuất hiện của 1.018 đơn vị hàm ý quy ước và 451 phát ngôn hàm ý hội thoại theo nhóm mục đích phát ngôn (trần thuật, hỏi, cầu khiến, cảm thán) và theo mức độ tương đương.
• Thủ pháp phân tích ngữ cảnh: Đặt phát ngôn vào ngữ cảnh hội thoại cụ thể của tác phẩm văn học để giải mã ý định giao tiếp của nhân vật.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về hàm ý, dịch thuật và dịch hàm ý. Luận án phân tích cơ chế tạo lập và tiếp nhận hàm ý trong hai ngôn ngữ Anh - Việt qua các phương thức:

• Vi phạm các phương châm hội thoại (Lượng, Chất, Quan hệ, Cách thức).
• Vi phạm quy tắc chiếu vật và chỉ xuất: Tiếng Anh sử dụng đại từ nhân xưng 3 ngôi đơn giản, tạo khoảng cách hoặc hàm ý trách móc bằng cách dùng chỉ xuất tầm xa ở ngôi thứ ba (ví dụ: Somebody didn't clean up after himself!); tiếng Việt sở hữu hệ thống từ xưng hô thân tộc và xã hội phức tạp, việc thay đổi cặp từ xưng hô (như chuyển từ anh - em sang anh - tôi) tạo ra hàm ý giận hờn, mỉa mai rõ rệt mà không cần tuyên bố tường minh.
• Tạo sự bất thường về ngữ nghĩa: Tiếng Anh sử dụng lối nói ghép nghĩa, chơi chữ; tiếng Việt thường dùng phép đảo trật tự từ để tạo nghĩa hàm ẩn.
• Không hoàn tất các bước lập luận: Đưa ra luận cứ tường minh không mang giá trị thông tin mới nhưng buộc người nghe phải tự suy ra kết luận (hoặc ngược lại).
• Sử dụng hành vi ngôn ngữ gián tiếp: Dùng câu hỏi để đe dọa, nhắc nhở hoặc yêu cầu (ví dụ giáo viên hỏi học sinh đi muộn: Em có biết mấy giờ vào học không?).

Về dịch thuật, chương này làm rõ quan niệm dịch thuật là quá trình giao tiếp liên văn hóa, trong đó người dịch đóng vai trò trung gian xử lý nhận thức (theo mô hình nhóm 4T của Mildred Larson: The Text, The Target, Team, Tools). Luận án cũng chỉ ra những trở ngại khi chuyển dịch hàm ý giữa hai ngôn ngữ khác loại hình (tiếng Anh là ngôn ngữ biến hình, tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập), đồng thời thiết lập định nghĩa về 3 phương thức dịch hàm ý cơ bản: dịch bảo toàn hàm ý, dịch cải biên hàm ý, và dịch bỏ qua hàm ý.

Chương 2: Phương thức chuyển dịch hàm ý quy ước từ tiếng Anh sang tiếng Việt

Chương 2 đi sâu khảo sát bản chất và các phương thức dịch 1.018 lượt biểu thức ngôn ngữ mang hàm ý quy ước. Luận án phân loại hàm ý quy ước thành hai nhóm:

1. Hàm ý quy ước tạo lập qua phương tiện từ ngữ:
   • Trong tiếng Anh: Các liên từ kết tử (and, but, therefore, however, moreover, nevertheless, yet) và các tiểu từ tình thái (even, well, just). Ví dụ từ therefore tạo hàm ý quy ước về quan hệ nhân quả tất yếu.
   • Trong tiếng Việt: Các liên từ (nhưng, song, và), quán ngữ tình thái so sánh (huống gì, nữa là), phó từ chỉ kết quả và thời thể (ra, đi, vẫn, lại). Ví dụ phó từ ra trong "Nó béo ra" thể hiện hàm ý đánh giá tích cực.
2. Hàm ý quy ước tạo lập qua cấu trúc ngữ pháp chuyên biệt: Các cấu trúc chỉ thời, thể (như hiện tại hoàn thành), cấu trúc câu bị động (hàm ý làm mờ chủ thể hành động), cấu trúc mệnh lệnh rút gọn chủ ngữ (hàm ý hướng đến ngôi thứ hai), câu nhấn mạnh.

Dựa trên khảo sát thực tế, tác giả phân tích và tổng hợp các phương thức dịch hàm ý quy ước:

• Dịch bảo toàn hàm ý quy ước: Dịch giả tìm kiếm các phương tiện từ vựng hoặc cấu trúc tương đương trong tiếng Việt để chuyển tải trọn vẹn hàm ý của biểu thức gốc.
• Dịch cải biên hàm ý quy ước: Thay đổi phương tiện biểu đạt hoặc biến đổi sắc thái ý nghĩa của hàm ý quy ước nhằm tạo sự tự nhiên trong ngữ cảnh tiếng Việt.
• Dịch bỏ qua hàm ý quy ước: Dịch giả lược bỏ biểu thức mang hàm ý hoặc chuyển dịch theo nghĩa tường minh, làm mất đi nét nghĩa ngầm ẩn quy ước của nguyên bản.

Chương 3: Phương thức chuyển dịch hàm ý hội thoại từ tiếng Anh sang tiếng Việt

Chương 3 tập trung phân tích 451 phát ngôn chứa hàm ý hội thoại trích từ ngữ liệu văn học, đối chiếu giữa VBN và VBĐ dựa trên nguyên tắc tương đương chức năng và tương đương ngữ nghĩa. Luận án phân loại chi tiết các phương thức dịch gắn với tiêu chí tương đương hình thức:

1. Dịch bảo toàn hàm ý hội thoại:
   • Dịch phát ngôn đảm bảo tương đương về hình thức: VBĐ giữ nguyên cấu trúc cú pháp (câu hỏi, câu trần thuật, câu cầu khiến) và giữ nguyên vẹn hàm ý gốc.
   • Dịch phát ngôn không đảm bảo tương đương về hình thức: VBĐ thay đổi cấu trúc câu (ví dụ chuyển từ câu hỏi sang câu trần thuật) nhưng vẫn duy trì đúng hàm ý của phát ngôn gốc.
2. Dịch bảo toàn có bổ sung hàm ý hội thoại:
   • Dịch phát ngôn đảm bảo tương đương về hình thức.
   • Dịch phát ngôn không đảm bảo tương đương về hình thức: Dịch giả bổ sung thêm từ ngữ chỉ dẫn hoặc mở rộng câu chữ để làm rõ hàm ý cho người đọc tiếng Việt mà không làm sai lệch ý định ban đầu.
3. Dịch cải biên hàm ý hội thoại:
   • Dịch phát ngôn đảm bảo tương đương về hình thức.
   • Dịch phát ngôn không đảm bảo tương đương về hình thức: Hàm ý trong VBĐ bị dịch giả thay đổi một phần về mức độ, phạm vi hoặc sắc thái biểu cảm so với VBN.
4. Dịch bỏ qua hàm ý hội thoại:
   • Dịch phát ngôn đảm bảo tương đương về hình thức.
   • Dịch phát ngôn không đảm bảo tương đương về hình thức: Dịch giả dịch theo nghĩa đen bề mặt (literal translation) hoặc tường minh hóa hoàn toàn, làm triệt tiêu hàm ý hội thoại ban đầu.

Chương này phân tích các phát ngôn theo 4 nhóm mục đích giao tiếp (trần thuật, hỏi, cầu khiến, cảm thán) và tổng kết các nhân tố tác động đến việc lựa chọn phương thức dịch: năng lực ngữ dụng của dịch giả, sự khác biệt loại hình ngôn ngữ Anh - Việt, và đặc trưng văn hóa - xã hội được phản ánh trong tác phẩm.

Chương 4: Đề xuất hệ thống dạng bài tập dịch phát ngôn có hàm ý từ tiếng Anh sang tiếng Việt

Chương 4 vận dụng các kết quả nghiên cứu lý luận và khảo sát thực tiễn vào hoạt động giảng dạy dịch thuật cho sinh viên ngành Sư phạm tiếng Anh, Trường Đại học Hồng Đức.

Trước hết, tác giả chỉ ra các trở ngại và lỗi phổ biến của sinh viên khi dịch phát ngôn có hàm ý:

• Lỗi dịch cấu trúc: Sinh viên có xu hướng rập khuôn cấu trúc ngữ pháp tiếng Anh sang tiếng Việt (như lạm dụng từ "bị/được" khi dịch câu bị động, dịch gượng ép các thì hoàn thành).
• Lỗi dịch ngữ nghĩa: Không nhận diện được cơ chế vi phạm phương châm hội thoại, dịch theo nghĩa đen từng từ dẫn đến làm sai lệch hoặc mất hoàn toàn hàm ý của nhân vật.

Trên cơ sở đó, luận án đề xuất hệ thống gồm 4 dạng bài tập thực hành dịch:

1. Bài tập phân tích văn bản có hàm ý: Yêu cầu người học nhận diện ngữ cảnh, mối quan hệ giữa các nhân vật giao tiếp và xác định tiền giả định.
2. Bài tập xác định và tường minh hóa hàm ý: Yêu cầu người học chỉ ra phương châm hội thoại bị vi phạm, diễn giải nội dung hàm ý bằng lời văn tường minh trước khi dịch.
3. Bài tập dịch phát ngôn có hàm ý: Cung cấp các đoạn hội thoại cụ thể và yêu cầu người học lựa chọn phương thức dịch thích hợp (bảo toàn, bảo toàn có bổ sung, hoặc cải biên).
4. Bài tập đánh giá bản dịch có hàm ý: Đưa ra các phương án dịch khác nhau của cùng một phát ngôn để người học so sánh, phân tích mức độ tương đương ngữ dụng và chỉnh sửa lỗi dịch.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Luận án hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý thuyết về hàm ý và dịch hàm ý trong thế đối chiếu giữa một ngôn ngữ biến hình (tiếng Anh) và một ngôn ngữ đơn lập (tiếng Việt).
• Mở rộng phạm vi nhận diện hàm ý quy ước trong tiếng Anh sang các cấu trúc ngữ pháp chuyên biệt (thời, thể, câu bị động, câu mệnh lệnh rút gọn).
• Xác lập khung phân loại các phương thức chuyển dịch hàm ý gồm: Dịch bảo toàn, Dịch bảo toàn có bổ sung, Dịch cải biên, và Dịch bỏ qua hàm ý, kết hợp với tiêu chí tương đương về hình thức phát ngôn.
• Khái quát hóa các nhân tố ngôn ngữ và ngoài ngôn ngữ (văn hóa, ngữ cảnh, kiến thức nền, năng lực tiếp nhận của độc giả đích) chi phối quyết định lựa chọn phương thức dịch của dịch giả.

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp nguồn ngữ liệu đối chiếu gồm 1.018 lượt biểu thức hàm ý quy ước và 451 phát ngôn hàm ý hội thoại trích từ 8.642 trang văn bản văn học Anh - Việt (5.701 trang tiếng Anh và 2.941 trang tiếng Việt).
• Xây dựng hệ thống 4 dạng bài tập dịch phát ngôn có hàm ý có tính ứng dụng trực tiếp cho môn học Thực hành dịch của sinh viên ngành Sư phạm tiếng Anh tại Trường Đại học Hồng Đức, hỗ trợ đổi mới phương pháp giảng dạy dịch thuật theo định hướng phát triển năng lực người học.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, luận án chỉ khảo sát cứ liệu ngôn ngữ hội thoại trong phạm vi 6 tác phẩm/tuyển tập văn học Anh - Mỹ (Hemingway, Sheldon, Brontë, Steel) và các bản dịch tiếng Việt tương ứng, chưa mở rộng ra các phong cách chức năng khác như văn bản báo chí, chính luận, khoa học hay khẩu ngữ đời thường. Ngoài ra, nghiên cứu được thực hiện theo một chiều đơn hướng từ tiếng Anh sang tiếng Việt.

Về hướng nghiên cứu tiếp, văn bản gợi mở việc khảo sát chuyển dịch hàm ý theo chiều ngược lại từ tiếng Việt sang tiếng Anh, cũng như mở rộng nghiên cứu sang các thể loại văn bản phi văn học và khảo sát các loại nghĩa hàm ẩn khác ngoài hàm ý.

Giá trị tham khảo

Công trình hữu ích đối với:

• Giảng viên và nhà nghiên cứu dịch thuật: Cung cấp khung lý thuyết và tiêu chí phân tích tương đương ngữ dụng trong dịch Anh - Việt.
• Sinh viên chuyên ngành tiếng Anh và ngành dịch thuật: Nâng cao kỹ năng giải mã hàm ý văn bản nguồn và lựa chọn phương thức chuyển dịch phù hợp thông qua hệ thống bài tập tại Chương 4.
• Dịch giả văn học: Tham khảo các phương thức xử lý hàm ý quy ước và hàm ý hội thoại tại Chương 2 và Chương 3 để giải quyết các thách thức chuyển ngữ liên văn hóa.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án căn cứ vào những tiêu chí nào để phân biệt hàm ý quy ước với hàm ý hội thoại?
Luận án căn cứ vào 4 tiêu chí được tổng hợp tại Bảng 1 (trang 14): Tính hàm chân trị (cả hai đều không mang tính hàm chân trị), Tính có thể bị khử bỏ (cả hai đều có thể bị khử bỏ), Tính phụ thuộc vào ngữ cảnh (hàm ý quy ước không phụ thuộc, hàm ý hội thoại phụ thuộc), và Vi phạm quy tắc giao tiếp (hàm ý quy ước không vi phạm, hàm ý hội thoại có vi phạm).

2. Nguồn ngữ liệu thực nghiệm của luận án có dung lượng và thành phần như thế nào?
Ngữ liệu gồm 5.701 trang tiếng Anh và 2.941 trang tiếng Việt từ 16 truyện ngắn của Hemingway và 5 tác phẩm: Giã từ vũ khí, Chuông nguyện hồn ai (Hemingway), Phía bên kia nửa đêm (Sidney Sheldon), Đồi gió hú (Emily Brontë), và Annabella – người phụ nữ tuyệt vời (Danielle Steel). Tác giả đã trích xuất 1.018 lượt biểu thức hàm ý quy ước và 451 phát ngôn chứa hàm ý hội thoại.

3. Khung phân loại phương thức dịch hàm ý của luận án gồm những nhóm nào?
Khung phân loại gồm 4 phương thức: Dịch bảo toàn hàm ý, Dịch bảo toàn có bổ sung hàm ý, Dịch cải biên hàm ý, và Dịch bỏ qua hàm ý (tường minh hóa). Mỗi phương thức lại được chia thành hai nhánh nhỏ dựa trên tiêu chí: Đảm bảo tương đương về hình thức hoặc Không đảm bảo tương đương về hình thức.

4. Những lỗi dịch hàm ý phổ biến nào của người học được luận án chỉ ra?
Luận án chỉ ra hai nhóm lỗi chính: Lỗi dịch cấu trúc (áp đặt cấu trúc ngữ pháp tiếng Anh như câu bị động, thời thể vào tiếng Việt) và Lỗi dịch ngữ nghĩa (dịch theo nghĩa đen từng từ, không nhận diện được ngữ cảnh và phương châm hội thoại bị vi phạm, làm mất hoặc biến dạng hàm ý).

5. Hệ thống bài tập tại Chương 4 được thiết kế thành những dạng cụ thể nào?
Hệ thống gồm 4 dạng: Bài tập phân tích văn bản có hàm ý; Bài tập xác định và tường minh hóa hàm ý; Bài tập dịch phát ngôn có hàm ý; và Bài tập đánh giá bản dịch có hàm ý.

Kết luận

Luận án của tác giả Trịnh Thị Thơm là công trình nghiên cứu chuyên sâu về phương thức chuyển dịch phát ngôn có hàm ý từ tiếng Anh sang tiếng Việt trên cứ liệu hội thoại văn học. Bằng việc kết hợp lý thuyết ngữ dụng học của Grice, Lyons với các mô hình dịch thuật của Mildred Larson và Nguyễn Hồng Cổn, tác giả đã làm sáng tỏ cơ chế chuyển ngữ và phân loại có hệ thống các phương thức dịch hàm ý quy ước lẫn hàm ý hội thoại. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần bổ sung lý luận dịch thuật Anh - Việt mà còn mang giá trị ứng dụng thực tiễn trong công tác đào tạo biên dịch tại các trường đại học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết về hàm ý và dịch thuật, dịch hàm ý. Các nhà ngôn ngữ có chung quan điểm rằng hàm ý là loại nghĩa thêm vào sau câu chữ của phát ngôn. Vì vậy, hàm ý rất khó được dịch một cách thỏa đáng từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Dịch thuật, với vai trò là một hoạt động giao tiếp, có nhiệm vụ truyền tải hàm ý một cách tương đương từ VBN sang VBĐ.

Một số kết quả nghiên cứu về hàm ý và dịch hàm ý của tác giả trên thế giới và trong nước cũng được đề cập đến trong chương này. Với việc thống kê, mô tả, phân tích phát ngôn ở VBN và VBĐ, chúng tôi làm rõ những tương đồng và khác biệt liên quan đến hàm ý trong tiếng Anh và tiếng Việt. Chương 2, 3 nghiên cứu phương thức dịch giả sử dụng để dịch phát ngôn có hàm ý từ tiếng Anh sang tiếng Việt. Phân tích đối chiếu phát ngôn, chúng tôi đã bước đầu khảo sát một số phương thức dịch phát ngôn có hàm ý từ tiếng Anh sang tiếng Việt, gồm dịch bảo toàn, dịch cải biên và dịch bỏ qua hàm ý.

Ở chương 4, chúng tôi đề xuất hệ thống bài tập dịch hàm ý nhằm rèn luyện và nâng cao kỹ năng dịch hàm ý cho người học, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo ngành tiếng Anh tại Trường Đại học Hồng Đức. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Tình hình nghiên cứu về hàm ý và dịch hàm ý 1. Hàm ý và các vấn đề liên quan Grice là người đầu tiên đưa ra khái niệm hàm ý và giới thiệu nguyên tắc cộng tác hội thoại với dạng tổng quát như sau: “Hãy làm cho phần đóng góp của anh/chị đúng như nó được đòi hỏi ở giai đoạn mà nó xuất hiện, phù hợp với đích hay phương hướng của cuộc hội thoại mà anh/chị đã chấp nhận tham gia vào” [105].

Nguyên tắc này bao gồm bốn phạm trù và mỗi phạm trù ấy lại tương ứng với một “tiểu nguyên tắc” hay còn gọi là “phương châm hội thoại” (maxims), đó là: phương châm về lượng, phương châm về chất, phương châm quan hệ và phương châm cách thức. Grice cho rằng nguyên tắc và phương châm cộng tác của ông có thể giúp “nhận biết và lý giải những hàm ý” của phát ngôn. Theo ông, trong giao tiếp người ta phải tuân thủ nguyên tắc cộng tác và các phương châm hội thoại nhưng việc vi phạm chúng cũng rất phổ biến. Hàm ý hội thoại được tạo ra nhờ những vi phạm đó.

How is C getting on in his job? B. Oh, quite well, I think; he likes his colleagues, and he hasn‟t been to prison yet. Nghe câu trả lời, A có thể hiểu được những gì B muốn ngụ ý, gợi ý hay muốn nói khi nói rằng Hắn chưa phải vào tù (he hasn‟t been to prison yet). Câu trả lời có thể hàm ý C là loại người không chịu nổi sự cám dỗ mà công việc của anh ta tạo ra, hay Đồng nghiệp của C là những người xấu tính và bất trung, v.

Một số nhà ngôn ngữ khác đưa ra các nguyên tắc liên quan đến giao tiếp và hội thoại như nguyên tắc lịch sự của Lakoff (1973) hay của Leech (1983). Đây là nguyên tắc gần với kết cấu nguyên tắc và phương châm hội thoại của Grice. Phép lịch sự là hệ thống những phương thức mà người nói đưa vào hoạt động nhằm điều hòa và gia tăng giá trị của đối tác. Phép lịch sự có hiệu lực giải thích phát ngôn, cách thức nói năng và giải thích cái mà ngữ dụng học thường đề cập tới: hàm ngôn, hành vi gián tiếp.

8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Orecchioni (1986), khi bàn về tính quan yếu, nhận định rằng một phát ngôn có thể có tính quan yếu về ngữ dụng, lập luận, hứng thú hay đề tài, trong đó tính quan yếu về đề tài là phương diện gần gũi nhất với phương châm quan yếu (maxim of relevance) của Grice. Sperber và Wilson (1995) đã phân tích và tìm ra những hạn chế trong lý thuyết của Grice và bổ sung vào “lỗ hổng” đấy bằng quy tắc quan yếu – được cho là bao quát cả phương châm quan hệ của Grice. Hai tác giả này chia hoạt động thuyết giải các phát ngôn của chúng ta thành hai giai đoạn: Giai đoạn giải mã phát ngôn để rút ra hình thức lôgic của phát ngôn đó và hình thức lôgic này sẽ đảm nhận vai trò làm “đầu vào” cho giai đoạn kế tiếp – giai đoạn suy ý, giai đoạn trung tâm của hoạt động thuyết giải. Họ cũng nhấn mạnh là bất kể phát ngôn nào – dù nó có vi phạm các phương châm hội thoại hay không, đều phải trải qua giai đoạn suy ý từ nghĩa theo câu chữ để tìm ra tính quan yếu của chúng và khẳng định rằng mỗi người chúng ta khi giao tiếp, chúng ta đều có ý định tìm cách lôi kéo sự chú ý của người nghe và ngầm cho rằng điều chúng ta nói sẽ đủ quan yếu xứng đáng với sự chú ý đó của họ.

Theo hai tác giả thì trong trường hợp đó, nhiệm vụ của người nghe là phải suy cho ra cái ý định của người nói và đó là lý do để nói rằng thuyết giải một phát ngôn là suy ý để tìm ra ý nghĩa thỏa đáng mà người nói muốn truyền đạt. Ở giai đoạn suy ý trung tâm, việc làm giàu thêm theo ngữ cảnh hình thức lôgic được mã hóa để từ đó xây dựng được giả thuyết về ý định thông tin của người nói là rất quan trọng. Và hai ông đã kết luận rằng những biểu diễn ngữ nghĩa được mã hóa bằng ngôn ngữ đều là những cấu trúc tinh thần trừu tượng cần được làm giàu bằng suy ý để có thể có được một giá trị nào đó. Đặc biệt, Davis (1998/2014) đã có những công trình nghiên cứu công phu về hàm ý và ông đã xác định vị trí quan trọng của hàm ý trong ngữ dụng học.

Theo ông, “Hàm ý là điều được ám chỉ, ngụ ý hay gợi ý khác biệt với điều được nói. Hàm ý có thể là một phần nghĩa của câu hay phụ thuộc vào ngữ cảnh giao tiếp, và có thể theo quy ước hay trái với quy ước. Hàm ý hội thoại đã trở thành một trong những chủ đề chính của ngữ dụng học” [96] 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Như vậy, cho dù các nhà ngôn ngữ có những quan điểm khác nhau về các nguyên tắc giao tiếp và hội thoại, có thể ở phạm vi rộng hẹp khác nhau nhưng việc tuân thủ các nguyên tắc này cũng như việc vi phạm chúng cũng vẫn là cơ sở để xem xét một loại ý nghĩa rất phổ biến trong hội thoại hàng ngày, đó là hàm ý. Thuật ngữ hàm ý Thuật ngữ implicate được Grice (1989, 1975) sử dụng với chức năng là một động từ chỉ hành động biểu đạt ngầm một điều gì đó khác với điều được nói ra một cách hiển ngôn trong một hoàn cảnh giao tiếp nhất định nào đó (được gọi là điều được hàm ý).

Thuật ngữ implicature là một danh từ, biểu thị điều được hàm ý trong phát ngôn. (2006) đã bàn về ý nghĩa của thuật ngữ này như sau: “Dù sao, Grice đã thận trọng khi sử dụng động từ implicate (hàm ý) chứ không phải là imply (nói bóng gió) để chỉ điều mà người nói đã làm, và ông đã đặt ra thuật ngữ implicature (hàm ý) để sử dụng thay cho việc ngụ ý cái mà người nói hàm ý” [77] Hầu hết các nhà nghiên cứu ngôn ngữ trên thế giới khi nghiên cứu về thuyết hàm ý hội thoại của Grice cũng như vận dụng nó vào việc tìm hiểu một số vấn đề về ngôn ngữ cụ thể đã sử dụng thuật ngữ implicate như một động từ với nghĩa là hàm (ý) hoặc hàm (cái) ý và implicature như một danh từ với nghĩa là hàm ý một cách thống nhất như cách dùng của Grice. Thuật ngữ implicature được dịch sang tiếng Việt theo nhiều cách khác nhau: hàm ngôn – một loại nghĩa hàm ẩn trong đối lập với tiền giả định (Đỗ Hữu Châu, 2005); hàm nghĩa và ẩn ý (Cao Xuân Hạo, 1998); hàm ý (Nguyễn Đức Dân, 1998; Hoàng Phê, 1989). Đặc biệt, một số nhà nghiên cứu ngôn ngữ học dùng thuật ngữ hàm ý để chỉ cả implicate (hàm (cái) ý – động từ) và implicature (hàm ý – danh từ).

Chúng ta có thể thấy rõ cách dùng tương tự như vậy của Hoàng Phê khi ông viết: “(…) khi đó, người nói nói P nhưng hàm ý (implicate) Q, nếu Q là cần thiết để cho những phương châm bị vi phạm trở thành không còn bị vi phạm nữa” [55, 102] và dẫn chứng thêm rằng “Grice nêu khái niệm conversational implicature (tạm dịch là hàm ý hội thoại) để chỉ các hiện tượng thường thấy sau đây trong sử dụng ngôn ngữ thường ngày để giao 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tiếp: khi nói điều này, thật ra, chúng ta muốn nói điều khác” [55, 100] hay “ … thường có hàm ý (implicature) khi người nói có ý thức và nhằm một mục đích nhất định, không tuân theo đầy đủ các phương châm nói trên” [55, 101]. Để thống nhất cách dùng thuật ngữ, chúng tôi sử dụng cách dùng của Hoàng Phê đối với thuật ngữ hàm ý với hai nghĩa: chỉ hành động tạo ra hàm ý, hay hàm (cái) ý (tương đương với implicate trong tiếng Anh) và chỉ cái được hàm ý (tương đương với implicature trong tiếng Anh) trong toàn bộ nghiên cứu này. Khái niệm hàm ý Hàm ý là một trong những phạm trù phổ biến trong ngôn ngữ. Theo Grice (1975), hàm ý (implicature) là những gì người nói muốn ngụ ý, gợi ý hay ngầm nói, khác với những gì người ấy nói ra qua câu chữ.

Sau này, nhiều nhà ngôn ngữ học khác như Bouton (1988, 1990, 1992), Back (1994), Blackwell (2002) cũng đã sử dụng, đồng thời củng cố, bổ sung hoặc mở rộng khái niệm này. Hàm ý là một trong những vấn đề trọng tâm của ngữ dụng học. Horn (2004) đã tổng kết rằng: “Nói về hàm ý, những gì một phát ngôn hàm ý thường đồng nhất với những gì người nói ám chỉ hơn là cái câu đó ám chỉ. Chính vì vậy mà một số tác giả giới hạn thuật ngữ “hàm ý” là hàm ý của người nói (speaker implicature)” [129, 3-4].

George Yule (1997) cũng cho rằng hàm ý là những gì được truyền đạt ngoài phát ngôn còn Ducrot (1972) nhận định hiển ngôn là cái người ta nói ra, còn hàm ý là cái người ta muốn mà không nói ra.