Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2015-2021, Cục Hải quan tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu ghi nhận 31 công chức xin nghỉ việc hoặc chuyển vùng công tác sang các đơn vị khác, chiếm hơn 13% trên tổng số 233 biên chế thực tế có mặt tại thời điểm năm 2021. Trong bối cảnh gần 10 năm qua toàn ngành Hải quan không tổ chức các kỳ tuyển dụng công chức mới quy mô lớn để bổ sung lực lượng, tình trạng công chức có trình độ chuyên môn cao hoặc thâm niên dày dạn rời bỏ tổ chức đã tạo ra áp lực thiếu hụt nhân sự nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến 251 chỉ tiêu biên chế được giao hàng năm.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm đặt ra là nhận diện và lượng hóa mức độ tác động của các yếu tố quản trị nội bộ đến sự gắn bó của đội ngũ công chức hải quan. Mục tiêu cụ thể của đề tài bao gồm việc xác định các nhân tố ảnh hưởng, đo lường hệ số tác động của từng nhân tố đến sự gắn kết của công chức với đơn vị, và xây dựng hệ thống hàm ý quản trị thực tiễn nhằm gia tăng lòng trung thành và tinh thần cống hiến của cán bộ.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai tại các phòng, đội và chi cục trực thuộc Cục Hải quan tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu trong khoảng thời gian từ tháng 10/2021 đến tháng 04/2022. Về mặt ý nghĩa thực tiễn, kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu tin cậy để Ban Lãnh đạo đơn vị hoạch định các chính sách nhân sự tối ưu, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ thôi việc về mức dưới 2% mỗi năm và nâng cao hiệu suất thực thi công vụ tại một trong những cửa ngõ cảng biển chiến lược của quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết trao đổi xã hội của Saks và lý thuyết gắn kết tâm lý của Kahn. Các học thuyết này chỉ ra rằng khi người lao động nhận được sự hỗ trợ, đối xử công bằng và ghi nhận thỏa đáng từ tổ chức, họ sẽ phản hồi bằng thái độ tích cực và nỗ lực cống hiến vượt bậc. Mô hình nghiên cứu cũng tích hợp lý thuyết cam kết 3 thành phần của Allen và Meyer, bao gồm cam kết tình cảm, cam kết nghĩa vụ và cam kết tính toán.

Trong khuôn khổ đề tài, 3 khái niệm cốt lõi được định nghĩa chuẩn xác:

  • Công chức: Người được tuyển dụng, bổ nhiệm vào ngạch theo Luật Cán bộ, công chức năm 2008 (sửa đổi, bổ sung năm 2019) và Nghị định 06/2010/NĐ-CP, hưởng lương từ ngân sách nhà nước.
  • Tổ chức: Hệ thống phối hợp hoạt động có ý thức của 2 cá nhân trở lên nhằm đạt mục tiêu chung theo quan điểm của Barnard và đáp ứng tư cách pháp nhân theo Điều 74 Bộ luật Dân sự 2015.
  • Sự gắn kết với tổ chức: Trạng thái tâm lý gắn bó mật thiết, thể hiện qua 3 hành vi nói tốt, ở lại và phấn đấu cống hiến theo nghiên cứu của Bedarkar và Pandita.

Mô hình nghiên cứu đề xuất bao gồm 5 nhóm yếu tố độc lập tác động đến biến phụ thuộc Sự gắn kết với tổ chức, gồm: Môi trường làm việc, Hỗ trợ của tổ chức, Công bằng trong tổ chức, Quan hệ với đồng nghiệp, và Khen thưởng và ghi nhận. Hệ thống thang đo gồm 25 biến quan sát được thiết kế dựa trên thang đo Likert 5 điểm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp định tính và định lượng chặt chẽ. Nghiên cứu định tính được thực hiện thông qua phỏng vấn chuyên gia và thảo luận nhóm tập trung với 8 lãnh đạo cấp phòng, đội, chi cục và tác giả để hiệu chỉnh nội dung 25 biến quan sát cho phù hợp với đặc thù công vụ hải quan.

Nghiên cứu định lượng áp dụng phương pháp điều tra toàn bộ đối với 233 cán bộ công chức đang công tác tại Cục Hải quan tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu. Tổng số 233 phiếu khảo sát được phát ra trực tiếp kết hợp biểu mẫu trực tuyến, thu về 214 phiếu (đạt tỷ lệ phản hồi 92%), trong đó có 205 phiếu hợp lệ được đưa vào xử lý dữ liệu (đạt tỷ lệ 88% tổng phiếu phát ra và 95,8% tổng phiếu thu về). Cỡ mẫu 205 hoàn toàn thỏa mãn tiêu chuẩn kiểm định EFA với yêu cầu tối thiểu bằng 5 lần số biến quan sát (tối thiểu 125 mẫu) và công thức phân tích hồi quy của Tabachnick và Fidell yêu cầu cỡ mẫu tối thiểu 90 quan sát cho mô hình 5 biến độc lập.

Quy trình phân tích dữ liệu trên phần mềm SPSS bao gồm: đánh giá độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá EFA để rút gọn dữ liệu, phân tích hồi quy tuyến tính bội để kiểm định giả thuyết, và kiểm định T-test cùng ANOVA để đánh giá sự khác biệt giữa các nhóm nhân khẩu học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo trên mẫu 205 công chức cho thấy tất cả các thang đo đều đạt hệ số Cronbach's Alpha lớn hơn 0,70 và các hệ số tương quan biến - tổng đều vượt ngưỡng 0,30. Phân tích nhân tố khám phá EFA cho 5 biến độc lập rút trích được các nhóm nhân tố với tổng phương sai trích đạt trên 50% và giá trị Eigenvalue lớn hơn 1,0.

Phân tích hồi quy tuyến tính bội chỉ ra rằng có 3 yếu tố tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê đến Sự gắn kết của công chức với tổ chức (mức ý nghĩa p < 0,05), được sắp xếp theo thứ tự mức độ ảnh hưởng giảm dần:

  • Quan hệ với đồng nghiệp: Đây là nhân tố có tác động mạnh nhất đến sự gắn kết với hệ số hồi quy chuẩn hóa cao nhất trong mô hình.
  • Môi trường làm việc: Yếu tố xếp vị trí thứ hai, phản ánh tầm quan trọng của điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị và không khí làm việc văn minh tại công sở.
  • Khen thưởng và ghi nhận: Yếu tố xếp vị trí thứ ba, khẳng định vai trò của việc biểu dương, khen thưởng kịp thời đối với động lực cống hiến.

Hai yếu tố Hỗ trợ của tổ chức và Công bằng trong tổ chức không thể hiện tác động có ý nghĩa thống kê rõ rệt trong mô hình hồi quy sau cùng do tính chất quy định hành chính công vụ đã mang tính đồng nhất cao trên toàn ngành. Kiểm định ANOVA còn phát hiện sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ gắn kết giữa các nhóm thâm niên, trong đó nhóm công chức có thâm niên trên 10 năm thể hiện mức độ gắn bó cao hơn nhóm dưới 5 năm khoảng 18%.

Thảo luận kết quả

Việc Quan hệ với đồng nghiệp trở thành nhân tố chi phối mạnh mẽ nhất bắt nguồn từ đặc thù hoạt động hải quan đòi hỏi sự phối hợp dây chuyền chặt chẽ giữa các khâu kiểm tra hồ sơ, giám sát hải quan và kiểm hóa thực tế. Hơn 90% cán bộ tại đơn vị là đảng viên, tạo nên sự gắn kết vững chắc về lý tưởng và trách nhiệm đồng đội. Kết quả này tương đồng với phát hiện của Jagannathan khi nhấn mạnh môi trường quan hệ nội bộ lành mạnh là nhân tố then chốt tạo nên sự tận tâm của nhân viên.

Môi trường làm việc đóng vai trò quan trọng thứ hai nhờ những bước tiến mạnh mẽ trong hiện đại hóa hải quan điện tử và hệ thống thông quan tự động VNACCS/VCIS, giúp giảm bớt áp lực thủ công cho công chức. Bên cạnh đó, yếu tố Khen thưởng và ghi nhận tạo động lực tinh thần to lớn, phù hợp với lý thuyết của Saks và nghiên cứu của Akpodiete Oro và John.

Về mặt biểu diễn học thuật, các kết quả này có thể được trình bày trực quan thông qua bảng ma trận tương quan Pearson để minh chứng tính độc lập giữa các biến, kết hợp đồ thị phân tán phần dư chuẩn hóa thể hiện sự phân phối chuẩn của mô hình với hệ số R bình phương giải thích trên 50% biến thiên của sự gắn kết.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả định lượng, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất thực hiện nhằm nâng cao sự gắn kết của công chức tại đơn vị:

  • Hoàn thiện và thắt chặt Quan hệ đồng nghiệp: Xây dựng văn hóa hợp tác và chia sẻ kinh nghiệm nghiệp vụ chuyên môn; duy trì 100% các buổi sinh hoạt chuyên đề định kỳ hàng quý tại từng chi cục; tổ chức 2 chương trình giao lưu văn hóa, thể thao và teambuilding mỗi năm. Chủ thể thực hiện: Ban Chấp hành Công đoàn phối hợp cùng Đoàn Thanh niên Cục. Thời gian thực hiện: Triển khai liên tục từ Quý 1/2023.

  • Nâng cấp và hiện đại hóa Môi trường làm việc: Đầu tư nâng cấp 100% hệ thống trang thiết bị công nghệ thông tin, máy soi container hiện đại tại Chi cục Hải quan cửa khẩu Cái Mép và các đơn vị kiểm hóa; cải tạo không gian làm việc đạt chuẩn công sở văn minh, an toàn; giảm 20% thời gian xử lý văn bản giấy tờ nội bộ qua chuyển đổi số. Chủ thể thực hiện: Văn phòng Cục phối hợp Phòng Công nghệ thông tin. Thời gian thực hiện: Hoàn thành trong giai đoạn 2023-2024.

  • Đổi mới cơ chế Khen thưởng và Ghi nhận: Thiết lập quy trình thưởng nóng trong vòng 48 giờ đối với các chiến công xuất sắc trong công tác chống buôn lậu và gian lận thương mại; công khai minh bạch 100% tiêu chí xét duyệt danh hiệu Chiến sĩ thi đua và nâng lương trước hạn; tăng cường biểu dương các sáng kiến cải tiến nghiệp vụ trước toàn thể cơ quan. Chủ thể thực hiện: Hội đồng Thi đua - Khen thưởng Cục. Thời gian thực hiện: Áp dụng định kỳ từ tháng 01/2023.

  • Tối ưu hóa công tác luân chuyển vị trí công tác: Thực hiện định kỳ chuyển đổi vị trí việc làm 2-3 năm một lần theo đúng quy định ngành nhằm đào tạo cán bộ toàn diện, phòng ngừa rủi ro tiêu cực và bảo đảm tính công bằng nội bộ, nâng tỷ lệ hài lòng về tổ chức lên trên 90%. Chủ thể thực hiện: Phòng Tổ chức cán bộ. Thời gian thực hiện: Giai đoạn 2023-2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng:

  • Ban Lãnh đạo Tổng cục Hải quan và các Cục Hải quan địa phương: Luận văn cung cấp mô hình thực nghiệm định lượng rõ ràng, giúp nhà quản trị thấu hiểu động lực của công chức, từ đó xây dựng các chính sách nhân sự giúp giữ chân nguồn nhân lực chất lượng cao và kiểm soát tỷ lệ biến động cán bộ dưới mức 2% hàng năm.

  • Cán bộ làm công tác Tổ chức - Cán bộ trong khu vực hành chính công: Bản nghiên cứu cung cấp bộ công cụ đánh giá chuẩn hóa gồm 25 biến quan sát, phục vụ trực tiếp cho việc đo lường mức độ gắn kết, đánh giá hiệu quả môi trường làm việc và cải tiến công tác thi đua khen thưởng tại cơ quan nhà nước.

  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản trị kinh doanh, Quản lý công: Đề tài là tài liệu tham khảo mẫu mực về quy trình kết hợp nghiên cứu định tính và định lượng, phương pháp xử lý dữ liệu SPSS trên mẫu khảo sát 205 quan sát theo chuẩn mực học thuật quốc tế.

  • Giảng viên và các chuyên gia tư vấn Quản trị nguồn nhân lực: Cung cấp nguồn cứ liệu thực chứng giá trị về hành vi tổ chức, tâm lý người lao động và văn hóa công vụ trong bối cảnh chuyển đổi số của các cơ quan quản lý chuyên trách tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao Quan hệ với đồng nghiệp lại là yếu tố tác động mạnh nhất đến sự gắn kết của công chức hải quan? Đặc thù công tác hải quan mang tính quy trình liên hoàn, đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa các khâu thông quan và kiểm soát hàng hóa. Trong một tập thể có trên 90% cán bộ là đảng viên, sự đồng lòng, chia sẻ khó khăn và tương trợ chuyên môn tạo nên môi trường tâm lý vững chắc, giúp hệ số tác động của yếu tố này đạt mức cao nhất trong mô hình hồi quy.

Lý do nghiên cứu không đưa biến Tiền lương và Phúc lợi vào mô hình phân tích chính thức là gì? Khác với doanh nghiệp tư nhân, tiền lương và phụ cấp của công chức hải quan được quy định thống nhất 100% theo thang bảng lương của Nhà nước và quy chế toàn ngành. Khảo sát định tính với 8 chuyên gia chỉ ra rằng yếu tố thu nhập mang tính đồng nhất, không tạo ra sự biến thiên đáng kể để phân tích tương quan đối với sự gắn kết nội bộ tại đơn vị.

Quy mô mẫu 205 công chức có bảo đảm tính đại diện khoa học cho nghiên cứu không? Mẫu 205 phiếu hợp lệ được thu thập từ tổng số 233 công chức toàn Cục, đạt tỷ lệ đại diện lên tới 88% tổng thể. Cỡ mẫu này vượt xa yêu cầu tối thiểu 125 mẫu cho phân tích 25 biến quan sát theo chuẩn của Hair và cộng sự, đồng thời đáp ứng điều kiện hồi quy bội của Tabachnick và Fidell (n tối thiểu là 90), bảo đảm độ tin cậy thống kê trên 95%.

Tỷ lệ 13% công chức nghỉ việc và chuyển vùng giai đoạn 2015-2021 phản ánh điều gì? Số lượng 31 cán bộ rời khỏi đơn vị trong 6 năm là tín hiệu cảnh báo quan trọng về nguy cơ chảy máu chất xám. Do ngành Hải quan gần 10 năm không tuyển dụng công chức mới quy mô lớn, việc mất đi các nhân sự dày dạn kinh nghiệm đã đặt ra bài toán cấp bách cho công tác duy trì 251 chỉ tiêu biên chế và nâng cao sự gắn bó của đội ngũ hiện hữu.

Các cơ quan hành chính nhà nước khác có thể ứng dụng mô hình này như thế nào? Các cơ quan công quyền có thể kế thừa khung nghiên cứu 5 nhân tố và bộ thang đo 25 biến quan sát để tiến hành khảo sát định kỳ tâm lý cán bộ. Kết quả phân tích giúp xác định chính xác các điểm nghẽn trong quản trị nội bộ và thiết lập giải pháp nâng cao chỉ số hài lòng lên trên mức 85%.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về sự gắn kết của công chức với tổ chức trong môi trường hành chính công đặc thù.
  • Khảo sát thực chứng toàn diện trên 205 công chức hợp lệ tại Cục Hải quan tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, đạt tỷ lệ phản hồi 88% trên tổng biên chế.
  • Xác định 3 nhân tố có ý nghĩa thống kê chi phối sự gắn kết theo thứ tự giảm dần gồm: Quan hệ với đồng nghiệp, Môi trường làm việc, và Khen thưởng và ghi nhận.
  • Đề xuất hệ thống 4 giải pháp quản trị mang tính hành động cao với lộ trình thực hiện cụ thể trong giai đoạn 2023-2025 nhằm ổn định 251 biên chế được giao.
  • Đóng góp nguồn tài liệu tham khảo học thuật thực chứng chuẩn xác cho các nhà nghiên cứu và nhà quản lý trong việc tối ưu hóa nguồn nhân lực hải quan thời kỳ hội nhập.

Các cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác toàn văn luận văn thạc sĩ để ứng dụng các mô hình đo lường và thang đo chi tiết vào thực tiễn quản trị nguồn nhân lực công vụ.