Nghiên Cứu Thực Trạng Và Ảnh Hưởng Của Phong Tục Tập Quán Người Thái Đến Chăm Sóc Sức Khỏe Ban Đầu

Nghiên cứu phong tục tập quán người Thái Nghĩa Lộ, Yên Bái và ảnh hưởng đến chăm sóc sức khỏe ban đầu, đề xuất giải pháp cải thiện.

• Tác giả: Hoàng Văn Hải
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đàm Khải Hoàn
• Trường học: Trường Đại Học Y Dược Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Y Tế Công Cộng
• Đề tài: Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Phong Tục Tập Quán Người Thái Đến Chăm Sóc Sức Khỏe Tại Yên Bái
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tình hình thực hiện chăm sóc sức khoẻ ban đầu
• 1.1.1. Giới thiệu về chăm sóc sức khoẻ ban đầu
• 1.1.2. Tình hình CSSKBĐ trên thế giới
• 1.1.3. Tình hình thực hiện chăm sóc sức khoẻ ban đầu ở Việt Nam
• 1.2. Các yếu tố kinh tế văn hóa xã hội nói chung và phong tục tập quán của người Thái nói riêng ảnh hưởng đến kết quả chăm sóc sức khỏe ban đầu
• 1.2.1. Các yếu tố kinh tế văn hóa xã hội nói chung ảnh hưởng đến kết quả chăm sóc sức khỏe ban đầu
• 1.2.2. Phong tục tập quán của dân tộc Thái
• 1.2.3. Các biện pháp gìn giữ, phát huy những phong tục tập quán
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thị xã Nghĩa Lộ
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2.2. Phương pháp chọn mẫu
• 2.2.3. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.2.4. Tổ chức nghiên cứu
• 2.2.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.2.6. Phương pháp khống chế sai số
• 2.3. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thực trạng CSSKBĐ cho người Thái ở các xã nghiên cứu
• 3.1.1. Kết quả đánh giá thể lực học sinh người Thái ở các điểm điều tra
• 3.1.2. Kết quả điều tra hộ gia đình về CSSKBĐ
• 3.2. Ảnh hưởng của các yếu tố kinh tế văn hóa, xã hội, y tế và phong tục tập quán đến sức khỏe bệnh tật của người Thái
• 3.2.1. Ảnh hưởng của các yếu tố kinh tế văn hóa, xã hội, y tế đến sức khỏe bệnh tật của người Thái
• 3.2.2. Ảnh hưởng của phong tục tập quán đến sức khỏe bệnh tật của người Thái
• 3.3. Một số giải pháp gìn giữ và phát huy những phong tục tập quán có lợi để chăm sóc sức khỏe cho cộng đồng Người Thái
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Thực trạng công tác CSSKBĐ đối với người Thái ở thị xã Nghĩa Lộ tỉnh Yên Bái năm 2011
• 4.2. Ảnh hưởng của một số phong tục tập quán đến sức khỏe bệnh tật của người Thái
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Phong Tục Thái Yên Bái

Khu vực miền núi phía Bắc, đặc biệt là Tây Bắc, là nơi tập trung sinh sống của đồng bào người Thái. Văn hóa Thái gắn liền với văn hóa lúa nước, tương tự như người Kinh ở đồng bằng Bắc Bộ. Trong cuộc sống còn nhiều khó khăn, người Thái đã tự tìm cách chăm sóc sức khỏe cho bản thân và cộng đồng, dựa trên kinh nghiệm truyền thống từ xa xưa. Các bài thuốc, cây thuốc quý được giữ gìn và phát huy đến ngày nay. Người Thái biết cách vào rừng tìm lá cây thuốc để đun nước uống, cầm máu, hoặc chữa trị một số bệnh mãn tính như bệnh đường tiêu hóa, hô hấp, hay ngoài da. Quan trọng hơn, người Thái ngày nay đã tiếp cận các cơ sở y tế để khám chữa bệnh khi ốm đau. Theo tài liệu nghiên cứu, từ nhiều đời, dân tộc Thái đã duy trì và phát triển những nét văn hóa riêng biệt, bao gồm các phong tục tập quán và thói quen tốt, mang lại niềm tin và lợi ích cho sức khỏe.

1.1. Lịch Sử Phong Tục Tập Quán Người Thái Liên Quan Y Tế

Từ ngàn đời xưa, người Thái đã hình thành các phương pháp chăm sóc sức khỏe dựa trên kinh nghiệm truyền miệng và sử dụng thảo dược địa phương. Các bài thuốc, nghi lễ cúng bái, và các biện pháp phòng bệnh được truyền từ đời này sang đời khác. Việc am hiểu về y học cổ truyền và thảo dược đóng vai trò quan trọng trong việc chăm sóc sức khỏe cộng đồng trước khi có sự can thiệp của y học hiện đại.

1.2. Tầm Quan Trọng Nghiên Cứu Văn Hóa Thái Yên Bái Về Sức Khỏe

Nghiên cứu về phong tục tập quán người Thái Yên Bái và ảnh hưởng của chúng đến chăm sóc sức khỏe là vô cùng quan trọng. Nó giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách người dân địa phương tiếp cận và giải quyết các vấn đề sức khỏe, đồng thời tạo cơ sở để xây dựng các chương trình y tế phù hợp và hiệu quả hơn. Việc bảo tồn và phát huy những phong tục có lợi, kết hợp với y học hiện đại, có thể cải thiện đáng kể sức khỏe cộng đồng.

II. Thách Thức Ảnh Hưởng Tiêu Cực Phong Tục Đến Sức Khỏe

Tuy nhiên, bên cạnh những nét văn hóa tích cực, vẫn còn tồn tại những phong tục tập quán lạc hậu có ảnh hưởng tiêu cực đến chăm sóc sức khỏe trong cộng đồng người Thái. Ví dụ, phong tục cúng ma khi có người ốm đau, hoặc việc tự ý dùng thuốc mà không đến cơ sở y tế, có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Tỷ lệ tử vong cao có thể xảy ra khi bệnh tình trở nặng mới tìm đến bệnh viện. Yên Bái, một tỉnh miền núi với 30 dân tộc cùng sinh sống, trong đó người Thái chiếm 8,1% dân số, đang nỗ lực cải thiện sức khỏe cộng đồng. Mặc dù đã có sự quan tâm của ngành y tế và chính quyền, nhưng do trình độ dân trí còn hạn chế, một số phong tục tập quán lạc hậu vẫn tồn tại, mạng lưới y tế còn mỏng, và kinh tế chậm phát triển, chất lượng chăm sóc sức khỏe vẫn còn nhiều hạn chế.

2.1. Phong Tục Tang Ma Người Thái và Nguy Cơ Lây Lan Bệnh Tật

Phong tục tang ma người Thái có thể tiềm ẩn nguy cơ lây lan bệnh tật nếu không được thực hiện đúng cách. Việc tập trung đông người, ăn uống chung, và các nghi lễ phức tạp có thể tạo điều kiện cho vi khuẩn, virus lây lan, đặc biệt là trong bối cảnh dịch bệnh. Cần có những biện pháp tuyên truyền và hướng dẫn cụ thể để đảm bảo an toàn vệ sinh trong các dịp tang lễ.

2.2. Quan Niệm Sai Lệch Về Y Học Cổ Truyền Người Thái Hậu Quả

Một số người có thể quá tin tưởng vào y học cổ truyền người Thái mà bỏ qua các phương pháp điều trị hiện đại. Điều này có thể dẫn đến việc bệnh tình trở nên nghiêm trọng hơn do không được chăm sóc y tế kịp thời và đúng cách. Cần có sự kết hợp hài hòa giữa y học cổ truyền và y học hiện đại để đảm bảo hiệu quả điều trị tốt nhất.

2.3. Ảnh Hưởng Sức Khỏe Tâm Linh Người Thái Đến Quyết Định Y Tế

Sức khỏe tâm linh người Thái có ảnh hưởng lớn đến quyết định lựa chọn phương pháp điều trị. Niềm tin vào thần linh, ma quỷ, và các nghi lễ cúng bái có thể khiến người dân trì hoãn việc tìm kiếm chăm sóc y tế hoặc từ chối các phương pháp điều trị hiện đại. Cần có sự tôn trọng và thấu hiểu đối với văn hóa và tín ngưỡng của người Thái, đồng thời cung cấp thông tin khoa học và chính xác để giúp họ đưa ra những quyết định sáng suốt về sức khỏe.

III. Nghiên Cứu Chi Tiết Tác Động Phong Tục Lên Sức Khỏe Tại Yên Bái

Nghiên cứu về thực trạng và ảnh hưởng của phong tục tập quán người Thái tại Nghĩa Lộ, Yên Bái đến chăm sóc sức khỏe ban đầu là vô cùng cần thiết. Mục tiêu của nghiên cứu này là đánh giá thực trạng một số nội dung chăm sóc sức khỏe ban đầu đối với người Thái tại đây, đồng thời đánh giá các yếu tố ảnh hưởng, bao gồm cả phong tục tập quán. Cuối cùng, nghiên cứu sẽ đề xuất các giải pháp để gìn giữ và phát huy những phong tục có lợi, đồng thời loại bỏ những tập quán có hại, nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cho người Thái.

3.1. Thực Trạng Chăm Sóc Sức Khỏe Ban Đầu Cho Người Thái Yên Bái

Nghiên cứu đánh giá thực trạng chăm sóc sức khỏe ban đầu cho người Thái tại Nghĩa Lộ, Yên Bái vào năm 2011. Tập trung vào các nội dung như chăm sóc sức khỏe bà mẹ trẻ em, kế hoạch hóa gia đình, tiêm chủng mở rộng, phòng chống dịch bệnh, và khám chữa bệnh thông thường. Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra hộ gia đình, phỏng vấn cán bộ y tế, và quan sát thực tế để thu thập dữ liệu.

3.2. Đánh Giá Yếu Tố Kinh Tế Xã Hội Ảnh Hưởng Sức Khỏe Người Thái

Nghiên cứu xem xét các yếu tố kinh tế, văn hóa, xã hội, và y tế ảnh hưởng đến sức khỏe người Thái. Các yếu tố này bao gồm trình độ học vấn, thu nhập, điều kiện vệ sinh môi trường, tiếp cận dịch vụ y tế, và các phong tục tập quán liên quan đến ăn uống, sinh hoạt, và chăm sóc sức khỏe.

3.3. Phân Tích Chi Tiết Ảnh Hưởng Phong Tục Sinh Sản Người Thái

Một phần quan trọng của nghiên cứu là phân tích ảnh hưởng của phong tục sinh sản người Thái đến sức khỏe bà mẹ trẻ em. Nghiên cứu xem xét các tập quán liên quan đến mang thai, sinh con, nuôi con nhỏ, và kế hoạch hóa gia đình, đồng thời đánh giá tác động của chúng đến tỷ lệ tử vong mẹ và trẻ sơ sinh, suy dinh dưỡng, và các vấn đề sức khỏe khác.

IV. Giải Pháp Phát Huy Phong Tục Tốt Xóa Bỏ Tập Quán Hại Sức Khỏe

Việc làm tốt công tác chăm sóc sức khỏe ban đầu là góp phần quan trọng vào việc bảo vệ và nâng cao sức khỏe cộng đồng. Cần gìn giữ và phát huy những phong tục tập quán có lợi, đồng thời dần xóa bỏ những phong tục có hại, để từng bước nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cho người Thái nói riêng và người dân nói chung. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa ngành y tế, chính quyền địa phương, và cộng đồng dân cư.

4.1. Tuyên Truyền Giáo Dục Thay Đổi Nhận Thức Về Chăm Sóc Sức Khỏe

Tăng cường công tác tuyên truyền giáo dục sức khỏe cho người Thái bằng nhiều hình thức khác nhau, như nói chuyện trực tiếp, phát tờ rơi, chiếu phim, và sử dụng các phương tiện truyền thông đại chúng. Nội dung tuyên truyền cần tập trung vào những vấn đề sức khỏe ưu tiên, cách phòng chống bệnh tật, và lợi ích của việc sử dụng dịch vụ y tế.

4.2. Nâng Cao Năng Lực Y Tế Cơ Sở Đáp Ứng Nhu Cầu Sức Khỏe

Nâng cao năng lực cho cán bộ y tế cơ sở, đặc biệt là nhân viên y tế thôn bản, thông qua các khóa đào tạo, tập huấn về chuyên môn, kỹ năng giao tiếp, và kiến thức về văn hóa của người Thái. Cung cấp đầy đủ trang thiết bị, thuốc men, và vật tư y tế cho các trạm y tế xã, đảm bảo đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người dân.

4.3. Kết Hợp Y Học Cổ Truyền và Hiện Đại Phương Pháp Toàn Diện

Khuyến khích sự kết hợp giữa y học cổ truyền người Thái và y học hiện đại trong điều trị bệnh tật. Nghiên cứu và phát triển các bài thuốc dân gian có hiệu quả, đồng thời sử dụng các phương pháp chẩn đoán và điều trị hiện đại để đảm bảo hiệu quả và an toàn.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Mô Hình Chăm Sóc Sức Khỏe Dựa Trên Văn Hóa

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các mô hình chăm sóc sức khỏe phù hợp với đặc điểm văn hóa và phong tục tập quán của người Thái Yên Bái. Mô hình này cần đảm bảo tính khả thi, hiệu quả, và bền vững, đồng thời đáp ứng nhu cầu sức khỏe đa dạng của cộng đồng. Việc thí điểm và đánh giá mô hình trước khi triển khai rộng rãi là rất quan trọng.

5.1. Phát Triển Du Lịch Cơ Hội Quảng Bá Văn Hóa Thái và Sức Khỏe

Phát triển du lịch văn hóa gắn liền với sức khỏe tại Yên Bái. Giới thiệu các bài thuốc dân gian, phương pháp chăm sóc sức khỏe truyền thống của người Thái cho du khách. Tạo ra các sản phẩm du lịch độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa địa phương, đồng thời góp phần nâng cao nhận thức về sức khỏe và bảo tồn văn hóa.

5.2. Bảo Tồn Thảo Dược Người Thái Nguồn Tài Nguyên Quý Giá

Bảo tồn và phát triển nguồn thảo dược quý giá của người Thái. Xây dựng các vườn thuốc mẫu, khu bảo tồn thảo dược, và các chương trình đào tạo về sử dụng thảo dược an toàn và hiệu quả. Khuyến khích người dân trồng và sử dụng thảo dược trong chăm sóc sức khỏe tại gia.

VI. Kết Luận Hướng Tới Tương Lai Sức Khỏe Cộng Đồng Thái Yên Bái

Nghiên cứu về ảnh hưởng của phong tục tập quán người Thái Yên Bái đến chăm sóc sức khỏe là một đóng góp quan trọng vào việc cải thiện sức khỏe cộng đồng. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các chính sách và chương trình y tế phù hợp, hiệu quả, và bền vững. Cần tiếp tục nghiên cứu và đánh giá để theo dõi sự thay đổi và điều chỉnh các giải pháp cho phù hợp với thực tế.

6.1. Nghiên Cứu Tiếp Theo Mở Rộng Phạm Vi và Phương Pháp Nghiên Cứu

Tiếp tục thực hiện các nghiên cứu sâu hơn về các khía cạnh khác nhau của phong tục tập quán người Thái và ảnh hưởng của chúng đến sức khỏe. Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các địa phương khác có người Thái sinh sống. Sử dụng các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng để thu thập dữ liệu một cách toàn diện.

6.2. Chính Sách Hỗ Trợ Tạo Điều Kiện Phát Triển Sức Khỏe Cộng Đồng

Xây dựng và thực thi các chính sách hỗ trợ chăm sóc sức khỏe cho người Thái Yên Bái, đặc biệt là các chính sách liên quan đến bảo hiểm y tế, khám chữa bệnh miễn phí cho người nghèo, và hỗ trợ phát triển y tế cơ sở. Tạo điều kiện thuận lợi để người dân tiếp cận các dịch vụ y tế chất lượng cao.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình khoa học của học viên Hoàng Văn Hải với đề tài "Nghiên cứu thực trạng và ảnh hưởng của phong tục tập quán người Thái Nghĩa Lộ tỉnh Yên Bái đến chăm sóc sức khỏe ban đầu, đề xuất một số giải pháp" được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Đàm Khải Hoàn tại Trường Đại học Y - Dược Thái Nguyên (năm 2012). Công trình thuộc chuyên ngành Y tế công cộng (mã số: 62 72 76 01).

Văn bản luận án nêu rõ tính cấp thiết xuất phát từ thực trạng khu vực miền núi phía Bắc và Tây Bắc là địa bàn cư trú lâu đời của đồng bào dân tộc Thái gắn liền với nền văn hóa lúa nước. Trong đời sống truyền thống, người Thái đã tích lũy nhiều kinh nghiệm dân gian về chăm sóc sức khỏe, sử dụng cây thuốc nam trong rừng để đun nước uống, cầm máu, điều trị các bệnh mãn tính về đường tiêu hóa, hô hấp, da liễu và đã từng bước tiếp cận cơ sở y tế khi ốm đau. Những năm gần đây, công tác chăm sóc sức khỏe ban đầu đã được triển khai rộng khắp thông qua các chương trình mục tiêu quốc gia về y tế, chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em, kế hoạch hóa gia đình, truyền thông giáo dục sức khỏe. Tuy nhiên, tại thị xã Nghĩa Lộ (tỉnh Yên Bái) - nơi người Thái chiếm 48,3% dân số - chất lượng các hoạt động chăm sóc sức khỏe ban đầu vẫn gặp nhiều trở ngại do kinh tế chậm phát triển, mạng lưới dịch vụ y tế còn mỏng, trình độ chuyên môn của cán bộ y tế xã và thôn bản còn hạn chế, dân trí chưa đồng đều. Đặc biệt, các phong tục tập quán lạc hậu còn tồn tại như hủ tục cúng ma khi ốm đau hoặc khi phụ nữ sinh con, thói quen tự ý lấy cây thuốc hoặc tự mua thuốc tân dược điều trị đến khi bệnh nguy kịch mới chuyển tuyến, tập quán nuôi nhốt gia súc dưới gầm sàn nhà, tỷ lệ hộ có nhà tiêu hợp vệ sinh thấp, việc chăm sóc nuôi dưỡng trẻ chưa hợp lý.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là việc thiếu hụt các nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về thực trạng triển khai các nội dung chăm sóc sức khỏe ban đầu gắn liền với việc phân tích định lượng và định tính những phong tục tập quán đặc thù của người Thái tại địa bàn thị xã Nghĩa Lộ, từ đó cung cấp căn cứ thực tiễn để phân định rõ những tập quán có lợi cần phát huy và những tập quán có hại cần loại bỏ.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm 2 mục tiêu cụ thể:

1. Đánh giá thực trạng một số nội dung chăm sóc sức khỏe ban đầu đối với người Thái ở thị xã Nghĩa Lộ tỉnh Yên Bái năm 2011.
2. Đánh giá một số yếu tố ảnh hưởng và phong tục, tập quán của người Thái thị xã Nghĩa Lộ tỉnh Yên Bái. Đề xuất các giải pháp gìn giữ, phát huy những phong tục tập quán có lợi và từng bước loại bỏ tập quán có hại để chăm sóc sức khỏe ban đầu cho người Thái ngày càng tốt hơn.

Đối tượng nghiên cứu của luận án bao gồm:

• Người Thái và các hộ gia đình người Thái (tiêu chuẩn lựa chọn: toàn bộ thành viên trong hộ là người dân tộc Thái sinh sống từ 3 đời trở lên, trong hộ có trẻ em dưới 5 tuổi và người già trên 60 tuổi).
• Già làng, trưởng họ người Thái.
• Lãnh đạo cộng đồng cấp xã và thôn bản.
• Cán bộ y tế đang công tác tại trạm y tế xã.
• Các loại sổ sách, tài liệu lưu trữ liên quan đến chăm sóc sức khỏe ban đầu và phong tục tập quán của địa phương.
• Tiêu chuẩn loại trừ: Các hộ gia đình không phải là người Thái gốc trong xã và các hộ gia đình không có con nhỏ dưới 5 tuổi.

Phạm vi nghiên cứu:

• Không gian: Nghiên cứu được triển khai tại thị xã Nghĩa Lộ, tỉnh Yên Bái, tập trung khảo sát tại 2 xã chọn chủ đích đại diện là xã Nghĩa An (khu vực có trên 90% người Thái gốc sinh sống, dân số 4.213 người, 628 hộ) và xã Hạnh Sơn (xã vùng sâu của thị xã, dân số 5.379 người, 705 hộ, thu nhập bình quân 4,5 triệu đồng/người/năm, người Thái gốc chiếm trên 90%).
• Thời gian: Thu thập số liệu thực địa và đánh giá thực trạng được tiến hành trong năm 2011; luận án hoàn thành vào tháng 02 năm 2012.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần tổng quan tài liệu, tác giả hệ thống hóa các định hướng lý luận, chính sách và công trình nghiên cứu trước đây về chăm sóc sức khỏe ban đầu trên thế giới và tại Việt Nam:

Về bối cảnh quốc tế, tác giả trích dẫn Tuyên ngôn Alma-Ata năm 1978 của Tổ chức Y tế Thế giới xác định chiến lược toàn cầu "Sức khỏe cho mọi người đến năm 2000" với 7 nguyên tắc và 8 nội dung cốt yếu, sau đó được điều chỉnh thành chính sách "Sức khỏe của mọi người trong thế kỷ 21" vào năm 1998. Tác giả dẫn số liệu từ Hội nghị Nairobi năm 2000 về an toàn sinh đẻ ghi nhận khoảng 485.000 bà mẹ tử vong hàng năm liên quan đến thai nghén tại các nước đang phát triển; tỷ suất tử vong mẹ ở Đông Nam Á là 700/100.000, Băng-la-đét là 600/100.000, Trung Quốc là 200/100.000 và Việt Nam khoảng 110-130/100.000. Nghiên cứu của Kazuo Unemura chỉ ra tử vong mẹ ở Việt Nam giảm từ 110/100.000 năm 1997 với ước tính 2.200 - 2.800 ca tử vong mỗi năm. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới, các nguyên nhân tử vong mẹ gồm: 22% do băng huyết, 20% do nguyên nhân gián tiếp, 15% do nhiễm khuẩn, 13% do nạo phá thai không an toàn, 9% do sản giật, 8% do đẻ khó và 8% do nguyên nhân khác.

Về bối cảnh trong nước, luận án viện dẫn các văn bản chỉ đạo của Đảng và Nhà nước: Quyết định năm 1993 tại kỳ họp thứ 4 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VII, Nghị định 37/CP ngày 20/6/1996 của Chính phủ định hướng chiến lược đến năm 2000 và 2020, Nghị quyết 46/NQ-TW của Bộ Chính trị về công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, và Nghị quyết 26-NQ/TW ngày 5/8/2008 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn tập trung cho miền núi phía Bắc. Luận án trích dẫn số liệu ước tính của Ngân hàng Thế giới cho biết Việt Nam có 28 triệu người nghèo (trên tổng số hơn 86 triệu dân), trong đó 90% sống ở nông thôn và miền núi.

Luận án tổng hợp số liệu từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009 về tình hình tử vong trẻ em và suy dinh dưỡng trên các vùng sinh thái:

Chỉ số theo dõi	Toàn quốc (2009)	Tây Bắc (2005)	Tây Bắc (2009)	Đông Bắc (2009)	Tây Nguyên (2009)
Tỷ suất tử vong trẻ < 1 tuổi (‰)	16,0	33,9	24,5	24,5	27,3
Tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ < 5 tuổi (%)	18,9	30,4	24,6	22,3	28,5

Báo cáo chương trình "Giảm tử vong mẹ và tử vong sơ sinh" năm 2009 tại 14 tỉnh miền núi ghi nhận nguy cơ tử vong mẹ chung là 1/521 phụ nữ trong độ tuổi 15-49, trong đó Điện Biên có nguy cơ cao nhất (1/148), Lai Châu (1/218), Gia Lai (1/271), trong khi Lạng Sơn thấp nhất (1/3.567). Đáng chú ý, tài liệu trích dẫn phản ánh 100% phụ nữ tại Sìn Hồ (Lai Châu) sinh con tại nhà và không khám thai.

Về thực trạng tiếp cận và sử dụng dịch vụ y tế, nghiên cứu của Đơn vị Chính sách - Bộ Y tế trên 7 vùng sinh thái ghi nhận tỷ lệ hộ gia đình sử dụng dịch vụ y tế xã đạt 23,5%/tháng; tự mua thuốc điều trị chiếm 45,2% - 46,6%, khám tư nhân chiếm 17,6% - 18,9% và khám tại trạm y tế chỉ chiếm 12,9% - 14,2%. Nghiên cứu của Nguyễn Thu Hiền (2000) tại huyện Bắc Hà (Lào Cai) chỉ ra khoảng cách trung bình từ nhà đến trạm y tế là 3,45 km và trung bình một cán bộ y tế phải đảm nhận địa bàn rộng 10,45 km². Nghiên cứu của Đàm Khải Hoàn và cộng sự về cộng đồng người Thái tại Sơn La cung cấp các thông số tham chiếu về tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em (35%) và chỉ số thể lực của thanh thiếu niên. Về mặt nhân học, tác giả điểm lại các công trình của Đặng Nghiêm Vạn, Cầm Trọng, Phan Hữu Dật về phân bố cư trú, lịch sử thiên di của các nhóm Thái Trắng, Thái Đen, Thái Đỏ.

Khoảng trống mà luận án lựa chọn giải quyết là đánh giá chuyên biệt tại thị xã Nghĩa Lộ (Yên Bái) - một thung lũng lòng chảo có điều kiện kinh tế - xã hội đan xen giữa thuần nông và đô thị hóa - nhằm phân tích trực tiếp tác động của các phong tục tập quán người Thái (nhà ở, vệ sinh, cúng bái, nuôi con) đến việc thực hiện 10 nội dung chăm sóc sức khỏe ban đầu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng định nghĩa và khung khái niệm của Tuyên ngôn Alma-Ata (1978) về chăm sóc sức khỏe ban đầu gồm những chăm sóc thiết yếu dựa trên cơ sở thực tiễn, khoa học, được xã hội chấp nhận, phổ biến rộng rãi với chi phí cộng đồng có thể chi trả. Tại Việt Nam, hệ thống gồm 10 nội dung (bổ sung 2 nội dung đặc thù là củng cố mạng lưới y tế cơ sở và quản lý sức khỏe).

Luận án chuẩn hóa các khái niệm và biến số nghiên cứu:

• Giếng nước đủ tiêu chuẩn vệ sinh: Giếng xây, cách nguồn ô nhiễm $\ge$ 10 mét, sâu $\ge$ 5 mét, bờ giếng cao $\ge$ 70 cm, sân giếng rộng $\ge$ 1 mét, có hệ thống thoát nước, có cần vọt và cọc treo gầu theo quy định của Bộ Y tế.
• Hố xí hợp vệ sinh: Các loại hố xí tự hoại, bán tự hoại và hố xí hai ngăn xây đúng quy cách kỹ thuật, không làm phát tán mầm bệnh ra môi trường.
• Thực hành nuôi con bằng sữa mẹ: Trẻ được bú sớm (trong vòng 6 giờ đầu sau sinh); trẻ ăn sam đúng (bắt đầu ăn bổ sung từ tháng thứ 4 đến tháng thứ 6); trẻ cai sữa đúng (thôi bú mẹ sau tháng thứ 12).
• Dịch vụ thai sản và sinh đẻ: Khám thai đầy đủ (từ 3 lần trở lên trong thai kỳ); tiêm phòng uốn ván đầy đủ (từ 2 mũi trở lên); sinh đẻ tại cơ sở y tế hoặc đẻ tại nhà có cán bộ y tế đỡ.
• Nhóm biến số kinh tế - văn hóa: Phân loại học vấn (mù chữ, biết đọc biết viết, tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông); thu nhập bình quân đầu người/tháng (< 400.000 đồng và $\ge$ 400.000 đồng); khoảng cách đến trạm y tế xã (< 5 km và $\ge$ 5 km); phương tiện truyền thông (có đài, vô tuyến hoặc báo sức khỏe).

Thiết kế và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế điều tra cắt ngang có phân tích, kết hợp đồng thời phương pháp định lượng và phương pháp định tính.

Phương pháp chọn mẫu định lượng:

• Mẫu điều tra hộ gia đình: Cỡ mẫu được tính theo công thức ước lượng một tỷ lệ trong quần thể: $$n = Z^2_{1-\alpha/2} \cdot \frac{p(1-p)}{d^2}$$ Với mức ý nghĩa thống kê $\alpha = 0,05$ ($Z = 1,96$), sai số tuyệt đối $d = 0,05$, chọn $p = 0,5$ để cỡ mẫu đạt cực đại, tính ra $n = 384$, làm tròn thành 400 hộ gia đình (mỗi xã 200 hộ). Thực tế tác giả đã thu thập thông tin trên 433 hộ gia đình người Thái. Kỹ thuật chọn mẫu: Lập danh sách các hộ gia đình đủ tiêu chuẩn (có con dưới 5 tuổi và người già trên 60 tuổi) tại 2 xã Nghĩa An và Hạnh Sơn, sau đó chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống theo khoảng cách mẫu.
• Mẫu đánh giá tình trạng dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi: Áp dụng công thức trên với $p = 0,35$ (theo tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em người Thái trong nghiên cứu của Đàm Khải Hoàn tại Sơn La) và sai số $d = 0,035$, tính được cỡ mẫu lý thuyết là $n = 742$ trẻ. Thực tế nghiên cứu đã tiến hành cân đo toàn bộ 754 trẻ em dưới 5 tuổi đang được quản lý trong chương trình phòng chống suy dinh dưỡng tại 2 xã.
• Mẫu đánh giá thể lực học sinh: Áp dụng công thức chọn mẫu với $p = 0,5$, cỡ mẫu tính toán cho 2 trường tiểu học và 2 trường trung học cơ sở là 900 học sinh. Thực tế điều tra cân đo được 940 học sinh người Thái (độ tuổi từ 6 đến 14 tuổi).

Phương pháp chọn mẫu định tính:

• Phỏng vấn sâu: Chọn chủ đích 36 cá nhân gồm 12 già làng, 12 trưởng họ và 12 trưởng thôn bản tại 2 xã.
• Thảo luận nhóm: Tổ chức 6 cuộc thảo luận nhóm (mỗi xã 3 cuộc, quy mô 10 - 15 người/cuộc) bao gồm: 1 nhóm đại diện lãnh đạo cộng đồng và cán bộ y tế xã; 1 nhóm đại diện người cao tuổi; 1 nhóm đại diện các bà mẹ nuôi con nhỏ.

Kỹ thuật thu thập và xử lý số liệu

• Thu thập dữ liệu: Sử dụng phiếu điều tra hộ gia đình phỏng vấn trực tiếp chủ hộ kết hợp quan sát; phiếu cân đo nhân trắc học sinh và trẻ dưới 5 tuổi kết hợp phỏng vấn người chăm sóc; hướng dẫn phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm.
• Xử lý số liệu: Số liệu định lượng được làm sạch tại thực địa và xử lý bằng phương pháp thống kê y học trên phần mềm EPI-INFO 6. Sử dụng các thuật toán tính tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình, độ lệch chuẩn và kiểm định mối liên quan bằng giá trị $p$.
• Kiểm soát sai số: Huấn luyện điều tra viên, chuẩn hóa bộ công cụ thu thập, làm sạch phiếu tại chỗ.
• Đạo đức nghiên cứu: Nghiên cứu được giải thích rõ mục đích, dựa trên nguyên tắc tự nguyện, tôn trọng đối tượng, và tiến hành tư vấn truyền thông sức khỏe trực tiếp sau khi hoàn thành khảo sát.

Nội dung chính theo từng chương

Đặt vấn đề

Phần Đặt vấn đề thiết lập cơ sở thực tiễn của đề tài, nêu bật địa bàn cư trú của đồng bào dân tộc Thái tại miền núi phía Bắc gắn với văn hóa lúa nước. Tác giả chỉ rõ mâu thuẫn giữa một bên là kinh nghiệm chữa bệnh bằng cây cỏ dân gian và sự quan tâm của mạng lưới y tế, với một bên là các hủ tục cúng ma, tự điều trị thuốc chậm trễ, nuôi gia súc dưới gầm sàn và sinh nở tại nhà gây ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng người bệnh. Đề tài xác lập 2 mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng chăm sóc sức khỏe ban đầu và ảnh hưởng của phong tục tập quán tại thị xã Nghĩa Lộ năm 2011.

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 khái quát lịch sử phát triển của phong trào chăm sóc sức khỏe ban đầu từ Hội nghị Alma-Ata (1978) đến chương trình hành động thế kỷ 21, phân tích 7 nguyên tắc và 8 nội dung cốt yếu cùng 2 nội dung bổ sung đặc thù tại Việt Nam. Tác giả phân tích chi tiết tình hình thực hiện chăm sóc sức khỏe ban đầu ở Việt Nam và khu vực miền núi phía Bắc, điểm lại các chỉ số sức khỏe quốc gia (tuổi thọ trung bình năm 2009 đạt 72,8 tuổi nhưng số năm sống khỏe mạnh chỉ đạt 66 tuổi, xếp thứ 116/182 quốc gia). Chương này phân tích các yếu tố tác động như kinh tế, trình độ học vấn, khả năng tiếp cận dịch vụ, các rào cản địa lý và phân loại các nhánh dân tộc Thái (Thái Đen, Thái Trắng, Thái Đỏ) cùng các phong tục tập quán gắn với nhà sàn, nguồn nước, cúng bái và sinh đẻ.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết địa bàn thị xã Nghĩa Lộ (vùng lòng chảo Mường Lò, cao trung bình 250m, khí hậu nhiệt độ trung bình 22,5°C, có trên 1.700 giờ nắng/năm, dân số 28.048 người với 48,3% là người Thái) cùng đặc điểm kinh tế - xã hội của 2 xã nghiên cứu là Nghĩa An và Hạnh Sơn. Chương này trình bày đầy đủ thiết kế nghiên cứu cắt ngang kết hợp định lượng và định tính, công thức tính toán cỡ mẫu cho 433 hộ gia đình, 754 trẻ em dưới 5 tuổi và 940 học sinh phổ thông; đồng thời mô tả cấu trúc 36 cuộc phỏng vấn sâu và 6 cuộc thảo luận nhóm, các tiêu chuẩn định nghĩa biến số và quy trình xử lý dữ liệu qua phần mềm EPI-INFO 6.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các kết quả điều tra thực chứng tại thị xã Nghĩa Lộ:

Về thể lực của học sinh tiểu học người Thái (Bảng 3.1): Khảo sát trên học sinh tiểu học từ 6 đến 10 tuổi cho thấy các chỉ số nhân trắc tăng đều theo từng nhóm tuổi:

Lứa tuổi	Chiều cao trung bình (cm)	Cân nặng trung bình (kg)
6 tuổi	$109 \pm 53$	$16,5 \pm 0,2$
7 tuổi	$115 \pm 43$	$18,4 \pm 0,2$
8 tuổi	$119 \pm 39$	$20,1 \pm 0,2$
9 tuổi	$123 \pm 54$	$21,8 \pm 0,3$
10 tuổi	$128 \pm 55$	$24,0 \pm 0,3$

Chiều cao của học sinh tiểu học tăng trung bình từ 4 đến 6 cm sau mỗi năm tuổi, trong khi cân nặng tăng trung bình từ 2 đến 3 kg mỗi năm.

Về thể lực của học sinh trung học cơ sở người Thái (Bảng 3.2): Khảo sát trên nhóm học sinh từ 11 đến trên 14 tuổi ghi nhận các thông số tăng trưởng thể chất:

Lứa tuổi	Chiều cao trung bình (cm)	Cân nặng trung bình (kg)
11 tuổi	$132 \pm 62$	$25,7 \pm 0,3$
12 tuổi	$139 \pm 58$	$29,1 \pm 0,4$
13 tuổi	$145 \pm 23$	$32,4 \pm 0,5$
$\ge$ 14 tuổi	$150 \pm 97$	$37,7 \pm 0,6$

Chiều cao tăng từ 1,3 m lên 1,5 m (trung bình tăng 5 - 6 cm mỗi tuổi) và cân nặng tăng từ 25,7 kg lên 37,7 kg (tăng trung bình khoảng 2 - 3 kg mỗi tuổi).

Về tình trạng suy dinh dưỡng ở trẻ em dưới 5 tuổi: Kết quả cân đo đánh giá dinh dưỡng trên toàn bộ 754 trẻ dưới 5 tuổi tại 2 xã điều tra cho thấy sự khác biệt về phân bố dinh dưỡng:

Tình trạng dinh dưỡng	Xã Hạnh Sơn ($n = 487$)		Xã Nghĩa An ($n = 267$)		Giá trị $p$
	Số lượng (SL)	Tỷ lệ (%)	Số lượng (SL)	Tỷ lệ (%)
SDD thể nhẹ cân (Cân nặng/tuổi)	193	39,6	90	33,7	$p < 0,05$
SDD thể thấp còi	185	38,0	94	35,2	$p > 0,05$
Thừa cân	5	1,0	4	1,5	$p > 0,05$
Bình thường	283	58,1	164	61,4	-

Tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân tại xã vùng sâu Hạnh Sơn (39,6%) cao hơn xã Nghĩa An (33,7%) có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$). Tỷ lệ suy dinh dưỡng thể thấp còi ở cả 2 xã đều ở mức cao (38,0% tại Hạnh Sơn và 35,2% tại Nghĩa An), sự khác biệt chưa có ý nghĩa thống kê ($p > 0,05$). Tỷ lệ trẻ thừa cân tại cộng đồng người Thái rất thấp (1,0% và 1,5%).

Bên cạnh số liệu nhân trắc, Chương 3 thống kê các mối liên quan giữa điều kiện kinh tế - văn hóa, công trình vệ sinh với mô hình bệnh tật trong 2 tuần (sốt ho, tiêu chảy, đau bụng, đau lưng khớp, bệnh ngoài da, bệnh mắt); phân tích tỷ lệ các hộ tự mua thuốc, dùng thuốc nam, cúng bái chữa bệnh, và các yếu tố ảnh hưởng đến việc khám thai đủ 3 lần, đẻ tại nhà, cho trẻ bú sớm sau đẻ, ăn sam chưa đúng thời điểm và cai sữa sớm.

Một số giải pháp gìn giữ và phát huy những phong tục tập quán

Chương này tổng hợp các nhóm giải pháp xuất phát từ kết quả điều tra:

• Phát huy các bài thuốc dân gian và tri thức sử dụng cây thuốc nam của người Thái trong điều trị bệnh thông thường (tiêu hóa, chấn thương, hô hấp).
• Đẩy mạnh công tác truyền thông giáo dục sức khỏe phù hợp tập quán văn hóa dân tộc, nâng cao hiểu biết về vệ sinh nguồn nước, xây dựng nhà tiêu hợp vệ sinh, di dời chuồng trại gia súc ra xa gầm sàn nhà ở.
• Từng bước xóa bỏ các hủ tục cúng ma khi ốm đau, vận động chuyển viện kịp thời và nâng cao tỷ lệ sinh đẻ tại trạm y tế, thực hiện nuôi con bằng sữa mẹ đúng khoa học.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án chỉ ra các đóng góp mới về mặt khoa học thực tiễn đối với hệ thống y tế cơ sở vùng dân tộc thiểu số:

• Cung cấp bộ dữ liệu thực chứng hoàn chỉnh về các chỉ số nhân trắc học sinh người Thái (từ 6 đến 14 tuổi) và tình trạng suy dinh dưỡng của trẻ dưới 5 tuổi tại thị xã Nghĩa Lộ năm 2011, xác nhận sự chênh lệch có ý nghĩa thống kê về tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân giữa xã vùng sâu Hạnh Sơn (39,6%) và xã đồng bằng ven thị Nghĩa An (33,7%, $p < 0,05$).
• Phân tích và lượng hóa các mối liên quan giữa phong tục tập quán đặc thù của người Thái (nhà sàn, chăn nuôi gia súc sát nơi ở, tập quán sinh đẻ tại nhà, hủ tục cúng ma, kiêng khem sau sinh) với các rào cản trong việc tiếp cận dịch vụ y tế dự phòng và khám chữa bệnh ban đầu.
• Ghi nhận và hệ thống hóa giá trị tích cực của các kinh nghiệm y học cổ truyền người Thái (sử dụng thảo dược tự nhiên trị các bệnh tiêu hóa, hô hấp, cầm máu, trị rắn cắn, bó gãy xương), định vị vai trò của việc kết hợp y học dân tộc với y học hiện đại ngay tại trạm y tế xã.

Các kiến nghị, giải pháp được đề xuất:

• Kiến nghị ngành y tế tổ chức nghiên cứu khoa học, hội thảo chuyên môn nhằm đánh giá, nghiệm thu và phổ biến các bài thuốc nam hiệu nghiệm của người Thái vào danh mục điều trị ban đầu tại tuyến xã.
• Đẩy mạnh truyền thông trực tiếp thông qua người có uy tín trong dòng họ, già làng, trưởng bản; biên soạn tài liệu truyền thông song ngữ hoặc bằng tiếng Thái nhằm thay đổi nhận thức về hủ tục cúng ma và đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế sớm.
• Đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị và bồi dưỡng chuyên môn cho cán bộ y tế xã, nhân viên y tế thôn bản nhằm tạo niềm tin, nâng cao tỷ lệ phụ nữ đến khám thai, sinh con tại trạm và thực hành nuôi con bằng sữa mẹ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Văn bản luận án cho thấy một số giới hạn gắn liền với phạm vi và thiết kế:

• Thiết kế nghiên cứu cắt ngang mô tả tại thời điểm năm 2011 chỉ phản ánh mối liên quan giữa các yếu tố văn hóa - xã hội với hành vi sức khỏe chứ chưa khẳng định được mối quan hệ nhân quả tuyệt đối theo thời gian.
• Địa bàn khảo sát tập trung tại 2 xã thuộc thị xã Nghĩa Lộ trên nhóm đối tượng đặc thù là các hộ gia đình người Thái gốc (có con nhỏ dưới 5 tuổi và người già trên 60 tuổi), do đó các phát hiện phản ánh đặc thù địa phương và chưa khái quát hóa cho toàn bộ các nhóm dân tộc thiểu số khác tại vùng Tây Bắc.
• Dữ liệu nghiên cứu định tính dựa trên phỏng vấn sâu 36 người có uy tín và 6 cuộc thảo luận nhóm mang tính chất phản ánh nhận thức xã hội tại cộng đồng nghiên cứu.

Hướng nghiên cứu tiếp được xác định gồm: Triển khai các nghiên cứu can thiệp thử nghiệm cộng đồng có đối chứng để đánh giá hiệu quả của các mô hình truyền thông thay đổi hành vi y tế; tiến hành nghiên cứu dược lý thực nghiệm để chuẩn hóa các bài thuốc dân gian người Thái phục vụ việc ứng dụng lâm sàng tại y tế cơ sở.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng cho nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và chuyên khoa ngành Y tế công cộng, Y học dự phòng: Cung cấp khung phương pháp luận kết hợp chặt chẽ giữa dịch tễ học mô tả định lượng (chọn mẫu hệ thống, tính toán cỡ mẫu cho hộ gia đình, nhân trắc học sinh và trẻ em) với phương pháp nghiên cứu định tính xã hội học y tế (phỏng vấn sâu già làng, trưởng bản, thảo luận nhóm) trên địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
• Đối với cán bộ quản lý ngành y tế và chính quyền địa phương: Cung cấp bằng chứng thực tiễn về khoảng cách y tế giữa các xã vùng sâu và xã trung tâm, giúp hoạch định các chính sách đầu tư mạng lưới y tế cơ sở, chương trình nước sạch - vệ sinh môi trường nông thôn miền núi.
• Phần đáng tham khảo nhất trong văn bản là hệ thống bảng biểu điều tra nhân trắc học sinh người Thái, tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em và các định nghĩa chuẩn hóa biến số điều tra hộ gia đình vùng cao.

Câu hỏi thường gặp

1. Mục tiêu và cỡ mẫu điều tra hộ gia đình của luận án được xác định như thế nào?

Luận án xác định 2 mục tiêu: (1) Đánh giá thực trạng một số nội dung chăm sóc sức khỏe ban đầu đối với người Thái ở thị xã Nghĩa Lộ năm 2011; (2) Đánh giá các yếu tố ảnh hưởng, phong tục tập quán và đề xuất giải pháp can thiệp. Cỡ mẫu điều tra hộ gia đình được tính toán theo công thức ước lượng một tỷ lệ với $p = 0,5$, $d = 0,05$, cho ra cỡ mẫu lý thuyết 384 hộ, làm tròn 400 hộ (mỗi xã 200 hộ). Thực tế đã điều tra 433 hộ gia đình người Thái gốc có trẻ dưới 5 tuổi và người già trên 60 tuổi tại 2 xã Nghĩa An và Hạnh Sơn.

2. Tỷ lệ suy dinh dưỡng ở trẻ em dưới 5 tuổi người Thái tại hai xã nghiên cứu có kết quả cụ thể ra sao?

Khảo sát trên 754 trẻ em dưới 5 tuổi ghi nhận: Tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân tại xã Hạnh Sơn là 39,6% (193 trẻ), cao hơn rõ rệt so với xã Nghĩa An là 33,7% (90 trẻ) với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$). Tỷ lệ suy dinh dưỡng thể thấp còi ở xã Hạnh Sơn là 38,0% (185 trẻ) và xã Nghĩa An là 35,2% (94 trẻ), khác biệt không có ý nghĩa thống kê ($p > 0,05$). Tỷ lệ trẻ thừa cân tại 2 xã rất thấp, lần lượt là 1,0% (5 trẻ) và 1,5% (4 trẻ).

3. Các chỉ số thể lực (chiều cao, cân nặng) của học sinh người Thái phát triển như thế nào qua các độ tuổi?

Kết quả cân đo 940 học sinh người Thái cho thấy: Học sinh tiểu học từ 6 đến 10 tuổi có chiều cao tăng từ $109 \pm 53$ cm lên $128 \pm 55$ cm (trung bình tăng 4 - 6 cm/tuổi) và cân nặng tăng từ $16,5 \pm 0,2$ kg lên $24,0 \pm 0,3$ kg (tăng 2 - 3 kg/tuổi). Học sinh trung học cơ sở từ 11 đến trên 14 tuổi có chiều cao tăng từ $132 \pm 62$ cm lên $150 \pm 97$ cm (tăng 5 - 6 cm/tuổi) và cân nặng tăng từ $25,7 \pm 0,3$ kg lên $37,7 \pm 0,6$ kg (tăng khoảng 2 - 3 kg/tuổi).

4. Luận án chỉ ra những phong tục tập quán nào có lợi và những tập quán nào có hại cho sức khỏe?

• Tập quán có lợi: Người Thái có truyền thống lưu giữ các bài thuốc nam, kinh nghiệm hái lượn thảo dược rừng để chữa trị các bệnh tiêu hóa, hô hấp, da liễu, cầm máu, rắn cắn và bó xương gãy; kiến trúc nhà sàn mái cao, thoáng mát, nhiều cửa sổ giúp không gian sống sáng sủa.
• Tập quán có hại: Hủ tục cúng ma khi gia đình có người ốm đau hoặc phụ nữ sinh đẻ; tự ý mua thuốc tân dược hoặc tự dùng cây thuốc điều trị tại nhà đến khi nguy kịch mới đi viện; nuôi nhốt gia súc dưới gầm sàn; đun bếp củi trong nhà gây ô nhiễm hô hấp; phóng uế bừa bãi và dùng nguồn nước suối chưa vệ sinh; tập quán sinh con tại nhà, cho trẻ ăn sam sớm và cai sữa sớm trái với khuyến cáo nuôi con bằng sữa mẹ.

5. Số liệu tổng quan về tử vong trẻ em dưới 1 tuổi và suy dinh dưỡng vùng Tây Bắc giai đoạn 2005-2009 được ghi nhận như thế nào?

Theo số liệu Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009 được trích dẫn trong luận án: Tỷ suất tử vong trẻ em dưới 1 tuổi tại vùng Tây Bắc đã giảm từ 33,9‰ (năm 2005) xuống 24,5‰ (năm 2009), tuy nhiên vẫn cao hơn nhiều so với mức trung bình toàn quốc là 16,0‰. Tỷ lệ trẻ em dưới 5 tuổi bị suy dinh dưỡng tại vùng Tây Bắc giảm từ 30,4% (năm 2005) xuống 24,6% (năm 2009), cao hơn đáng kể so với mức bình quân toàn quốc là 18,9%.

Kết luận

Luận án của học viên Hoàng Văn Hải đã phản ánh thực trạng triển khai các nội dung chăm sóc sức khỏe ban đầu tại thị xã Nghĩa Lộ tỉnh Yên Bái năm 2011 thông qua các số liệu điều tra dịch tễ học và nhân trắc học cụ thể. Công trình đã làm rõ tính hai mặt trong đời sống văn hóa của người Thái, phân định rõ các kinh nghiệm y học dân gian quý báu cần bảo tồn song song với việc nhận diện các tập quán vệ sinh, sinh đẻ và cúng bái lạc hậu cần xóa bỏ. Các giải pháp do tác giả đề xuất bám sát thực tiễn y tế cơ sở, hướng tới mục tiêu nâng cao sức khỏe cộng đồng đồng bào dân tộc thiểu số tại khu vực miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN 1. Tình hình thực hiện chăm sóc sức khoẻ ban đầu 1. Giới thiệu về chăm sóc sức khoẻ ban đầu Năm 1978, hội nghị Quốc tế về chăm sóc sức khoẻ ban đầu (CSSKBĐ) họp tại Alma Ata đã đề ra chiến lược toàn cầu ―Sức khoẻ cho mọi người đến năm 2000’’ và xác định CSSKBĐ là chìa khoá để mang lại sức khoẻ cho mọi người. CSSKBĐ được định nghĩa như sau: “ CSSKBĐ là những chăm sóc thiết yếu dựa trên cơ sở thực tiễn, có cơ sở khoa học và được chấp nhận về mặt xã hội, có thể phổ biến rộng rãi tới các cá nhân, gia đình và cộng đồng thông qua sự tham gia đầy đủ của họ với chi phí mà cộng động và nước đó có thể chấp nhận được để duy trì hoạt động chăm sóc sức khoẻ ở mọi giai đoạn phát triển trên tinh thần tự nguyện, tự giác’’[36].

Chăm sóc sức khoẻ ban đầu đã trở thành một chính sách then chốt của Tổ chức Y tế thế giới từ năm 1978 với chương trình ―Sức khoẻ cho mọi người đến năm 2000’’ nhằm cải thiện sức khoẻ toàn cầu, đặc biệt đối với nhân dân các nước nghèo. Năm 1998, Tổ chức Y tế thế giới đã đổi thành chính sách và chương trình ―Sức khoẻ của mọi người trong thế kỷ 21”trong đó đã khẳng định tiếp tục phát triển CSSKBĐ [11]. CSSKBĐ là một hệ thống quan điểm với 7 nguyên tắc:  Mục tiêu công bằng trong chăm sóc sức khoẻ cho mọi người, chú ý những người khó khăn, người nghèo.  Chăm sóc sức khoẻ nhân dân phản ánh và phát triển theo điều kiện kinh tế và đặc điểm văn hoá, xã hội, chính trị đất nước.

 Có sự tham gia của cộng đồng và từng cá nhân. Phát huy sức lực tối đa. 4  Sử dụng công nghệ thích hợp, dựa trên các kết quả nghiên cứu và kinh nghiệm thu được.  Có sự kết hợp liên ngành các hệ thống hỗ trợ để chăm sóc sức khoẻ toàn diện cho mọi người.

 Chăm sóc khoẻ nhằm vào những vấn đề sức khoẻ chính trong cộng đồng để nâng cao sức khoẻ, phòng chữa bệnh và phục hồi chức năng.  Dựa vào cán bộ y tế và cán bộ các ngành có liên quan cùng làm việc với nhau. Tám nội dung cốt yếu của CSSKBĐ được nêu ra năm 1978 là: 1. Giáo dục sức khoẻ (GDSK).

Cải thiện điều kiện dinh dưỡng- ăn uống. Cung cấp nước sạch – Thanh khiết môi trường. Chăm sóc sức khoẻ bà mẹ trẻ em - Kế hoạch hoá gia đình (CSSKBM&TE-KHHGĐ). Tiêm chủng mở rộng.

Phòng và chống bệnh dịch lưu hành. Khám, chữa bệnh và thương tích thông thường. Cung cấp thuốc thiết yếu. Để CSSKBĐ thực hiện có hiệu quả, Hội nghị Alma Ata còn rút ra được những nguyên tắc của chăm sóc sức khoẻ ban đầu có những đặc điểm sau đây: Toàn diện, lồng ghép và liên tục thiếu một trong các yếu tố này CSSKBĐ sẽ kém hiệu quả.

Để có được một trong những đặc điểm trên thì tổ chức CSSKBĐ phải gần dân, thường trực và đa khoa. Việt Nam chấp nhận 8 điểm trên và bổ sung thêm 2 nội dung có tính đặc thù đó là:  Củng cố mạng lưới y tế cơ sở.  Quản lý sức khoẻ [11], [36]. 5 Các nội dung CSSKBĐ đều được triển khai thực hiện tại cộng đồng.

Tuỳ theo từng nước, từng mô hình sức khoẻ và bệnh tật để chọn thứ tự ưu tiên cho thích hợp. Ở Thái Lan người ta đã gắn 8 nội dung CSSKBĐ của Alma Ata vào nhu cầu cơ bản, tối thiểu về chăm sóc sức khoẻ của mỗi người dân và cộng đồng.