Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHẾ ĐỊNH ÁN TÍCH 1. Khái quát lịch sử các quy phạm pháp luật về án tích từ năm 1945 đến khi có bộ luật hình sự Việt Nam năm 1999 1. Giai đoạn từ năm 1945 đến trước năm 1985 Án tích là một trong những chế định quan trọng trong pháp luật hình sự. Tuy nhiên, trong giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1985, thời kỳ đất nước ta mới thành lập chính quyền và trải qua hai cuộc chiến tranh bảo vệ tổ quốc, các nhà làm luật thời kỳ này vẫn chưa thực quan tâm đúng mức và ghi nhận nó.
Mặc dù vậy, chế định này cũng đã được đề cập rải rác trong một số văn bản pháp luật của nước ta trong giai đoạn này. Ngày 20 tháng 10 năm 1945, Chủ tịch Chính phủ lâm thời Việt Nam dân chủ cộng hòa Hồ Chí Minh đã ban hành Sắc lệnh số 52 về đại xá được đăng trên tờ Việt Nam Công báo, số 7, trang 78, tại Điều 4 của Sắc lệnh số 52 quy định: “Những tội được xá miễn đều coi như không phạm bao giờ…” hay tại Điều 6 của Sắc lệnh: “Cấm tất cả các công chức hành chính pháp và các thẩm phán viên không được nhắc đến, hoặc trong hồ sơ một vết tích gì về những tội đã được xá…”. Ngày 01 tháng 12 năm 1961, Tòa án nhân dân (TAND) tố i cao ban hành Thông tư 2308/NCLP về xóa án đố i với người đươ ̣c hưởng án treo; ngày 05 tháng 7 năm 1963, TAND tối cao có Công văn số 1082/NCLP khẳ ng đinh ̣ : “Tòa án không thể coi một người đã bị án treo nhưng đã được xóa bỏ , nay la ̣i phạm tội mới, như là tái phạm”. Như vâ ̣y, từ rấ t sớm trong pháp luâ ̣t hiǹ h sự Viê ̣t Nam, án tić h đã đươ ̣c ghi nhâ ̣n, là một trong những căn cứ quan tro ̣ng đố i với Tòa án cũng như các cơ quan nhà nước khác có thẩ m quyề n áp du ̣ng đố i với người phạm tội.
Theo pháp luâ ̣t thời kỳ này thì người đang có án tić h mà pha ̣ m tô ̣i mới cũng có thể bị xem xét việc tái phạm. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Giai đoạn từ năm 1985 đến năm 1999 Ngày 27 tháng 6 năm 1985, BLHS đầ u tiên của nước ta đươ ̣c Quố c hô ̣i Khóa VII kỳ ho ̣p thứ 9 thông qua. Đây là mô ̣t sự kiê ̣n quan tro ̣ng đánh dấ u mô ̣t bước tiế n lớn đố i với luâ ̣t hình sự nước ta.
Chế đinh ̣ án tích đã chính thức đươ ̣c ghi nhâ ̣n trong mô ̣t văn bản pháp lý có giá tri ̣cao này. Tại Chương 6 quy đinh ̣ về viê ̣c quyế t đinh ̣ hình pha ̣t , miễn, giảm hình phạt. Chế đinh ̣ án tích đươ ̣c go ̣i với cái tên là xóa án và được quy định từ Điều 52 đến Điều 56, ngoài ra còn một trường hơ ̣p đă ̣c biê ̣t là xóa án trong trường hơ ̣p người chưa thành niên pha ̣m tô ̣i (Điề u 67). Án tích ngoài việc chín h thức đươ ̣c ghi nhâ ̣n trong BLHS Viê ̣t Nam năm 1985, các văn bản dưới luật cụ thể là các Thông tư đã kịp thời được ban hành để hướng dẫn các quy đinh ̣ liên quan đế n án tích trong BLHS.
Ngày 01 tháng 8 năm 1986, TAND tối cao đã phố i hơ ̣p với Vi ện kiểm sát nhân dân (VKSND) tối cao, Bô ̣ Tư pháp , Bô ̣ Nô ̣i vu ̣ (nay là Bô ̣ Công an ) ban hành Thông tư liên ngành số 02/TTLN quy đinh ̣ về viê ̣c xóa án , hướng dẫn cu ̣ thể về thẩ m quyề n xóa án , điề u kiê ̣n cu ̣ thể để đươ ̣c xó a án, thủ tục xóa án,… Theo đó , người bi ̣kế t án muố n xin xóa án thì phải nộp đơn xin xóa án cho Tòa án cấp sơ thẩm đồng thời là chung thẩ m tô ̣i pha ̣m cũ của mình , kèm theo các giấy tờ chứng minh về việc chấp hành xong bản án và không phạm tội mới khi còn mang án tić h. Trong trường hơ ̣p xóa án theo quyết định của Tòa án hoặc trong trường hợp đặc biệt thì cần phải có thêm giấ y tờ xác nhâ ̣n về thái đô ̣ chấ p hành pháp luâ ̣t của chính quyề n điạ phương nơi người bi ̣kế t án thường trú. Thông tư liên ngành này sau đó gầ n ba năm đã đươ ̣c sửa đổ i , bổ sung bằ ng Thông tư l iên ngành số 03/TTLN ngày 15 tháng 7 năm 1989. Chế đinh ̣ án tích lầ n đầ u tiên đươ ̣c ghi nhâ ̣n trong BLH S Viê ̣t Nam năm 1985 cùng các văn bản pháp lý khác đã tạo một hành lang pháp lý tương đối đầy đủ và rõ ràng, là căn cứ pháp luật quan trọng tạo điều kiện thuận lợi cho cơ quan 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiế n hành tố tu ̣ng thực thi pháp luâ ̣t đúng vớ i các quy đinh ̣ của pháp luâ ̣t.
Ngoài ra, viê ̣c chính thức ghi nhâ ̣n án tích trong BLHS Viê ̣t Nam trong giai đoa ̣n này , với viê ̣c quy đinh ̣ mô ̣t số các điề u luâ ̣t quy đinh ̣ về viê ̣c xóa đi án tić h khi người bị kết án đã đủ các yêu cầ u của pháp luâ ̣t để ho ̣ đươ ̣c đương nhiên đươ ̣c xóa án tích hoặc được Tòa án xóa đi vết xấu trong lý lịch của họ , giúp cho họ được xóa đi những mă ̣c cảm về hành vi vi pha ̣ m pháp luâ ̣t do ho ̣ đã gây ra đ ồng thời khuyế n khích họ tích cực lao động đ ể trở thành người có ić h cho xã hô ̣i. Tuy nhiên, viê ̣c quy đinh ̣ án tích trong giai đoa ̣n này vẫn chưa đươ ̣c rõ ràng , chưa đảm bảo đươ ̣c nô ̣i dung cũng như kỹ thuâ ̣t lâ ̣p pháp , viê ̣c sử du ̣ng thuâ ̣t ngữ “Xóa á n” là không chính xác , mà phải là “Xóa án tích” mới đúng được ý nghĩa của nó, hay vẫn chưa đươ ̣c ra đươ ̣c mô ̣t khái niê ̣m khoa ho ̣c thế nào là án tić h,… 1. Giai đoaṇ từ năm 1999 đến nay Ngày 21 tháng 12 năm 1999, BLHS Việt Nam hiện hành đã được Quốc hội Khóa X, kỳ họp thứ 6 thông qua. Đây là lầ n pháp điể n hóa thứ hai, chế đinh ̣ án tić h đã đươ ̣c kế thừa và có sự đổi mới nhiều so với BLHS năm 1985.
Thuâ ̣t ngữ “xóa án” đã đươ ̣c thay đổ i bằ ng“xóa án tích”. Ngoài ra, chế đinh ̣ án tích trong BLHS năm 1999 đươ ̣c ghi nhâ ̣n trong mô ̣t chương riêng biê ̣t (Chương IX), khác hẳn với chế định án tích trong BLHS năm 1985, điề u đó thể hiê ̣n ở viê ̣c nhà làm luâ ̣t nước ta đã đánh giá đươ ̣c tầ m qua n tro ̣ng của chế định này trong pháp luật hình sự. Về thời ha ̣n để đươ ̣c xóa án tích trong BLHS năm 1999 cũng được mở rộng hơn so với BLHS năm1985. Trong giai đoa ̣n từ năm 1999 đến nay BLHS năm 1999 đã đươ ̣c sửa đổ i, bổ sung mô ̣t số điề u cho phù hợp với tình hình mới.
Chế đinh ̣ án tích ngoài viê ̣c quy đinh ̣ trong BLHS năm1999 đươ ̣c sửa đổ i, bổ sung năm 2009. Hiê ̣n nay, chế định còn được quy định trong các luật và thông tư hướng dẫn các điề u của BLHS, như Luâṭ Lý lich ̣ tư pháp năm 2010, Nghị quyết số 01/2000/NQ - HĐTP của Hội đồng thẩm phán TAND tối cao ngày 04 tháng 8 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com năm 2000 về hướng dẫn áp dụng một số quy định trong Phần chung của BLHS năm 1999,… Mă ̣c dù, chế đinh ̣ án tić h so với các giai đoa ̣n trước đã có những ưu điể m, tiế n bô ̣ mới. Song quy đinh ̣ về án tích trong BLHS năm 1999 được sửa đổ i, bổ sung năm 2009 qua quá triǹ h áp du ̣ng trên thực tế vẫn bô ̣c lô ̣ những bấ t câ ̣p ngay trên cả phương diê ̣n lý luâ ̣n. Và để đáp ứng yêu cầ u trong giai đoa ̣n xây dựng nhà nước pháp quyề n Viê ̣t Nam xã hô ̣i chủ nghiã hiê ̣n nay , nhấ t là trong liñ h vực tư pháp hình sự thì việc pháp điể n hóa lầ n thứ ba BLHS Viê ̣t Nam năm 1999 là một đòi hỏi cầ n thiế t và cấ p bách theo hướng ghi nhâ ̣n án tić h trong mô ̣t chương đô ̣c lâ ̣p trong BLHS mới với tên go ̣i “án tić h”, trong đó có quy đinh ̣ khái niê ̣m án tić h, thời điể m bắ t đầ u và kế t thúc án tić h, xóa án tích, các trường hợp đương nhiên được xóa án tích, cơ quan ra quyế t đinh ̣ xóa án tích, thủ tục để được xóa án tích,… Như vậy, mới đảm bảo yêu cầu về mặt lập pháp và dễ dàng được áp dụng trên thực tế.
Khái niệm và bản chất pháp lý của chế định án tích 1. Khái niệm án tích Trong giai đoạn xây dựng NNPQ và cải cách tư pháp ở nước ta hiện nay, việc nghiên cứu chế định án tích trong luật hình sự là một yêu cầu hết sức quan trọng và cần thiết. Kể từ khi thành lập nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, đến ngày 27 tháng 6 năm 1985 Quốc hội mới thông qua BLHS đầu tiên, và trong BLHS này chính thức ghi nhận về mặt lập pháp chế định án tích được quy định ở các Điều 40, 52, 53, 54, 55, 55 và 67 trong Phần chung của BLHS với tư cách là một chế định độc lập, mặc dù cách gọi chưa thật sự chính xác trên phương diện luật học và ngôn ngữ đó là “Xóa án”. Đến lần pháp điển hóa thứ hai BLHS vào năm 1999, chế định án tích đã được quy định hoàn thiện hơn.
Mặc dù vậy, trong BLHS Việt Nam năm 1999, Điều 63 mới chỉ quy định thế nào là xóa án tích, trong khi đó còn chưa quy định thế nào là án tích(?). 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trên phương diện nghiên cứu học thuật, rõ ràng án tích là một chế định quan trọng trong pháp luật hình sự.