Xác định các bãi đẻ của nhóm cá rạn san hô vùng biển Sơn Chà - Hải Vân, tỉnh Thừa Thiên Huế

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus xác định các bãi đẻ của nhóm cá rạn san hô vùng biển sơn chà hải vân tỉnh thừa thiên huế, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải

• Tác giả: Đặng Đỗ Hùng Việt
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Văn Quân
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Xác định các bãi đẻ nhóm cá rạn san hô vùng biển Sơn Chà – Hải Vân
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Vai trò của nghiên cứu giai đoạn đầu trong vòng đời cá biển
• 1.2. Tình hình nghiên cứu bãi đẻ nhóm cá rạn san hô trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.3. Tổng quan đặc điểm điều kiện tự nhiên, môi trường khu vực nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, thời gian và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp thu mẫu và phân tích mẫu
• 2.3. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 2.4. Phương pháp thiết lập mô hình thủy động lực lan truyền TCCB
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Các yếu tố tự nhiên và môi trường liên quan đến việc hình thành nên các bãi đẻ của nhóm cá RSH
• 3.2. Tập tính sinh học sinh sản của các nhóm cá RSH tại các bãi đẻ
• 3.3. Khoanh vùng các bãi đẻ của cá RSH tại khu vực nghiên cứu
• 3.4. Các tác động từ tự nhiên và con người đến sự tồn tại của các bãi đẻ nhóm cá RSH
• 3.5. Đề xuất một số giải pháp quản lý các bãi đẻ của cá rạn san hô nhằm phát triển bền vững nguồn lợi cá RSH
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: ẢNH MINH HỌA MỘT SỐ HỌ TC THƯỜNG GẶP
• PHỤ LỤC 2: ẢNH MINH HỌA MỘT SỐ HỌ CB THƯỜNG GẶP
• PHỤ LỤC 3: CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu bãi đẻ cá rạn san hô tại Sơn Chà

Nghiên cứu bãi đẻ cá rạn san hô tại Sơn Chà - Hải Vân, Thừa Thiên Huế là một phần quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển nguồn lợi thủy sản. Vùng biển này không chỉ nổi bật với sự đa dạng sinh học mà còn là nơi sinh sản của nhiều loài cá rạn san hô. Việc xác định các bãi đẻ sẽ giúp quản lý và bảo vệ nguồn lợi cá hiệu quả hơn.

1.1. Đặc điểm sinh thái biển tại Sơn Chà

Sơn Chà - Hải Vân có hệ sinh thái biển phong phú với nhiều loại san hô và động vật biển. Các yếu tố như nhiệt độ, độ mặn và dòng chảy ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của cá rạn san hô. Nghiên cứu cho thấy rằng các bãi đẻ thường nằm ở những khu vực có điều kiện môi trường thuận lợi cho sự sinh sản.

1.2. Vai trò của bãi đẻ trong vòng đời cá

Bãi đẻ là nơi cá sinh sản, nơi trứng và ấu trùng phát triển. Việc bảo tồn các bãi đẻ không chỉ giúp duy trì quần thể cá mà còn bảo vệ toàn bộ hệ sinh thái biển. Nghiên cứu cho thấy rằng sự tồn tại của bãi đẻ có mối liên hệ chặt chẽ với sự phát triển bền vững của nguồn lợi thủy sản.

II. Thách thức trong việc bảo tồn bãi đẻ cá rạn san hô

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn bãi đẻ cá rạn san hô, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Khai thác quá mức, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu là những yếu tố chính đe dọa đến sự tồn tại của các bãi đẻ.

2.1. Tác động của khai thác quá mức

Khai thác quá mức cá rạn san hô đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về số lượng cá. Nghiên cứu cho thấy rằng việc đánh bắt không bền vững đã làm giảm khả năng sinh sản của các loài cá, ảnh hưởng đến sự phát triển của bãi đẻ.

2.2. Ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu

Ô nhiễm từ các hoạt động công nghiệp và nông nghiệp đã làm suy giảm chất lượng nước biển. Biến đổi khí hậu cũng gây ra sự thay đổi nhiệt độ và độ pH của nước, ảnh hưởng đến sự phát triển của trứng và ấu trùng cá. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng những thay đổi này có thể làm giảm khả năng sinh sản của cá rạn san hô.

III. Phương pháp nghiên cứu bãi đẻ cá rạn san hô hiệu quả

Để xác định và bảo tồn các bãi đẻ cá rạn san hô, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Việc thu thập dữ liệu và phân tích mẫu là rất quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến bãi đẻ.

3.1. Phương pháp thu mẫu và phân tích

Các phương pháp thu mẫu bao gồm lặn biển và sử dụng thiết bị khảo sát hiện đại. Phân tích mẫu giúp xác định sự hiện diện của trứng và ấu trùng cá, từ đó xác định các bãi đẻ chính trong khu vực.

3.2. Thiết lập mô hình thủy động lực

Mô hình thủy động lực giúp dự đoán sự di chuyển của trứng và ấu trùng cá trong môi trường biển. Việc này rất quan trọng để hiểu rõ hơn về cách mà các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến sự phát triển của cá rạn san hô.

IV. Kết quả nghiên cứu bãi đẻ cá rạn san hô tại Sơn Chà

Nghiên cứu đã xác định được nhiều bãi đẻ quan trọng của cá rạn san hô tại Sơn Chà. Những kết quả này không chỉ cung cấp thông tin quý giá cho việc bảo tồn mà còn giúp nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ nguồn lợi thủy sản.

4.1. Các bãi đẻ chính được xác định

Nghiên cứu đã xác định được một số bãi đẻ chính của cá rạn san hô, nơi có sự tập trung cao của các loài cá. Những bãi đẻ này cần được bảo vệ để đảm bảo sự phát triển bền vững của nguồn lợi cá.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào quản lý

Kết quả nghiên cứu sẽ được sử dụng để xây dựng các chính sách quản lý hiệu quả hơn cho các bãi đẻ cá rạn san hô. Việc này bao gồm việc khoanh vùng bảo vệ và áp dụng các biện pháp quản lý bền vững.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho nghiên cứu bãi đẻ cá

Nghiên cứu bãi đẻ cá rạn san hô tại Sơn Chà đã cung cấp những thông tin quan trọng cho việc bảo tồn và phát triển nguồn lợi thủy sản. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu để hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến bãi đẻ và phát triển các giải pháp quản lý hiệu quả.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn bãi đẻ

Bảo tồn bãi đẻ là rất quan trọng để duy trì sự đa dạng sinh học và nguồn lợi thủy sản. Các bãi đẻ không chỉ là nơi sinh sản mà còn là nơi cung cấp thức ăn cho nhiều loài cá khác.

5.2. Đề xuất các giải pháp quản lý bền vững

Cần xây dựng các giải pháp quản lý bền vững cho các bãi đẻ cá rạn san hô, bao gồm việc nâng cao nhận thức cộng đồng và áp dụng các biện pháp bảo vệ hiệu quả. Việc này sẽ giúp duy trì nguồn lợi cá cho các thế hệ tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu khoảng 1.300 km² rạn san hô phân bố dọc bờ biển từ Bắc vào Nam, với độ đa dạng sinh học cao bậc nhất thế giới, ghi nhận gần 400 loài san hô tạo rạn tại các vùng biển trọng điểm. Hệ sinh thái rạn san hô đóng vai trò là nơi cư trú, kiếm mồi và bãi sinh sản trọng yếu của các loài thủy hải sản có giá trị kinh tế cao. Tuy nhiên, áp lực từ việc khai thác quá mức và sử dụng các biện pháp mang tính hủy diệt như thuốc nổ, chất độc xyanua đã làm suy giảm nghiêm trọng nguồn lợi cá rạn. Tình trạng thiếu hụt dữ liệu khoa học về các bãi đẻ tự nhiên khiến công tác quy hoạch bảo tồn biển gặp nhiều trở ngại.

Nghiên cứu được tiến hành nhằm xác định vị trí các bãi đẻ của nhóm cá rạn san hô tại Khu bảo tồn biển Hải Vân – Sơn Chà, tỉnh Thừa Thiên Huế, đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp quản lý bền vững. Phạm vi không gian nghiên cứu bao gồm 13 rạn san hô tiêu biểu ở độ sâu từ 0 đến 25 mét nước, nằm trong vùng biển có tọa độ địa lý từ 16°10'16" đến 16°23'36" vĩ độ Bắc và 108°54'22" đến 108°12'36" kinh độ Đông. Khu bảo tồn có tổng diện tích dự kiến là 17.039 ha, trong đó diện tích mặt biển chiếm 7.626 ha. Khảo sát thực địa được thực hiện trong giai đoạn từ năm 2009 đến năm 2012, bao quát cả mùa khô, mùa mưa và mùa chuyển tiếp.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp dẫn liệu định lượng đầu tiên về mật độ trứng cá, cá bột và cơ chế phát tán ấu trùng tại khu vực miền Trung. Kết quả là luận cứ khoa học quan trọng giúp hoàn thiện tiêu chuẩn phân vùng khu bảo tồn theo Nghị định số 57/2008/NĐ-CP của Chính phủ, góp phần bảo tồn 191 loài cá rạn san hô và phục hồi trữ lượng hải sản tự nhiên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý thuyết lịch sử vòng đời sớm của cá biển (Early Life History Stages) và lý thuyết về các điểm tập hợp sinh sản của cá rạn san hô (Fish Spawning Aggregation Site - FSAS).

Vòng đời sớm của cá biển trải qua các giai đoạn biến thái liên tục gồm: giai đoạn trứng, giai đoạn ấu trùng (chia thành thời kỳ noãn hoàng, tiền uốn cong dây sống - pre-flexion, uốn cong dây sống - flexion, và sau uốn cong - post-flexion) trước khi chuyển thành cá hương và cá trưởng thành. Sự tồn tại của quần thể cá rạn phụ thuộc chặt chẽ vào hai nhóm sinh thái sinh sản chính:

• Nhóm cá định cư: di chuyển cự ly ngắn, đẻ trứng bám đáy trên các giá thể san hô, rong cỏ biển và có tập tính bảo vệ tổ nghiêm ngặt.
• Nhóm cá di cư: di chuyển cự ly xa từ hàng cây số để tập trung tại các sườn dốc rạn, thực hiện thụ tinh ngoài và giải phóng trứng trôi nổi trong cột nước.

Các khái niệm then chốt được vận dụng gồm: chỉ thị sinh học trứng cá - cá bột (TCCB), bãi đẻ nguồn (nơi phát tán ấu trùng), bãi nhận (nơi tích tụ ấu trùng theo dòng hải lưu) và ổ sinh thái rạn san hô.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập qua 3 đợt khảo sát thực địa đại diện cho các chu kỳ thời tiết: tháng 5 năm 2009 (mùa khô), tháng 10 năm 2009 (mùa mưa) và tháng 4 năm 2010 (mùa chuyển tiếp) tại 13 mặt cắt rạn san hô cố định. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm hàng trăm mẫu sinh vật phù du, mẫu trầm tích đáy, mẫu cá trưởng thành và mẫu nước biển. Phương pháp chọn mẫu tuân thủ quy phạm điều tra biển quốc tế và quy chuẩn Reef Check của UNESCO, sử dụng kỹ thuật lặn SCUBA kết hợp ghi hình dưới nước để đánh giá độ phủ san hô và ghi nhận tập tính sinh sản của đàn cá bố mẹ. Mẫu trứng cá và cá bột được thu thập bằng lưới vớt chuyên dụng kéo theo tàu và bẫy đèn ban đêm theo hướng dẫn của Leis và Okiyama.

Dữ liệu môi trường nước như nhiệt độ, độ muối, oxy hòa tan (DO), pH và độ trong suốt được đo nhanh bằng thiết bị TOA, trong khi mẫu trầm tích được phân tích tự động trên máy Analysette 2.0. Để xác định sự sai khác về mật độ TCCB giữa các mùa và các vị trí rạn, phương pháp phân tích phương sai ANOVA được lựa chọn nhờ tính chuẩn xác trong việc xử lý biến thiên không gian - thời gian. Bên cạnh đó, mô hình toán học 3 chiều Delft3D-Part được thiết lập để mô phỏng thủy động lực học lan truyền ấu trùng dưới tác động của dòng chảy ven bờ có vận tốc trung bình từ 20 đến 30 cm/s, giúp phân biệt rõ ràng giữa bãi đẻ thực sự và khu vực tích tụ cơ học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã mang lại 4 phát hiện khoa học quan trọng về đặc trưng sinh thái và bãi đẻ cá rạn san hô tại vùng biển Sơn Chà – Hải Vân:

• Thứ nhất, cấu trúc quần xã rạn san hô và sinh vật kèm theo vô cùng phong phú. Đã xác định được 148 loài san hô thuộc 44 giống và 14 họ, trong đó họ Faviidae chiếm ưu thế lớn nhất với 40 loài (27%), tiếp theo là họ Acroporidae với 36 loài (24%). Độ phủ san hô sống trung bình toàn vùng đạt 45,0%, trong đó rạn Sủng Rong Câu có độ phủ cao nhất đạt 65,0%. Hệ sinh thái còn được nâng đỡ bởi 140 loài rong biển, 156 loài thực vật phù du và 105 loài động vật đáy, tạo thành chuỗi thức ăn bền vững.
• Thứ hai, khu hệ cá rạn san hô ghi nhận 191 loài thuộc 78 giống và 34 họ. Các họ chiếm tỷ lệ cao nhất là họ cá Thia Pomacentridae với 44 loài (chiếm 23%), họ cá Bàng chài Labridae với 21 loài (chiếm 11%) và họ cá Bướm Chaetodontidae với 17 loài (chiếm 8,9%). Phân bố loài không đồng đều giữa các điểm khảo sát; khu vực Sủng Rong Câu tập trung nhiều loài nhất với 82 loài (chiếm 42,93%), tiếp đến là Bắc Hòn Sơn Chà với 67 loài (chiếm 35,07%).
• Thứ ba, thành phần cá bột xác định được gồm 6 bộ, 39 họ và 10 giống, chủ yếu ở giai đoạn ấu trùng tiền uốn cong (pre-flexion) với kích thước từ 1 đến 2 mm. Mật độ cá thể cá bột và động vật phù du trong mùa khô cao gấp 2 đến 3 lần so với mùa mưa, phản ánh rõ nét tính mùa vụ trong chu kỳ sinh sản.
• Thứ tư, ghi nhận trực tiếp tập tính kết đàn sinh sản của 3 loài cá đặc trưng ngoài tự nhiên: cá đuôi gai (Acanthurus nigrofuscus) đẻ trứng ở tầng mặt bằng rạn sâu 3,5m tại Sủng Rong Câu; cá chỉ vàng (Selaroides leptolepis) kết đàn đẻ trứng ở độ sâu 6m tại Bãi Chuối; và cá ngát (Plotosus lineatus) sinh sản tập trung ở độ sâu 12m tại Hòn Miếu.

Thảo luận kết quả

Sự hình thành bãi đẻ tại khu vực Hải Vân – Sơn Chà có mối tương quan mật thiết với các yếu tố thủy lý, thủy hóa. Mùa khô có nhiệt độ nước biển dao động từ 26,9 đến 32,4°C, độ mặn ổn định từ 29,9 đến 33,5‰, hàm lượng oxy hòa tan đạt 6,5 mg/l và nhu cầu oxy sinh hóa BOD5 trung bình 0,75 mg/l. Đây là điều kiện tối ưu thúc đẩy tuyến sinh dục của cá bố mẹ chín muồi và kích hoạt phản xạ sinh sản đồng loạt.

Khi biểu diễn trên bản đồ số hóa GIS kết hợp biểu đồ phân bố mật độ, số liệu cho thấy các bãi đẻ tập trung chủ yếu tại sườn dốc rạn phía ngoài và mũi đảo Sơn Chà. Kết quả mô phỏng từ module Delft3D-Part đã minh chứng dòng triều đóng vai trò vận chuyển trứng cá trôi nổi từ các bãi đẻ nguồn này phân tán tới các rạn san hô lân cận trong vịnh. Tỷ lệ tử vong của ấu trùng trong 9 đến 12 ngày đầu trôi nổi ước tính khoảng 63% đến 70%, tương đồng với các nghiên cứu sinh thái biển quốc tế của Jeff Leis và Sale do áp lực thiếu thức ăn và cá dữ săn mồi. Bảng tổng hợp biến động số lượng cá thể theo mùa đã làm rõ hiện tượng suy giảm cá thể vào mùa đông do cá di cư tránh rét xuống các tầng nước sâu hơn.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khoanh vùng bãi đẻ và phân tích các tác động tiêu cực từ hoạt động khai thác, 4 nhóm giải pháp trọng tâm được đề xuất nhằm bảo vệ và phục hồi nguồn lợi cá rạn:

• Thiết lập phân khu bảo vệ nghiêm ngặt và lệnh cấm đánh bắt theo mùa: Ban Quản lý Khu bảo tồn biển Hải Vân – Sơn Chà cần phối hợp với Chi cục Khai thác và Bảo vệ Nguồn lợi Thủy sản khoanh vùng bảo vệ tuyệt đối 2 bãi đẻ trọng điểm tại Hòn Sơn Chà và Sủng Rong Câu. Áp dụng lệnh cấm đánh bắt hoàn toàn trong mùa sinh sản cao điểm từ tháng 4 đến tháng 7 hàng năm, đặt mục tiêu giảm 100% các hoạt động khai thác xâm hại trực tiếp đàn cá bố mẹ.
• Kiểm soát và xử lý dứt điểm các phương thức khai thác hủy diệt: Lực lượng Bộ đội Biên phòng và Thanh tra Thủy sản tăng cường tối thiểu 10 đến 15 đợt tuần tra kiểm soát mỗi tháng tại các vùng rạn ven bờ. Mục tiêu giảm ít nhất 80% các vi phạm liên quan đến đánh bắt bằng thuốc nổ, hóa chất xyanua và lặn đêm bằng vòi dưỡng khí trong vòng 12 tháng.
• Xây dựng mạng lưới quan trắc sinh thái định kỳ: Giao Viện Tài nguyên và Môi trường biển phối hợp cùng Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Thừa Thiên Huế triển khai chương trình giám sát chất lượng nước và mật độ trứng cá - cá bột 6 tháng một lần. Ứng dụng công nghệ GIS và mô hình thủy động lực học Delft3D-Part để cập nhật biến động tài nguyên với lộ trình hoàn thiện cơ sở dữ liệu số trong 24 tháng.
• Phát triển mô hình đồng quản lý và chuyển đổi sinh kế cộng đồng: Ủy ban nhân dân huyện Phú Lộc chủ trì phối hợp với các tổ chức bảo tồn hỗ trợ hơn 200 hộ ngư dân xã Lăng Cô chuyển đổi nghề nghiệp sang các mô hình du lịch sinh thái biển có trách nhiệm và nuôi trồng thủy sản thân thiện môi trường trong giai đoạn 2013–2015.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước và Ban quản lý khu bảo tồn: Cung cấp bản đồ phân vùng 13 rạn san hô và cơ sở khoa học trực tiếp để hoàn thiện quy hoạch khu bảo tồn biển cấp quốc gia theo quy định của Luật Thủy sản và Nghị định số 57/2008/NĐ-CP.
• Chuyên gia, nghiên cứu sinh chuyên ngành Sinh thái và Sinh học biển: Khai thác kho dữ liệu định danh 191 loài cá rạn, 148 loài san hô cùng phương pháp tích hợp mô hình lan truyền ấu trùng 3 chiều Delft3D-Part phục vụ các công trình nghiên cứu chuyên sâu về kết nối sinh thái.
• Giảng viên và sinh viên các trường đại học khối Khoa học Tự nhiên, Thủy sản: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy, học tập thực tế về phương pháp điều tra trứng cá - cá bột, kỹ thuật lặn khảo sát Reef Check và ứng dụng phân tích phương sai ANOVA trong sinh thái học.
• Các tổ chức phi chính phủ và mạng lưới bảo tồn thiên nhiên: Tham khảo phương pháp tiếp cận điều tra tri thức bản địa của ngư dân để xây dựng các dự án bảo tồn đa dạng sinh học biển dựa vào cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

• Bãi đẻ của cá rạn san hô (FSAS) là gì và có vai trò sinh thái như thế nào?
  Bãi đẻ của cá rạn san hô là khu vực rạn đặc trưng nơi các loài cá tập trung với mật độ cao vào thời điểm nhất định trong năm để sinh sản. Bãi đẻ đóng vai trò là "nguồn phát tán", cung cấp trứng và ấu trùng trôi nổi để tái tạo nguồn lợi sinh vật cho các rạn lân cận trong bán kính hàng chục kilômét.

• Những họ cá nào chiếm ưu thế lớn nhất trong khu hệ cá rạn Hải Vân – Sơn Chà?
  Khu hệ ghi nhận 191 loài thuộc 34 họ, trong đó chiếm ưu thế vượt trội là họ cá Thia Pomacentridae với 44 loài (23%), họ cá Bàng chài Labridae với 21 loài (11%), họ cá Bướm Chaetodontidae với 17 loài (8,9%) và các họ cá Mú, cá Mó, cá Đuôi gai đều có 11 loài (5,76%).

• Vì sao cần ứng dụng mô hình Delft3D-Part trong nghiên cứu bãi đẻ cá?
  Mô hình Delft3D-Part tính toán thủy động lực học 3 chiều của dòng chảy (vận tốc trung bình 20 đến 30 cm/s) và cơ chế khuếch tán hạt. Công cụ này giúp phân biệt chính xác đâu là bãi đẻ nguồn thực sự phát tán con giống và đâu chỉ là khu vực nhận ấu trùng tích tụ thụ động do sóng triều.

• Mùa sinh sản chính của nhóm cá rạn san hô tại khu vực diễn ra khi nào?
  Mùa sinh sản tập trung chủ yếu vào mùa khô và mùa chuyển tiếp từ tháng 4 đến tháng 7 hàng năm. Thời kỳ này có nhiệt độ nước biển ấm áp từ 26,9 đến 32,4°C, độ trong suốt đạt tới 3,7m và mật độ động vật phù du cao gấp 2 đến 3 lần mùa mưa, tạo nguồn thức ăn dồi dào cho cá bột.

• Những mối đe dọa chính đối với các bãi đẻ cá rạn san hô tại vùng biển này là gì?
  Nguy cơ lớn nhất đến từ việc khai thác mang tính hủy diệt bằng mìn nổ, xyanua, lặn đêm đánh bắt đàn cá bố mẹ khi tập trung sinh sản. Ngoài ra, áp lực phát triển du lịch ven bờ và ô nhiễm nước cục bộ cũng đe dọa trực tiếp đến 45,0% diện tích độ phủ san hô sống.

Kết luận

• Công trình đã xác lập thành công danh mục đa dạng sinh học phong phú gồm 148 loài san hô, 191 loài cá rạn và 39 họ cá bột tại vùng biển Hải Vân – Sơn Chà.
• Phát hiện quy luật biến động mật độ cá bột theo mùa với đỉnh sinh sản tập trung vào các tháng mùa khô và mùa chuyển tiếp (tháng 4 đến tháng 7).
• Khoanh vùng chính xác 2 bãi đẻ trọng yếu tại khu vực Hòn Sơn Chà và Sủng Rong Câu thông qua quan trắc thực địa và phân tích mô hình lan truyền ấu trùng Delft3D-Part.
• Mô tả chi tiết tập tính sinh học sinh sản ngoài tự nhiên của 3 loài cá kinh tế gồm cá đuôi gai, cá chỉ vàng và cá ngát tại các tầng nước từ 3,5m đến 12m.
• Đề xuất hệ thống giải pháp bảo vệ toàn diện kết hợp phân vùng cấm đánh bắt, tuần tra thực thi pháp luật và chuyển đổi sinh kế cộng đồng.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là hoàn thiện cơ sở khoa học về giai đoạn đầu vòng đời cá biển phục vụ quy hoạch bảo tồn thiên nhiên. Trong giai đoạn 2013–2015, các đơn vị quản lý cần sớm ban hành quy chế bảo vệ các bãi đẻ trọng điểm. Độc giả quan tâm và các nhà nghiên cứu hãy cùng chia sẻ, tham khảo tài liệu để chung tay bảo vệ nguồn tài nguyên biển Việt Nam bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Việt Nam có khoảng 1.300 km2 rạn san hô đƣợc phân bố rộng rãi từ Bắc tới Nam, với diện tích lớn nhất và tính đa dạng sinh học cao ở miền Trung và miền Nam. Các nghiên cứu của Việt Nam về san hô đã ghi nhận gần 400 loài san hô tạo rạn tại vùng Vịnh Nha Trang, Ninh Thuận và Côn Đảo, mỗi nơi có hơn 300 loài [22]. Với đặc điểm địa lý nằm liền kề tam giác trung tâm đa dạng sinh học san hô của thế giới (Philippin, Inđônêxia, Đông Timo, Malaixia, Papua New Guinea, đảo Solomon) Việt Nam có tới 90% số loài san hô cứng thuộc vùng Ấn Độ-Thái Bình Dƣơng và là khu vực có nhiều loài san hô mềm thuộc giống Alcyonaria nhất trong vùng Tây Ấn Độ-Thái Bình Dƣơng. Theo các nhà khoa học, với số loài san hô đã đƣợc phát hiện, có thể khẳng định nhóm các loài san hô của Việt Nam vào loại đa dạng nhất thế giới [22].

Sự đa dạng trong cấu trúc RSH và các tiểu sinh cảnh do san hô tạo ra chính là yếu tố chi phối tính đa dạng nhóm cá RSH sống trong vùng biển này. Ở Việt Nam, cá khai thác đƣợc từ các RSH ven bờ và quanh các đảo có san hô phân bố không chỉ cung cấp nguồn thực phẩm tại chỗ cho địa phƣơng mà còn phục vụ cho việc xuất khẩu cá rạn tƣơi sống (cá mú, cá hồng, cá kẽm) và nuôi làm cảnh (cá bƣớm, cá thia, cá thần tiên). Một số trung tâm khai thác cá RSH của nƣớc ta tập trung ở các vùng rạn thuộc Cô Tô, Cát Bà, Bạch Long Vỹ, Sơn Chà (phía bắc) và Nha Trang, Cà Ná, Trƣờng Sa, Phú Quốc ở phía Nam, góp phần đáng kể cho công tác xóa đói giảm nghèo của các địa phƣơng có RSH phát triển [4]. Hiện nay tình trạng khai thác quá mức, sự quản lý yếu kém đã dẫn đến nguồn lợi cá RSH bị cạn kiệt và suy giảm nhanh chóng ở hầu hết các rạn.

Nguyên nhân một phần là sự thiếu các thông tin cần thiết về hiện trạng và khả năng khai thác nguồn lợi cá rạn của ngƣời dân cũng nhƣ những nhà quản lý (luôn cho rằng nguồn lợi hải sản là vô tận). Trƣớc tình hình trên, việc thiết lập hệ thống các khu BTB đƣợc xem nhƣ một công cụ đảm bảo cho phục hồi, tái tạo và sử dụng lâu bền nguồn lợi hải sản trong đó nhóm cá RSH đƣợc xem nhƣ là một đối tƣợng quan trọng cần đƣợc bảo vệ. Để quản lý có hiệu quả các khu bảo tồn này thì công việc nghiên cứu các cơ sở khoa học phục vụ cho quản lý là hết sức quan 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các nghiên cứu về đa dạng sinh học, liên kết sinh thái trong hệ sinh thái rạn san hô, đặc biệt là các đặc điểm đặc trƣng hình thành nên các bãi giống, bãi đẻ của cá và các loài thủy hải sản sẽ góp phần thiết thực cho các bƣớc phân vùng khu bảo tồn và áp dụng các biện pháp quản lý phù hợp.

Những hiểu biết về các giai đoạn phát triển đầu tiên (ấu trùng) trong chu kỳ sống của các loài động vật sống kèm trên RSH và khu vực phân bố tập trung của chúng sẽ cung cấp tài liệu nền cho việc quy hoạch và bảo vệ nguồn lợi. Trong khi cá đƣợc xem là nhóm động vật có xƣơng sống đạt đƣợc đa dạng sinh học cao nhất trong HST RSH, nghiên cứu về trứng cá, cá bột còn có thể tìm ra qui luật về sinh trƣởng, tỷ lệ chết và dự báo trữ lƣợng nguồn lợi cũng nhƣ sản lƣợng khai thác. Rất tiếc là cho tới nay ở Việt Nam có rất ít các công trình nghiên cứu về vấn đề này đặc biệt là hầu nhƣ chƣa có công trình nghiên cứu về bãi đẻ, bãi giống của nhóm cá sống trong HST RSH. Do đó cần phải tổ chức nghiên cứu để xác định đƣợc các bãi đẻ của nhóm cá RSH, trƣớc hết là trong phạm vi các KBTB để có thể tổ chức khoanh vùng quản lý nhằm bảo tồn hiệu quả hơn nguồn lợi tự nhiên trƣớc các tác động tự nhiên và con ngƣời.

Nội dung luận văn là một hợp phần quan trọng trong kết quả của đề tài cấp Viện khoa học và Công nghệ Việt Nam “Khoanh vùng các bãi đẻ cá rạn san hô một số khu bảo tồn biển Việt Nam”thực hiện ở vùng biển HẢI VÂN - SƠN CHÀ và vịnh Nha Trang trong 2 năm (2009, 2010) do TS. Nguyễn Văn Quân làm chủ nhiệm. Trên nguồn tƣ liệu thu thập đƣợc từ việc tham gia các hoạt động của đề tài này, chúng tôi xác định tên cho Luận văn Thạc sĩ Sinh học có tiêu để “Xác định các bãi đẻ nhóm cá rạn san hô vùng biển Sơn Chà – Hải Vân”. Mục tiêu của nghiên cứu này là xác định các bãi đẻ của nhóm cá rạn san hô trong phạm vi khu bảo tồn biển Hải Vân – Sơn Chà tỉnh Thừa Thiên Huế và đề xuất một số giải pháp quản lý các bãi đẻ của nhóm cá RSH, nhằm duy trì và phát triển bền vững nguồn lợi tự nhiên tại khu bảo tồn biển.

Luận văn cung cấp những số liệu mới, đầu tiên về trứng cá - cá bột, về sự phát tán ấu trùng cá và khoanh vùng đƣợc các bãi đẻ của nhóm cá rạn san hô ở vùng biển Hải Vân – Sơn Chà nói riêng và Việt Nam nói chung. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 - TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Vai trò của nghiên cứu giai đoạn đầu trong vòng đời cá biển 1. Khái niệm cơ bản về giai đoạn đầu Giai đoạn đầu (early life history) trong vòng đời cá biển bao gồm giai đoạn trứng cá và ấu trùng cá (fish eggs and larvae), là giai đoạn sống trôi nổi trong tầng nƣớc và là một bộ phận lớn trong sinh vật nổi (Plankton) [9].

Từ trứng nở thành cá là cả quá trình biến thái liên tục, căn cứ vào những đặc điểm của từng giai đoạn biến thái khác có thể chia nhƣ sau (Hình 1.1): - Giai đoạn trứng (egg): Từ lúc đẻ trứng cho đến khi trứng nở. - Giai đoạn ấu trùng (larvae hay cá bột): Từ lúc trứng nở cho tới khi hoàn thiện và bắt đầu sắp xếp vẩy. Giai đoạn này chia làm 4 thời kì: + Thời kì noãn hoàng (Yolksac larvae): Giai đoạn phát triển bắt đầu từ lúc trứng nở và kết thúc khi noãn hoàng tiêu biến. Ấu trùng chƣa có mắt, miệng và vây.

+Thời kì Pre-flexion: Bắt đầu từ lúc noãn hoàng tiêu biến và kết thúc khi dây sống bắt đầu cong. + Thời kì Flexion: Bắt đầu từ khi dây sống cong và kết thúc ở vị trí 45 0 so với chiều thẳng đứng, đồng thời với sự phát triển của tia vây đuôi hỗ trợ các yếu tố xƣơng. +Thời kì Post-flexion: Hoàn thiện chỗ cong dây sống để bắt đầu biến thái. Màng vây sau khi đã tiêu biến, tia vây đuôi xuất hiện đầu tiên, tiếp đến đến tia vây lƣng, vây hậu môn, vây ngực, cuối cùng là vây bụng.

- Giai đoạn cá hƣơng (juvenile): hình dạng Cá bột giống cá mẹ, thân phủ vẩy. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 Giai đoạn sớm trong vòng đời của Naucrates ductor (Pilotfish) (Ảnh: Northeast Pacific Ichthyoplankton Information System) 1. Một số đặc điểm hình thái học của cá bột Nhìn hình dạng bên ngoài của cá (Hình 1.2) có thể chia làm 3 phần: Đầu, thân và đuôi. Ranh giới giữa đầu và thân là khe mang cuối cùng, ranh giới giữa thân và đuôi là lỗ hậu môn.

Thân cá có thể chia làm 3 trục cơ thể: Trục đầu đuôi, 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trục lƣng bụng, trục phải trái. Tùy thuộc vào từng loài mà độ dài các trục này có tỷ lệ khác nhau [42].2 Một số đặc điểm hình thái học của ấu trùng cá 1. Ý nghĩa của việc nghiên cứu giai đoạn trứng cá, cá bột Sự xuất hiện của TCCB có quan hệ khăng khít với đàn cá bố mẹ, vì vậy điều tra nghiên cứu TCCB chủ yếu ở giai đoạn biến thái đầu tiên của chúng nhằm: - Xác định các bãi cá đẻ, vị trí các đàn cá đi đẻ, thời kỳ đẻ trứng của các loài cá và các quá trình sinh trƣởng của chúng. Cung cấp các số liệu giúp cho việc xác định mùa vụ, khoanh vùng bãi đẻ từ đó lên phƣơng án để bảo vệ chúng.

- Đề xuất ý kiến giúp cho việc khai thác có kế hoạch tìm hiểu các loài có thể thuần dƣỡng đƣợc, làm tăng nguồn lợi thủy sản. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Qua điều tra nghiên cứu (tích lũy tài liệu) có thể viết đƣợc những tài liệu khoa học về sinh thái, sinh lý phân loại học, đẩy mạnh hơn nữa việc nghiên cứu sau này [54] Hình 1.3 Vòng đời của cá Hồng Lutjanus griseus ( Tranh vẽ: Ryan Kleiner) Hình 1.3 cho thấy loài cá Hồng Lutjanus griseus sử dụng rất nhiều hệ sinh thái trong suốt cuộc đời của nó: vùng nƣớc biển khơi, rừng ngập mặn, cỏ biển và rạn san hô là những sinh cảnh mà loài này đã di cƣ tới trong suốt các giai đoạn phát triển khác nhau của vòng đời. Cá đẻ trứng ở vùng nƣớc nông, trứng nở thành ấu trùng sau đó là giai đoạn gần trƣởng thành chúng di cƣ ra rạn san hô cho tới khi thành thục sinh dục thì lại quay về gần bờ đẻ trứng. Vòng đời của mỗi cá thể kéo dài khoảng hơn 20 năm, chúng có thể đạt đƣợc chiều dài cơ thể tới 1.Tình hình nghiên cứu bãi đẻ nhóm cá rạn san hô trên thế giới và ở Việt Nam 1.

Tình hình nghiên cứu trên thế giới Các bãi đẻ của cá đƣợc hình thành khi một loài hay một tập hợp các loài cá 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] rạn san hô tập trung sinh sản với số lƣợng lớn tại những thời điểm và địa điểm nhất định nhằm gia tăng hiệu quả sinh sản của chúng. Những khu vực này, hay còn gọi là những bãi đẻ (Fish Spawning Aggregation Site, FSAS) có thể tồn tại trong nhiều năm [49]. Rất nhiều bãi đẻ là điểm đến của các loài cá di cƣ từ các rạn san hô lân cận hoặc ở khoảng cách xa tới hàng km trong mùa sinh sản. Trứng và ấu trùng từ các bãi đẻ theo dòng chảy của nƣớc có thể đƣợc mang đi xa trƣớc khi lắng xuống các rạn san hô, kết thúc giai đoạn sống trôi nổi để sinh trƣởng và phát triển tới giai đoạn trƣởng thành [41].

Tập tính này đã khiến cho sự tồn tại của các quần thể cá rạn san hô có sự phụ thuộc rất lớn vào hiện trạng của các bãi đẻ trong khi nguy cơ khai thác quá mức tại các bãi đẻ tập trung là rất cao.