Khởi Tố Vụ Án Hình Sự Theo Yêu Cầu Của Người Bị Hại

Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại là quy trình pháp lý quan trọng, bảo vệ quyền lợi và lợi ích hợp pháp của nạn nhân.

• Tác giả: Vũ Hoàng Hương Lan
• Người hướng dẫn: GVHD: Võ Thị Kim Oanh
• Trường học: Trường Đại Học Luật Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự
• Đề tài: Khởi Tố Vụ Án Hình Sự Theo Yêu Cầu Của Người Bị Hại
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO YÊU CẦU CỦA NGƯỜI BỊ HẠI
• 1.1. Khái niệm chung về khởi tố vụ án hình sự
• 1.1.1. Định nghĩa khởi tố vụ án hình sự
• 1.1.2. Đặc điểm khởi tố vụ án hình sự
• 1.1.3. Ý nghĩa của khởi tố vụ án hình sự
• 1.2. Khái niệm về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại
• 1.2.1. Khái niệm người bị hại
• 1.2.2. Định nghĩa khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại
• 1.2.3. Cơ sở của việc thiết lập chế định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại
• 1.2.4. Đặc điểm của khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại
• 1.2.5. Ý nghĩa việc khởi tố theo yêu cầu người bị hại
• 1.3. Lược sử hình thành và phát triển chế định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu người bị hại trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam
• 1.4. Khởi tố theo yêu cầu người bị hại trong pháp luật một số quốc gia trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁP LUẬT THỰC ĐỊNH VỀ KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO YÊU CẦU CỦA NGƯỜI BỊ HẠI VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG
• 2.1. Pháp luật thực định về những trường hợp chỉ được khởi tố theo yêu cầu của người bị hại và thực tiễn áp dụng
• 2.2. Pháp luật thực định về hình thức, thời điểm và hậu quả việc yêu cầu khởi tố vụ án hình sự của người bị hại và thực tiễn áp dụng
• 2.3. Pháp luật thực định về rút yêu cầu khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại và thực tiễn áp dụng
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH VỀ KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO YÊU CẦU
• 3.1. Cải cách tư pháp và nhu cầu hoàn thiện chế định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu người bị hại
• 3.2. Các giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định pháp luật về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu người bị hại
• 3.2.1. Các giải pháp hoàn thiện pháp luật
• 3.2.2. Các giải pháp khác

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Khởi Tố Vụ Án Hình Sự Theo Yêu Cầu Của Người Bị Hại

Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại là một trong những quy định quan trọng trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam. Quy định này không chỉ bảo vệ quyền lợi của người bị hại mà còn góp phần đảm bảo công lý trong xã hội. Việc khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại giúp cho các cơ quan chức năng có cơ sở để tiến hành điều tra và xử lý các hành vi phạm tội một cách kịp thời và hiệu quả.

1.1. Khái Niệm Khởi Tố Vụ Án Hình Sự

Khởi tố vụ án hình sự là hoạt động của cơ quan có thẩm quyền xác định có dấu hiệu tội phạm để tiến hành điều tra. Đây là giai đoạn đầu tiên trong quá trình tố tụng hình sự, có vai trò quan trọng trong việc phát hiện và xử lý tội phạm.

1.2. Ý Nghĩa Của Khởi Tố Vụ Án Hình Sự

Khởi tố vụ án hình sự không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người bị hại mà còn đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật. Việc khởi tố kịp thời giúp ngăn chặn tội phạm và bảo vệ an ninh trật tự xã hội.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Khởi Tố Vụ Án Hình Sự Theo Yêu Cầu Của Người Bị Hại

Mặc dù quy định về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại đã được đưa vào pháp luật, nhưng thực tiễn áp dụng vẫn gặp nhiều khó khăn. Các vấn đề như thiếu thông tin, sự chậm trễ trong việc khởi tố, và sự không đồng nhất trong việc áp dụng quy định pháp luật là những thách thức lớn.

2.1. Thiếu Thông Tin Và Chứng Cứ

Một trong những thách thức lớn nhất trong khởi tố vụ án hình sự là việc thiếu thông tin và chứng cứ từ người bị hại. Điều này dẫn đến việc cơ quan chức năng gặp khó khăn trong việc xác định có hay không có dấu hiệu tội phạm.

2.2. Sự Chậm Trễ Trong Quy Trình Khởi Tố

Thời gian khởi tố vụ án hình sự có thể kéo dài do nhiều yếu tố, bao gồm sự chậm trễ trong việc thu thập chứng cứ và xử lý thông tin. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của người bị hại mà còn làm giảm hiệu quả của công tác điều tra.

III. Phương Pháp Khởi Tố Vụ Án Hình Sự Theo Yêu Cầu Của Người Bị Hại

Để khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại, cần tuân thủ một quy trình rõ ràng và chặt chẽ. Các bước này bao gồm tiếp nhận thông tin, xác minh sự việc, và ra quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án.

3.1. Tiếp Nhận Thông Tin Tố Giác

Cơ quan điều tra có trách nhiệm tiếp nhận thông tin tố giác từ người bị hại hoặc các nguồn khác. Việc này là bước đầu tiên trong quy trình khởi tố vụ án hình sự.

3.2. Xác Minh Và Ra Quyết Định Khởi Tố

Sau khi tiếp nhận thông tin, cơ quan điều tra sẽ tiến hành xác minh. Nếu có đủ căn cứ, cơ quan sẽ ra quyết định khởi tố vụ án hình sự, tạo điều kiện cho các bước điều tra tiếp theo.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Khởi Tố Vụ Án Hình Sự Theo Yêu Cầu Của Người Bị Hại

Thực tiễn áp dụng quy định về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại cho thấy nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, vẫn cần cải thiện để đảm bảo quyền lợi của người bị hại được bảo vệ tốt hơn.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Khởi Tố Vụ Án

Nghiên cứu cho thấy rằng việc khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại đã giúp nhiều vụ án được giải quyết nhanh chóng và hiệu quả hơn, bảo vệ quyền lợi của người bị hại.

4.2. Những Trường Hợp Thành Công Trong Khởi Tố

Có nhiều trường hợp điển hình cho thấy sự thành công của quy định này trong việc bảo vệ quyền lợi của người bị hại, từ đó tạo niềm tin cho người dân vào hệ thống pháp luật.

V. Kết Luận Về Khởi Tố Vụ Án Hình Sự Theo Yêu Cầu Của Người Bị Hại

Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại là một quy định quan trọng trong pháp luật Việt Nam. Để nâng cao hiệu quả của quy định này, cần có những cải cách và hoàn thiện trong quy trình khởi tố.

5.1. Đề Xuất Cải Cách Quy Định Pháp Luật

Cần xem xét và cải cách các quy định pháp luật liên quan đến khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại để đảm bảo tính hiệu quả và công bằng trong quá trình tố tụng.

5.2. Tương Lai Của Khởi Tố Vụ Án Hình Sự

Tương lai của khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại phụ thuộc vào sự cải cách và hoàn thiện hệ thống pháp luật, nhằm bảo vệ tốt hơn quyền lợi của người bị hại và đảm bảo công lý.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp cử nhân luật của tác giả Vũ Hoàng Hương Lan (Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, Khoa Luật Hình sự, niên khóa 2008 – 2012; Người hướng dẫn khoa học: ThS. Võ Thị Kim Oanh) tiếp cận chế định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại dưới góc độ khoa học luật tố tụng hình sự.

Về bối cảnh và lý do chọn đề tài, nghiên cứu xuất phát từ chủ trương xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, được cụ thể hóa thông qua hai văn kiện chính trị - pháp lý quan trọng của Bộ Chính trị:

• Nghị quyết số 48-NQ/TW về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020.
• Nghị quyết số 49-NQ/TW về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020.

Cả hai nghị quyết đều đặt mục tiêu củng cố hệ thống tư pháp, xây dựng nhà nước pháp quyền tôn trọng và bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Trong lĩnh vực tư pháp hình sự, pháp luật Việt Nam đã thiết lập cơ chế khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại nhằm dung hòa giữa lợi ích công và quyền tự định đoạt của cá nhân. Tuy nhiên, theo đánh giá của tác giả, các quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và thực tiễn thi hành vẫn bộc lộ nhiều điểm bất cập, dẫn tới sai sót nghiệp vụ, nguy cơ bỏ lọt tội phạm hoặc chưa bảo vệ thỏa đáng quyền và lợi ích hợp pháp của người bị hại. Do đó, việc nghiên cứu toàn diện chế định này là đòi hỏi cấp thiết của tiến trình cải cách tư pháp.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể gồm:

1. Nghiên cứu hệ thống quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam và thực tiễn thực hiện chế định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại.
2. Làm rõ các vướng mắc, khó khăn và xung đột pháp lý phát sinh trong quá trình áp dụng pháp luật.
3. Đề xuất các kiến nghị lập pháp và giải pháp thực tiễn nhằm hoàn thiện quy định pháp luật tố tụng hình sự, nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền của người bị hại.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là chế định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hệ thống lý luận chung, hệ thống pháp luật thực định Việt Nam (trọng tâm là Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, Bộ luật Hình sự năm 1999 sửa đổi, bổ sung năm 2009 và các văn bản hướng dẫn thi hành), khảo sát thực trạng áp dụng pháp luật trong thời gian từ khi Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 có hiệu lực đến năm 2012, kết hợp tham chiếu pháp luật tố tụng hình sự của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa và Cộng hòa Liên bang Đức.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng trên nền tảng lý luận về quyền con người trong tố tụng hình sự, bản chất của Nhà nước pháp quyền và mối quan hệ giữa quyền công tố của Nhà nước với quyền tự định đoạt ("quyền tư tố") của công dân. Khung pháp lý và các văn bản trực tiếp được tác giả trích dẫn, phân tích bao gồm:

• Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001), đặc biệt là Điều 71 về quyền bất khả xâm phạm thân thể và bảo hộ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm.
• Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 (Điều 88) và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 (Điều 51, Điều 100, Điều 104, Điều 105, Điều 107, Điều 111, Điều 164, Điều 169, Điều 326, Điều 328).
• Bộ luật Hình sự năm 1985 và Bộ luật Hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009).
• Pháp lệnh Tổ chức điều tra hình sự năm 2004 và Pháp lệnh số 09/2009/PL-UBTVQH12.
• Thông tư liên tịch số 05/2005/TTLT-VKSNDTC-BCA-BQP ngày 07/09/2005 của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng.
• Các văn bản lịch sử: Bộ luật Quốc triều Hình luật thời Hậu Lê, Bộ luật Tố tụng hình sự Bắc kỳ thời Pháp thuộc, Sắc lệnh số 85-SL ngày 22/5/1950, Thông tư số 16-TATC ngày 27/09/1974 của Tòa án nhân dân tối cao.

Về phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu, tác giả vận dụng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin (phép biện chứng duy vật và chủ nghĩa duy vật lịch sử), đồng thời bám sát quan điểm chỉ đạo trong các nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được triển khai gồm:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp quy phạm pháp luật để làm rõ nội dung, cấu trúc và mối liên hệ giữa các điều luật.
• Phương pháp so sánh luật học (đối chiếu quy định giữa Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 với Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003; so sánh pháp luật Việt Nam với pháp luật tố tụng hình sự Trung Quốc và Đức).
• Phương pháp lịch sử - cụ thể nhằm theo dõi sự phát triển của chế định qua các thời kỳ lập pháp.
• Phương pháp thống kê và phân tích tài liệu thực tiễn từ các bài viết chuyên khảo, báo cáo ngành Tòa án và Viện kiểm sát.

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hình sự và tố tụng hình sự, giáo trình luật của Trường Đại học Luật Hà Nội và Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh, các từ điển luật học, cùng các bài viết nghiên cứu trên các ấn phẩm chuyên ngành như Tạp chí Kiểm sát, Tạp chí Tòa án nhân dân.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Những vấn đề lý luận chung về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại

Chương này làm rõ nền tảng lý luận, phân tích khái niệm và đặc trưng của chế định. Khởi tố vụ án hình sự được xác định là giai đoạn độc lập mở đầu quá trình tố tụng hình sự, làm phát sinh quan hệ pháp luật tố tụng hình sự và tạo cơ sở pháp lý cho các giai đoạn tiếp theo (điều tra, truy tố, xét xử).

Về khái niệm người bị hại, tác giả chỉ ra Điều 51 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 giới hạn người bị hại là cá nhân (thể nhân). Khóa luận thảo luận hai luồng quan điểm và ủng hộ quan điểm cần mở rộng khái niệm này bao gồm cả cơ quan, tổ chức, pháp nhân. Tác giả lập luận rằng trong danh mục các tội khởi tố theo yêu cầu có Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp (Điều 171 Bộ luật Hình sự), mà chủ thể quyền sở hữu công nghiệp phần lớn là pháp nhân; việc xem pháp nhân chỉ là nguyên đơn dân sự làm hạn chế đáng kể quyền tố tụng của họ so với người bị hại.

Tác giả đưa ra định nghĩa: Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền sau khi xác định sự việc có dấu hiệu của một số tội phạm theo luật định, chỉ được ra quyết định khởi tố vụ án hình sự sau khi có yêu cầu của người bị hại hoặc của người đại diện hợp pháp của người bị hại là người chưa thành niên, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất.

Cơ sở thiết lập chế định được luận giải trên hai phương diện:

• Cơ sở lý luận: Tôn trọng quyền con người và phản ánh bản chất nhà nước của dân, do dân, vì dân; tạo giới hạn hợp lý cho việc thực hiện quyền công tố của Nhà nước.
• Cơ sở thực tiễn: Đối với các tội xâm phạm danh dự, nhân phẩm hoặc các quan hệ nội bộ mang tính riêng tư, thiệt hại tinh thần là vô hình và việc xét xử công khai có thể làm gia tăng chấn thương tâm lý cho nạn nhân; quy định này mở ra khả năng tự hòa giải, bồi thường thiệt hại và bảo vệ bí mật đời tư.

Chương I cũng làm rõ hai đặc điểm riêng biệt của chế định: (i) Phải hội đủ cả hai điều kiện: điều kiện cần là yêu cầu của người bị hại/người đại diện hợp pháp và điều kiện đủ là có dấu hiệu tội phạm; (ii) Thẩm quyền khởi tố bị giới hạn, các cơ quan được giao một số hoạt động điều tra theo Điều 111 Bộ luật Tố tụng hình sự (Hải quan, Kiểm lâm, Bộ đội biên phòng, Cảnh sát biển) không có thẩm quyền khởi tố các tội danh này do không thuộc lĩnh vực quản lý của họ.

Phần lịch sử và pháp luật so sánh được tác giả tổng hợp để chỉ ra xu hướng lập pháp:

Tiêu chí	Pháp luật Việt Nam (BLTTHS 2003)	Pháp luật Trung Quốc	Pháp luật CHLB Đức (Điều 374 BLTTHS Đức)
Phạm vi tội phạm	11 tội danh quy định tại khoản 1 Điều 105	Các tội tư tố xâm phạm cá nhân, danh dự	Hơn 20 tội danh (xâm phạm gia cư, danh dự, thương tích, cạnh tranh, SHTT...)
Thủ tục hòa giải	Không quy định hòa giải bắt buộc trước khởi tố	Đương sự được quyền tự hòa giải trước khi tuyên án	Bắt buộc hòa giải tại Ban hòa giải Tòa án đối với một số tội trước khi thụ lý
Thời điểm rút yêu cầu/tư tố	Trước ngày mở phiên tòa sơ thẩm	Tại bất kỳ thời điểm nào trước khi tuyên án	Bất cứ giai đoạn nào; nếu đã thẩm vấn bị cáo thì phải có sự đồng ý của bị cáo

Chương II: Pháp luật thực định về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại và thực tiễn áp dụng

Chương II đi sâu phân tích 11 tội danh được liệt kê tại khoản 1 Điều 105 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003:

• Khoản 1 Điều 104 BLHS (Cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác);
• Khoản 1 Điều 105 BLHS (Cố ý gây thương tích trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh);
• Khoản 1 Điều 106 BLHS (Cố ý gây thương tích do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng);
• Khoản 1 Điều 108 BLHS (Vô ý gây thương tích);
• Khoản 1 Điều 109 BLHS (Vô ý gây thương tích do vi phạm quy tắc nghề nghiệp hoặc hành chính);
• Khoản 1 Điều 111 BLHS (Hiếp dâm);
• Khoản 1 Điều 113 BLHS (Cưỡng dâm);
• Khoản 1 Điều 121 BLHS (Làm nhục người khác);
• Khoản 1 Điều 122 BLHS (Vu khống);
• Khoản 1 Điều 131 BLHS (Xâm phạm quyền tác giả - tác giả lưu ý từ ngày 01/01/2010 đã được phi tội phạm hóa một số hành vi);
• Khoản 1 Điều 171 BLHS (Xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp).

Tác giả chỉ ra các điểm bất hợp lý trong kỹ thuật lập pháp khi phân định phạm vi tội phạm:

• Hành vi chống người thi hành công vụ (khoản 1 Điều 257 BLHS) không thuộc diện khởi tố theo yêu cầu, nhưng nếu hành vi chống người thi hành công vụ dẫn đến cố ý gây thương tích (thuộc điểm k khoản 1 Điều 104 BLHS) thì lại phải có yêu cầu của người bị hại mới được khởi tố.
• Một số tội ít nghiêm trọng xâm phạm tự do, dân chủ như Tội bắt, giữ, giam người trái pháp luật (Điều 123 BLHS) hay Tội xâm phạm chỗ ở của công dân (Điều 124 BLHS) lại không được khởi tố theo yêu cầu; trong khi Tội hiếp dâm (Điều 111) và Tội cưỡng dâm (Điều 113) vốn là tội nghiêm trọng lại thuộc diện này.

Về hình thức và nội dung yêu cầu khởi tố, Thông tư liên tịch số 05/2005/TTLT-VKSNDTC-BCA-BQP quy định yêu cầu có thể bằng đơn hoặc lời khai trực tiếp lập thành biên bản. Tuy nhiên, do chưa có mẫu đơn thống nhất, người dân thường chỉ ghi "yêu cầu xử lý theo pháp luật", dẫn đến sự lúng túng cho cơ quan tố tụng. Tác giả khẳng định: người bị hại chỉ có quyền yêu cầu khởi tố vụ án hình sự chứ không có quyền yêu cầu khởi tố bị can. Trong vụ án có đồng phạm, việc người bị hại chỉ yêu cầu xử lý một người không thể làm triệt tiêu trách nhiệm khởi tố toàn bộ đồng phạm của Cơ quan điều tra, nhằm tránh bỏ lọt tội phạm và đảm bảo nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật.

Về thời điểm và việc thay đổi quyết định khởi tố, tác giả phân tích sự thiếu vắng quy định điều chỉnh tình huống khi chuyển đổi tội danh: nếu tội danh mới thuộc trường hợp Điều 105 thì cơ quan tiến hành tố tụng không được tự ý khởi tố nếu chưa có yêu cầu; ngược lại, nếu chuyển từ tội danh thuộc Điều 105 sang tội danh thông thường thì quyền định đoạt của người bị hại chấm dứt.

Về rút yêu cầu khởi tố, quy định tại khoản 2 Điều 105 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 buộc cơ quan tố tụng đình chỉ vụ án nếu việc rút là tự nguyện. Khóa luận phân tích khó khăn thực tiễn trong việc chứng minh người bị hại rút đơn có bị ép buộc hay cưỡng bức hay không, cũng như nguyên tắc cấm yêu cầu khởi tố lại sau khi đã tự nguyện rút.

Chương III: Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu

Chương này xây dựng hệ thống giải pháp gắn với định hướng cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 48-NQ/TW và Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị. Các nhóm giải pháp gồm:

1. Hoàn thiện các quy định pháp luật:

• Sửa đổi Điều 51 Bộ luật Tố tụng hình sự theo hướng công nhận pháp nhân, cơ quan, tổ chức là người bị hại khi quyền và lợi ích hợp pháp của họ bị tội phạm trực tiếp xâm hại (đặc biệt trong các tội về sở hữu trí tuệ và xâm phạm danh dự, uy tín doanh nghiệp).
• Rà soát, điều chỉnh danh mục tội phạm tại khoản 1 Điều 105: loại trừ trường hợp cố ý gây thương tích cho người thi hành công vụ (điểm k khoản 1 Điều 104) ra khỏi diện chỉ khởi tố theo yêu cầu; cân nhắc bổ sung các tội phạm ít nghiêm trọng xâm phạm quyền tự do dân chủ (Điều 123, Điều 124 BLHS).
• Ban hành mẫu đơn yêu cầu khởi tố vụ án hình sự chuẩn hóa; bổ sung quy định cụ thể về thời điểm phát sinh yêu cầu và cơ chế xử lý khi thay đổi tội danh/thay đổi quyết định khởi tố vụ án.
• Quy định chi tiết về tư cách, quyền hạn của người đại diện hợp pháp đối với người bị hại là người chưa thành niên, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất, đảm bảo tương thích với quy định của pháp luật dân sự.
• Xây dựng quy trình chặt chẽ để kiểm tra, xác minh tính tự nguyện trong việc rút đơn yêu cầu khởi tố nhằm chống bức ép, trả thù.

2. Các giải pháp bổ trợ: Nâng cao trình độ nghiệp vụ, đạo đức công vụ của cán bộ tư pháp (điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán); tăng cường công tác phổ biến, giáo dục pháp luật nhằm nâng cao nhận thức cho người dân về quyền tự định đoạt và hậu quả pháp lý khi yêu cầu hoặc rút yêu cầu khởi tố vụ án hình sự.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu của khóa luận đạt được các kết quả cụ thể sau:

• Khái quát hóa và xây dựng định nghĩa khoa học chuẩn xác về chế định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại, xác định rõ bản chất đây là cơ chế trao quyền tự định đoạt có giới hạn cho nạn nhân.
• Phân định rõ ranh giới pháp lý giữa quyền yêu cầu khởi tố vụ án của người bị hại và thẩm quyền khởi tố bị can của Nhà nước, giải quyết triệt để tranh luận trong thực tiễn xử lý các vụ án đồng phạm khi nạn nhân chỉ chỉ định một người phạm tội.
• Chỉ ra 11 trường hợp cụ thể theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và phát hiện những điểm thiếu đồng bộ, mâu thuẫn giữa Bộ luật Hình sự năm 1999 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 (chẳng hạn mâu thuẫn giữa Điều 257 và điểm k khoản 1 Điều 104; việc phi tội phạm hóa Điều 131 từ ngày 01/01/2010).
• Đề xuất luận cứ khoa học cho việc mở rộng chủ thể "người bị hại" sang pháp nhân, cơ quan, tổ chức, góp phần bổ sung lý luận tố tụng hình sự Việt Nam thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận có những giới hạn nghiên cứu được ghi nhận:

• Phạm vi tư liệu thực tiễn và số liệu vụ án chưa được khảo sát, thống kê quy mô lớn trên toàn quốc mà chủ yếu trích xuất qua các vụ việc điển hình và các nghiên cứu chuyên khảo sẵn có.
• Khóa luận hoàn thành năm 2012, do đó hệ thống quy phạm được phân tích đặt trong khuôn khổ hiệu lực của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và Bộ luật Hình sự năm 1999 (sửa đổi năm 2009).

Hướng nghiên cứu tiếp theo từ văn bản này bao gồm:

• Tiếp tục theo dõi và nghiên cứu sự thay đổi của chế định khi Bộ luật Tố tụng hình sự và Bộ luật Hình sự được sửa đổi, bổ sung toàn diện trong tương lai.
• Nghiên cứu thực nghiệm cơ chế chứng minh hành vi cưỡng bức, ép buộc rút yêu cầu khởi tố để bảo vệ người bị hại trước áp lực ngoài tố tụng.
• Đánh giá tác động pháp lý và kinh tế khi luật hóa tư cách người bị hại là pháp nhân trong các tội phạm kinh tế và sở hữu trí tuệ.

Giá trị tham khảo

Tài liệu này hữu ích đối với:

• Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Luật hình sự và Tố tụng hình sự tham khảo làm tài liệu học tập, nghiên cứu các chuyên đề về giai đoạn khởi tố và địa vị pháp lý của người tham gia tố tụng.
• Cán bộ thực tiễn tại Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án khi giải quyết các vấn đề nghiệp vụ liên quan đến việc xác định thẩm quyền khởi tố, tiếp nhận đơn yêu cầu, xử lý vụ án đồng phạm và thủ tục đình chỉ vụ án khi nạn nhân rút yêu cầu.
• Các phần có giá trị tham khảo cao nhất: Phân tích lý luận về cơ sở xác lập quyền tư tố, đối chiếu 11 tội danh tại Điều 105 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, và phân tích pháp lý về sự khác biệt giữa khởi tố vụ án theo yêu cầu và khởi tố bị can.

Câu hỏi thường gặp

1. Theo lập luận của tác giả, vì sao khái niệm "người bị hại" trong Bộ luật Tố tụng hình sự cần được mở rộng cho cả cơ quan, tổ chức và pháp nhân?
Tác giả chỉ ra rằng danh mục tội danh chỉ khởi tố theo yêu cầu có Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp (Điều 171 BLHS), mà chủ thể của các quyền này phần lớn là các doanh nghiệp, tổ chức. Hơn nữa, hành vi phạm tội có thể xâm hại cả uy tín, danh dự, tài sản của pháp nhân; nếu chỉ coi họ là "nguyên đơn dân sự" thì quyền tố tụng bị hạn chế so với người bị hại, tạo ra sự bất bình đẳng trước pháp luật.

2. Những cơ quan nào không có thẩm quyền ra quyết định khởi tố vụ án hình sự theo Điều 105 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003?
Căn cứ Điều 111 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và Pháp lệnh Tổ chức điều tra hình sự năm 2004, các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra (Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, Cảnh sát biển) chỉ có thẩm quyền khởi tố vụ án trong lĩnh vực quản lý chuyên môn của mình đối với một số tội nhất định, không bao gồm 11 tội danh quy định tại Điều 105. Ngoài ra, Cơ quan An ninh điều tra và Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao cũng không có thẩm quyền đối với các nhóm tội này.

3. Nếu trong vụ án có đồng phạm nhưng người bị hại chỉ làm đơn yêu cầu xử lý một người thì Cơ quan điều tra phải xử lý như thế nào?
Người bị hại chỉ có quyền yêu cầu khởi tố vụ án chứ không có quyền yêu cầu khởi tố bị can. Khởi tố bị can là trách nhiệm của Cơ quan điều tra. Nguyên tắc của luật hình sự Việt Nam là mọi đồng phạm đều phải chịu trách nhiệm chung về toàn bộ tội phạm đã thực hiện, do đó Cơ quan điều tra có trách nhiệm khởi tố tất cả những người đồng phạm, không phụ thuộc vào ý chí chủ quan muốn tha cho ai của người bị hại.

4. Người bị hại đã rút yêu cầu khởi tố vụ án hình sự có quyền yêu cầu khởi tố lại hay không?
Theo quy định tại khoản 2 Điều 105 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, người bị hại đã rút yêu cầu khởi tố thì không có quyền yêu cầu lại, trừ trường hợp cơ quan tiến hành tố tụng có căn cứ xác định việc rút yêu cầu là trái với ý muốn của họ do bị ép buộc hoặc cưỡng bức.

5. Tội xâm phạm quyền tác giả (Điều 131 Bộ luật Hình sự) có thay đổi pháp lý nào liên quan đến việc khởi tố theo yêu cầu của người bị hại?
Khóa luận nêu rõ: Kể từ ngày 01/01/2010, người thực hiện hành vi xâm phạm quyền tác giả theo quy định cũ không còn bị xử lý về hình sự (do sửa đổi pháp luật hình sự), dẫn tới việc tội phạm quy định tại khoản 1 Điều 131 BLHS không còn là trường hợp chỉ được khởi tố theo yêu cầu của người bị hại trên thực tế.

Kết luận

Khóa luận cử nhân luật của tác giả Vũ Hoàng Hương Lan đã nghiên cứu một cách hệ thống cơ sở lý luận, lịch sử và quy định thực định của chế định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003. Công trình làm rõ bản chất pháp lý, phân định giữa quyền yêu cầu khởi tố vụ án của nạn nhân và quyền công tố, điều tra của Nhà nước, đồng thời chỉ ra những mâu thuẫn lập pháp trong việc xác định phạm vi 11 tội danh. Các kiến nghị sửa đổi quy định về tư cách người bị hại, chuẩn hóa biểu mẫu và bổ sung thủ tục thay đổi quyết định khởi tố mang giá trị tham khảo thiết thực cho công tác hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I, II, III và V. Cụ thể, bao gồm: nhóm các quyền về chính trị; nhóm các quyền dân sự; nhóm các quyền kinh tế; nhóm các quyền về văn hóa, giáo dục, khoa học - công nghệ; nhóm các quyền về xã hội và nhóm các quyền của những cá nhân không phải là công dân Việt Nam. Như vậy, về mặt hình thức, Hiến pháp năm 1992 đã ghi nhận một cách rõ ràng toàn diện tất cả các quyền chính trị, dân sự, kinh tế, xã hội, văn hóa quan trọng của con người mà các công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị đã ghi nhận. Các quyền con người quy định trong Hiến pháp đã không ngừng được cụ thể hóa trong các văn bản pháp quy của Việt Nam.

Theo số liệu của Bộ Ngoại giao Việt Nam chỉ tính từ năm 1986 đến nay, Việt Nam đã ban hành 13.000 văn bản pháp luật các loại, trong đó có hơn 40 Bộ luật và Luật, trên 120 Pháp lệnh, gần 850 văn bản của Chính phủ và trên 3000 văn bản pháp quy của các Bộ, ngành đã được thông qua và thực thi… Riêng trong năm 2004, Quốc hội đã thảo luận và thông qua 13 Luật và 8 Pháp lệnh trong các lĩnh vực khác nhau(10). Như vậy, Hiến pháp và pháp luật Việt Nam đã có rất nhiều quy định để bảo vệ cho quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, trong đó đặc biệt phải kể việc quy định dành cho người người bị hại có quyền yêu cầu khởi tố vụ án với một số trường hợp nhất định. Điều này đã chứng tỏ những cố gắng rất lớn của Đảng và Nhà nước Việt Nam trong việc tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm các quyền con người, quyền công dân trong xã hội. - Chế định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của ngƣời bị hại đƣợc xây dựng trên cơ sở bản chất Nhà nƣớc.vn/vi/mofa/ctc_quocte/ptklk/nr040819162124/ns07 0731093608/ (ngày 10/07/2012, 15h30).

20 Nhà nước ta đang xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân. Một nhà nước mà ở đó, quyền con người được tôn trọng và bảo vệ. Một nơi mà các quyền con người không chỉ dừng lại ở các tuyên bố chính trị, ghi nhận trong Hiến pháp, pháp luật nhà nước mà còn được bảo vệ trong thực tế. Quyền con người hiện hữu trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội trong đó có lĩnh vực hình sự và tố tụng hình sự.

Có thể nói, quyền con người trong lĩnh vực này dễ bị xâm phạm, bị tổn thương nhất và hậu quả để lại cũng nghiêm trọng nhất khi nó động chạm đến quyền được sống, quyền tự do và sinh mệnh chính trị của một cá nhân. Bởi lẽ, với việc Nhà nước xác định thế nào là tội phạm, quy định về trình tự, thủ tục đưa một người ra xử lý trước pháp luật và áp dụng các biện pháp cưỡng chế, hình phạt dành cho họ luôn thể hiện rõ nét tính quyền lực Nhà nước. Chính vì vậy, lĩnh vực hình sự và tố tụng hình sự trong bất cứ Nhà nước nào đều được xếp vào “nhóm nguy cơ cao” khi người ta nói đến vấn đề bảo vệ quyền con người. Chính vì những lí do trên, pháp luật đã đưa ra nhiều quy định bảo đảm mọi công dân trong xã hội không chỉ các quyền tự do dân chủ mà còn “có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm”(11).

Riêng với người bị hại, họ là người bị thiệt hại về thể chất, tinh thần hoặc tài sản do hành vi phạm tội gây ra, quyền lợi của họ bị xâm hại, vì vậy Nhà nước đã quy định cho họ có một quyền đặc biệt, đó là quyền được yêu cầu khởi tố vụ án hình sự. Quy định này nhằm mục đích tạo điều kiện cho người bị hại được cân nhắc, tính toán việc khởi tố vụ án có gây bất lợi cho họ hay không để quyết định khởi tố hay không khởi tố vụ án hình sự. Tuy nhiên, những trường hợp người bị hại được quyền yêu cầu khởi tố vụ án hình sự cũng chỉ nằm trong giới hạn mà Nhà nước và xã hội chấp nhận được nhằm đảm bảo mọi hành vi phạm tội đều được xử lý kịp thời, việc điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án đúng người, đúng tội và đúng pháp luật. Trước khi có BLTTHS năm 1988, người bị hại không được pháp luật quy định có quyền yêu cầu khởi tố vụ án mà thậm chí trong nhiều trường hợp người bị hại làm đơn xin giảm nhẹ hoặc miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt một cách có tình, có lý cho (11).

Điều 71 Hiến pháp Nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 (được sửa đổi, bổ sung năm 2001). 21 người phạm tội cũng không được Toà án chấp nhận. Quan niệm phổ biến lúc đó không chấp nhận việc khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại bởi: “Quan hệ pháp luật hình sự là quan hệ giữa Nhà nước và người phạm tội, trong đó với tư cách là người bảo vệ lợi ích của toàn xã hội, Nhà nước có quyền khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử người phạm tội, buộc người phạm tội phải chịu trách nhiệm tương ứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm mà họ đã gây ra”(12). Bên cạnh đó, các nhà làm luật cũng cho rằng, những vụ án hình sự được khởi tố theo yêu cầu của người bị hại là các vụ án tư tố, tức là pháp luật sẽ dành cho những người bị hại hoặc người thân thích của họ sử dụng để khởi kiện, khởi tố chống lại người thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, hành vi phạm tội xâm phạm các quyền và lợi ích cá nhân(13).

Như vậy, quyền yêu cầu khởi tố của người bị hại sẽ mâu thuẫn với quyền công tố của Nhà nước. Tuy nhiên, khi nghiên cứu, tham khảo pháp luật của một số nước đặc biệt là pháp luật tố tụng của Liên Xô, các nhà lập pháp cũng nhận thấy “quyền tư tố” của người bị hại được xã hội chấp nhận khi nó ở trong giới hạn nhất định và không làm ảnh hưởng đến quyền công tố của Nhà nước. Do đó, BLTTHS năm 1988 đã chính thức ghi nhận chế định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại và tiếp tục được BLTTHS 2003 ghi nhận đã cho thấy sự cần thiết của chế định này trong hệ thống pháp luật tố tụng hình sự của nước ta.2 Cơ sở thực tiễn Khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn tố tụng có nhiệm vụ quan trọng, có tính chất quyết định đến các hoạt động, các giai đoạn khác của quá trình tố tụng. Việc khởi tố có kịp thời, đúng người, đúng pháp luật thì mới bảo vệ được lợi ích của Nhà nước, bảo vệ người bị tội phạm xâm hại và giúp cho các hoạt động tố tụng tiếp theo được tiến hành theo đúng hướng.

Tuy nhiên, không phải việc cơ quan có thẩm quyền phát hiện và khởi tố vụ án là đã bảo vệ quyền và lợi ích của người bị hại một cách tốt nhất. Trần Quang Tiệp, Một số vấn đề lý luận về khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại, Tạp chí kiểm sát, tháng 1/2006, Tr. Thư viện trường Đại học Luật Hà Nội, Bàn về quyền công tố, Hà Nội 2003, Tr. 22 - Đối với những thiệt hại về tài sản do tội phạm gây ra thì có thể khôi phục lại hoặc hoàn trả bằng tiền nhưng còn đối với thiệt hại về tinh thần như danh dự, nhân phẩm… là những thiệt hại không thể cân, đo, tính toán ra những con số cụ thể được, là những tổn thương vô hình, những nỗi sợ hãi, ám ảnh hoặc sự suy sụp tinh thần, tình cảm mà người bị hại không muốn nhắc lại và càng không muốn bị công khai.

Những tổn thương đó ảnh hưởng rất lớn đến tâm lý người bị xâm hại và có thể khiến cho họ xa lánh mọi người hoặc nguy hiểm hơn là tìm đến cái chết. Đối với những trường hợp này, cách tốt nhất là nên cho người bị hại có thời gian suy nghĩ và quyết định việc có nên yêu cầu khởi tố vụ án hay không. Nếu người bị hại cảm thấy bị tổn thương và mặc cảm quá lớn, muốn giữ kín những gì đã xảy ra thì pháp luật nên để cho người bị hại và người gây thiệt hại chủ động giải quyết riêng với nhau. Trong trường hợp người bị hại thật sự muốn kẻ gây thiệt hại phải bị pháp luật trừng phạt thích đáng thì lúc này họ sẽ yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết vụ án, bảo vệ lợi ích cho họ.

- Theo quy định tại Điều 8 BLHS thì tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa. Do đó việc Nhà nước tiến hành khởi tố vụ án hình sự đối với những người có hành vi trên là việc làm tất yếu để bảo vệ lợi ích Nhà nước và các cá nhân, tổ chức trong xã hội. Tuy nhiên với những tội phạm xâm hại đến danh dự, nhân phẩm, quyền tự do, dân chủ của công dân thì thiệt hại thường ít xảy ra với Nhà nước (thậm chí không có) nhưng người phải gánh chịu những hậu quả tinh thần nặng nề nhất lại chính là người bị hại. Do đó nếu Nhà nước tiến hành khởi tố vụ án và xét xử công khai những vấn đề cá nhân riêng tư, nhạy cảm của người bị hại để bảo vệ những lợi ích kinh tế không lớn thì liệu có được xem là bảo vệ người bị hại hay không? Lúc này ý nghĩa kinh tế còn phù hợp hay không? Do đó đối với những tội phạm 23 như vậy việc quyết định khởi tố vụ án hay không nên để cho người bị hại – người bị chính tội phạm xâm hại tự xem xét và quyết định.