Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT CỦA ÁP DỤNG HÌNH PHẠT 1. Những vấn đề lý luận về áp dụng hình phạt 1. Khái niệm áp dụng hình phạt Áp dụng hình phạt là gì? Theo từ điển tiếng việt, thuật ngữ “áp dụng’’ được hiểu là “đem dùng trong thực tế điều đã nhận thức được’’ [38, tr. Tại khoản 1 Điều 102 Hiến pháp của nước Cộng Hòa XHCN Việt Nam 2014 quy định: “1.
Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp.” ; Điều 30 BLTTHS 2015 (Điều 26 BLHS 1999), quy định: “Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước được quy định trong Bộ luật này, do Tòa án quyết định áp dụng đối với người hoặc pháp nhân thương mại phạm tội nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người, pháp nhân thương mại đó”. Còn tại Điều 2 Luật tổ chức TAND 2014 quy định: Tòa án xét xử những vụ án hình sự [23]. Từ các văn bản quy phạm pháp luật nêu trên thì việc áp dụng hình phạt với tính cách là biện pháp cưỡng chế nhà nước được Nhà nước giao cho Tòa án, để Tòa án nhân danh Nhà nước quyết định miễn hoặc giảm hình phạt đã tuyên đối với người phạm tội. Như vậy không một cơ quan nhà nước nào khác ngoài TAND có quyền áp dụng hình phạt.
Có thể hiểu áp dụng hình phạt là áp dụng PLHS để xử lý người, pháp nhân thương mại thực hiện hành vi vi phạm PLHS, trong những tội phạm được luật hình sự quy định phải chịu hình phạt. Áp dụng hình phạt là một hoạt động pháp luật của Tòa án trong giai đoạn xét xử các VAHS. Áp dụng hình phạt là một hình thức thực hiện pháp 8 luật hình sự, “ trong đó nhà nước thông qua các cơ quan có thẩm quyền hoặc nhà chức trách tổ chức cho các chủ thể pháp luật thực hiện những quy định của pháp luật, hoặc tự mình căn cứ vào các quy định của pháp luật ra các quyết định áp dụng trong những trường hợp cụ thể của đời sống xã hội ” [41, tr. Dưới góc độ lý luận chung về áp dụng pháp luật, áp dụng hình phạt là một hình thức thực hiện PL hình sự là hoạt động mang tính quyền lực Nhà nước, được thể hiện ở chỗ do cơ quan nhà nước có thẩm quyền tiến hành theo quy định của PL hình sự và người thực hiện là những người thuộc các cơ quan nhà nước đó.
Việc áp dụng hình phạt và ra văn bản áp dụng hình phạt phải hoàn toàn theo quy định của pháp luật hình sự mà không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của các chủ thể áp dụng pháp luật. Việc xét xử các vụ án nói chung và các vụ án hình sự nói riêng phải được tiến hành tuân thủ các trình tự, thủ tục như thụ lý hồ sơ; áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp ngăn chặn; nghiên cứu hồ sơ để chuẩn bị xét xử; quyết định đưa vụ án ra xét xử; giao các quyết định của Tòa án; triệu tập những người tham gia tố tụng đến phiên tòa; tổ chức mở phiên tòa; điều khiển việc xét hỏi, tranh luận tại phiên tòa; tiến hành nghị án và ra quyết định, bản án của Tòa án theo quy định của pháp luật. Quá trình xét xử phải tuân thủ các nguyên tắc của tố tụng hình sự: Nguyên tắc khi xét xử TP và HTND độc lập và chỉ tuân theo PL; nguyên tắc mọi công dân đều bình đẳng trước PL; nguyên tắc xét xử công khai; nguyên tắc xét xử tập thể và quyết định theo đa số v.v…Chỉ có thông qua hoạt động xét xử, Tòa án mới thực hiện hoạt động áp dụng hình phạt, đưa ra những bản án, quyết định tuyên bố một người có tội hoặc không có tội và áp dụng biện pháp trừng trị hay khôi phục quyền lợi cho họ theo quy định của PL. Đồng 9 thời hoạt động áp dụng hình phạt bảo vệ lợi ích hợp pháp và chính đáng của Nhà nước, lợi ích của cá nhân và các tổ chức theo quy định của pháp luật.
Thông qua các thủ tục tố tụng hình sự do pháp luật tố tụng hình sự quy định, căn cứ vào các quy định của pháp luật hình sự, Tòa án nhân danh Nhà nước ra bản án để phán xét một hay nhiều hành vi nguy hiểm nào đó là tội phạm và áp dụng hình phạt đối với người phạm tội. Áp dụng hình phạt là việc Tòa án lựa chọn loại và mức hình phạt đã quy định buộc cá nhân, pháp nhân bị kết án phải chấp hành. Tòa án lựa chọn loại hình phạt nào, mức phạt bao nhiêu phải tuân theo những quy định của BLHS. Áp dụng hình phạt là hoạt động tư duy của HĐXX ngay sau khi đã xác định tội danh đối với hành vi phạm tội.
Nếu định tội là tiền đề, là cơ sở cho việc quyết định hình phạt, thì quyết định hình phạt là kết quả cuối cùng của hoạt động xét xử. Quyết định hình phạt chính xác có ý nghĩa rất quan trọng đối với hoạt động xét xử của Tòa án. Để quyết định hình phạt chính xác, Tòa án phải tuân theo những nguyên tắc, những căn cứ về quyết định hình phạt đã được quy định trong BLHS. Ngoài ra, Tòa án còn phải xem xét, cân nhắc đến tình hình chính trị, kinh tế, xã hội của từng địa phương, yêu cầu của việc đấu tranh phòng, chống tội phạm và các yếu tố khác có liên quan đến việc quyết định hình phạt.
Như vậy, quyết định hình phạt là một hoạt động của áp dụng hình phạt trong quá trình xét xử các VAHS. Từ những phân tích nên trên, theo học viên khái niệm áp dụng hình phạt là: “Áp dụng hình phạt là hoạt động mang tính quyền lực Nhà nước, do Tòa án - là cơ quan được Nhà nước trao quyền tuân thủ những quy định của pháp luật hình sự và pháp luật tố tụng hình sự để xem xét, đánh giá các tài liệu, chứng cứ thu thập được trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử nhằm xác định sự thật khách quan của vụ án; trên cơ sở đó lựa chọn loại hình phạt, lựa chọn mức hình phạt được quy định trong Bộ luật hình sự để áp dụng đối 10 với người, pháp nhân thương mại phạm tội sao cho phù hợp và tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội và các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự”. Đặc điểm của áp dụng hình phạt 1. Áp dụng hình phạt trong xét xử các vụ án hình sự là hoạt động nhân danh quyền lực Nhà nước do Tòa án tiến hành mà trực tiếp là hội đồng xét xử.
- Quyền lực Nhà nước trong áp dụng hình phạt của Tòa án, nghĩa là Tòa án là chủ thể được quyền áp dụng hình phạt vì: Tòa án là cơ quan được thành lập theo quy định của Hiến pháp, hoạt động mang tính đặc thù theo một trình tự pháp lý chặt chẽ; Tòa án thực hiện quyền lực nhà nước thông qua việc tổ chức các hoạt động giải quyết án hình sự. Chủ thể áp dụng hình phạt trong hoạt động giải quyết án hình sự là Chánh án, Phó Chánh án, Thẩm phán và HĐXX. Các Điều 44, 45, 46 BLTTHS 2015 (các Điều 38, 39, 40 BLTTHS 2003) đã quy định rõ nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của Chánh án, Phó Chánh án, Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân trong quá trình xét xử vụ án hình sự. Trong đó, có thể thấy chủ thể trực tiếp áp dụng pháp luật là HĐXX đối với vụ án thông thường hoặc Thẩm phán đối với vụ án theo thủ tục rút gọn trong quá trình được phân công xét xử một vụ án [27].
Hình phạt chỉ do Tòa án nhân danh Nhà nước quyết định trong phiên tòa xét xử với đầy đủ thành phần của HĐXX bằng việc tuyên một bản án cụ thể, còn các biện pháp cưỡng chế khác do các cơ quan nhà nước hoặc tổ chức xã hội hay người có chức vụ, quyền hạn có thẩm quyền áp dụng bằng việc đưa ra một quy định cụ thể [41, tr. Quá trình giải quyết vụ án hình sự bao gồm nhiều giai đoạn khác nhau và do nhiều cơ quan Nhà nước tiến hành (khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án), trong đó hoạt động áp dụng hình phạt của Tòa án là một khâu 11 đặc biệt quan trọng thể hiện kết quả tiến hành các hoạt động tố tụng của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát. Tòa án là cơ quan đưa ra phán quyết cuối cùng để xác định tội phạm và hình phạt theo quy định của pháp luật. Việc áp dụng hình phạt phải được quyết định tại phiên tòa - Hoạt động áp dụng hình phạt được thực hiện duy nhất tại phiên tòa thông qua việc xem xét, đánh giá chứng cứ thu thập được trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ để đưa ra chế tài hình sự đối với bị cáo.
Theo quy định của pháp luật, hoạt động áp dụng hình phạt của Tòa án được tiến hành tại phiên tòa thông qua HĐXX. Phiên tòa xét xử hình sự được diễn ra dưới sự điều khiển của HĐXX. Tại đây, nguyên tắc tranh tụng được thực hiện một cách rõ ràng và phải được đảm bảo. Những người tham gia phiên tòa còn phải chấp hành nghiêm chỉnh nội quy phiên tòa.
Các bị cáo được quyền công khai trình bày ý kiến về việc mình bị truy tố là đúng hay sai; các Luật sư có quyền đưa ra chứng cứ và tham gia tranh luận bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ mà mình bảo vệ. Thông qua việc xét xử tại phiên tòa, các cơ quan công luận đã tham gia việc giám sát trực tiếp đối với cơ quan Tòa án trong việc áp dụng pháp luật. - Phiên tòa xét xử vụ án hình sự cũng chính là nơi Tòa án kiểm tra công khai tính đúng đắn trong quá trình áp dụng pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng trước đó như Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát. Bằng việc kiểm tra công khai các tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ, các tài liệu, chứng cứ xuất trình tại phiên tòa, có như vậy thì việc áp dụng hình phạt của Tòa án càng chính xác và khách quan hơn.
