Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm, đặc điểm của các tội xâm phạm trật tự quản lý hành chính 1. Khái niệm trật tự quản lý hành chính Cụm từ trật tự quản lý hành chính (TTQLHC) được ghép từ 3 từ ghép: “trật tự”, “quản lý” và “hành chính”. Tuy nhiên, để hiểu được thế nào là trật tự quản lý hành chính cần làm rõ được quản lý hành chính là gì.
Dưới góc độ khoa học, khái niệm về “quản lý” có nhiều cách tiếp cận khác nhau. Với ý nghĩa thông thường, phổ biến thì quản lý có thể hiểu là hoạt động tác động một cách có tổ chức và định hướng chủ thể quản lý tới những đối tượng quản lý để điều chỉnh chúng vận động và phát triển theo những mục tiêu nhất định đã đề ra. Quản lý là sự tác động có ý thức của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý nhằm chỉ huy, điều hành, hướng dẫn các quá trình xã hội và hành vi của cá nhân hướng đến mục đích hoạt động chung và phù hợp với quy luật khách quan. Quản lý được xem là quá trình “tổ chức và điều khiển các hoạt động theo những yêu cầu nhất định”, đó là sự kết hợp giữa trí thức và lao động trên phương diện điều hành.
Dưới góc độ xã hội: quản lý là điều hành, điều khiển, chỉ huy. Quản lý là sự điều khiển, chỉ đạo một hệ thống hay một quá trình, căn cứ vào những quy luật, định luật hay nguyên tắc tương ứng cho hệ thống hay quá trình ấy vận động theo đúng ý muốn của người quản lý nhằm đạt được mục đích đã đặt ra từ trước. Khi xã hội càng phát triển cao thì vai trò của quản lý càng lớn và nội dung càng phức tạp. Cho nên có thể hiểu “Quản lý hành chính của nhà nước là hoạt động thực thi quyền hành pháp của nhà nước bằng sự tác động có tổ chức và điều chỉnh trên cơ sở pháp 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com luật đối với hành vi hoạt động của con người và các quá trình xã hội, do các cơ quan trọng trong hệ thống hành chính nhà nước từ trung ương đến cơ sở tiến hành để thực hiện những mục tiêu, chức năng và nhiệm vụ của nhà nước”.
Do đối tượng của quản lý hành chính là tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội: chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng… Và quản lý hành chính không chỉ là tổ chức, điều chỉnh từng lĩnh vực mà còn phải liên kết, phối hợp các lĩnh vực thành một thể thống nhất để đảm bảo xã hội phát triển đồng bộ, cân đối, có hiệu quả đáp ứng nhu cầu của các thành viên trong xã hội. Hoạt động quản lý hành chính nhà nước luôn mang tính quyền lực nhà nước và được đảm bảo bằng sức mạnh của nhà nước trên cơ sở pháp luật và được tuân theo một trình tự nhất định. Cho nên, trật tự quản lý hành chính là trình tự thực thi quyền quản lý hành chính trên cơ sở pháp luật đối với hành vi hoạt động của con người và các quá trình xã hội, do các cơ quan trong hệ thống hành chính nhà nước từ trung ương đến cơ sở tiến hành để thực hiện những mục tiêu, chức năng và nhiệm vụ của nhà nước. Khái niệm và đặc điểm các tội xâm phạm trật tự quản lý hành chính theo Luật hình sự Việt Nam 1.
Khái niệm các tội xâm phạm TTQLHC Hiện nay, trong các Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần các tội phạm) và các sách báo chí, dưới góc độ khoa học, các tội xâm phạm TTQLHC cũng đã được đề cập bởi các nhà nghiên cứu lý luận, thực tiễn khác nhau. Chẳng hạn, có quan điểm nêu: Các tội xâm phạm TTQLHC là các hành vi nguy hiểm cho xã hội, xâm phạm một nhóm quan hệ xã hội cùng tính chất là TTQLHC; tức là xâm phạm hoạt động đúng đắn và bình thường của các cơ quan nhà nước, làm giảm hiệu lực quản lý của các cơ quan này [25, tr. 296]; 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các tội xâm phạm TTQLHC là những hành vi nguy hiểm cho xã hội, được quy định tại Chương XX của Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm các quy định của Nhà nước về trật tự quản lý hành chính [41, tr. Nói chung các quan điểm đều phản ánh nội hàm khái niệm TTQLHC.
Tuy nhiên ở chừng mực nhất định, có quan điểm lại chưa đề cập đến yếu tố “Chủ thể của tội phạm” hay có đề cập nhưng lại chưa nhắc đến dấu hiệu “đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự” của chủ thể hoặc có quan điểm trong khái niệm các tội xâm phạm TTQLHC chưa khẳng định rõ khách thể của tội phạm này – có nghĩa là các tội phạm này xâm phạm đến các quy định của Nhà nước về TTQLHC. Trên cơ sở quy định của Điều 8 BLHS, các tội xâm phạm trật tự quản lý hành chính là những hành vi vi phạm hành chính tác động vào trật tự quản lý hành chính làm cho công tác quản lý hành chính nhà nước không theo trình tự mà pháp luật quy định gây nên những thiệt hại đáng kể cho lợi ích nhà nước, xã hội và quyền, lợi ích hợp pháp của công dân đến mức được coi là tội phạm và cần phải xử lý bằng các biện pháp cưỡng chế về hình sự. Cho nên, các tội xâm phạm trật tự quản lý hành chính là những hành vi nguy hiểm cho xã hội, xâm phạm đến một nhóm các quan hệ xã hội về trật tự quản lý hành chính, xâm phạm đến hoạt động đúng đắn của các cơ quan hành chính nhà nước và gây những thiệt hại cho lợi ích của Nhà nước bằng việc làm giảm hiệu lực quản lý hành chính của các cơ quan nhà nước đối với xã hội và cuộc sống của nhân dân. Đặc điểm của các tội xâm phạm trật tự quản lý hành chính Từ khái niệm trên ta có thể thấy, các tội xâm phạm trật tự quản lý hành chính có các đặc điểm sau: Thứ nhất, các tội xâm phạm trật tự quản lý hành chính có đầy đủ các đặc điểm của tội phạm nói chung.
Theo các nhà luật hình sự hiện nay, tội 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phạm bao gồm dấu hiệu cơ bản là: tính nguy hiểm cho xã hội, tính có lỗi, tính trái pháp luật hình sự và phải chịu hình phạt. Thứ hai, tính chất chung của các tội phạm này là xâm phạm tới các quan hệ xã hội về trật tự quản lý hành chính, xâm phạm đến hoạt động đúng đắn của các cơ quan hành chính nhà nước và gây những thiệt hại cho lợi ích của Nhà nước. Có thể thấy, giữa tội phạm nói chung và các tội xâm phạm TTQLHC nói riêng với vi phạm hành chính có những đặc điểm và nét tương đồng, rất khó để xác định ranh giới. Tội phạm hay vi phạm hành chính đều là vi phạm pháp luật.
Dấu hiệu cơ bản để phân biệt vi phạm hành chính với tội phạm là mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi vi phạm. Là tội phạm thì hành vi đó phải gây “nguy hiểm đáng kể” cho xã hội. Nguy hiểm đáng kể ở đây là theo Bộ luật hình sự. Vi phạm hành chính có mức độ nguy hiểm cho xã hội thấp hơn tội phạm hình sự.
Mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi vi phạm được đánh giá ở nhiều yếu tố khác nhau và những yếu tố này thường được quy định trong các văn bản pháp luật của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Để xác định, đòi hỏi cơ quan có thẩm quyền dựa trên sự nhận thức về ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm, đã được quy định cụ thể ở Bộ luật hình sự, các nghị định, thông tư hướng dẫn trong các trường hợp cụ thể. Mức độ gây thiệt hại biểu hiện ở dưới các hình thức khác nhau như mức độ gây thương tật, giá trị tài sản bị xâm hại, giá trị hàng phạm pháp [45]. Trong nhiều trường hợp giữa vi phạm hành chính và tội phạm hình sự chỉ là một ranh giới mỏng manh mà vượt qua nó là vi phạm hành chính có thể chuyển hóa thành tội phạm hình sự trong những điều kiện nhất định.
Những điều kiện đó có thể là: tái phạm, vi phạm nhiều lần hoặc có tính chất chuyên nghiệp, vi phạm với số lượng lớn, vi phạm gây hậu quả nghiêm trọng. Tuy nhiên, không phải tất cả các hành vi vi phạm hành chính đều có thể chuyển hoá thành tội phạm. Trên thực tế, có loại vi phạm hành chính không 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thể và không bao giờ có thể chuyển hoá thành tội phạm cho dù trong bất cứ điều kiện nào. Đây là những hành vi vi phạm nhỏ nhặt, mức độ nguy hiểm cho xã hội không cao hoặc không đáng kể.
ví dụ như hành vi đổ rác bừa bãi làm mất vệ sinh chung; khạc nhổ nơi công cộng; tiểu tiện, đại tiện trên đường phố, nơi công cộng. Vi phạm hành chính và tội phạm rất gần nhau. Trong những điều kiện nhất định thì vi phạm hành chính có thể chuyển hoá thành tội phạm. Trước hết và chủ yếu, sự chuyển hoá vi phạm hành chính thành tội phạm được thực hiện dựa trên cơ sở có sự biến đổi tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi vi phạm hành chính theo hướng cao hơn, nghiêm trọng hơn.
Sự chuyển hoá vi phạm hành chính thành tội phạm cũng phụ thuộc vào tính chất, đặc điểm và tầm quan trọng của nhóm quan hệ xã hội cũng như yêu cầu cần bảo vệ các quan hệ xã hội đó. Ví dụ như trước thời điểm ban hành Bộ luật hình sự 1999, nhóm quan hệ xã hội liên quan đến môi trường chủ yếu được bảo vệ bằng các biện pháp phi hình sự, trong đó có biện pháp xử phạt hành chính; đến năm 1999, khi vấn đề ô nhiễm môi trường đã trở thành vấn nạn thì việc bảo vệ môi trường bằng biện pháp mạnh mẽ hơn, nghiêm khắc hơn đã trở nên rất cần thiết và vì vậy, Quốc hội đã quyết định hình sự hoá một số hành vi vi phạm về môi trường. Tại đây, chủ yếu phân tích các dạng thức thể hiện sự chuyển hoá vi phạm hành chính thành tội phạm đã được ghi nhận trong các quy định của Bộ luật hình sự hiện hành.