Đặt vấn đề Thạch Hộc Tía (tên khoa học Dendrobium officinale Kimura et migo) có tên gọi khác là Hắc tiết thảo, Thiết bì lan, Lí thụ thảo có tên khoa học Dendrobium officinale Kimura et migo là cây thảo lâu năm thuộc chi Thạch hộc, họ Lan (Orchidaceae), thường sinh trưởng ở các vách đá, khe đá, hoặc phụ sinh trên cây cổ thụ, ở vùng cao núi đá, nhiệt đới, Á nhiệt đới, độ cao từ có độ cao 1.400 m so với mặt biển. Là loại dược liệu tốt và quý hiếm được các chuyên gia về dược liệu trên thế giới đánh giá rất cao. Thạch hộc tía có 0,05% ancaloit, không có saponin và không cho phản ứng tanin, giàu polysacarit, alkaloit thạch hộc, các acid amine và nhiều chất khoáng kali, canxi, magie, mangan, đồng, titan và nguyên tố vi lượng. Ngoài ra chúng còn có những hợp chất đặc thù như phenanthryn, bibenzyl, keton, ester và các chất nhầy, hợp chất amidon.
Hiện nay Thạch hộc phân bố phân tán do hậu quả của sự tàn phá môi trường sống bởi các họat động khai thác quá mức của con người đã khiến cho Thạch hộc đứng trên bờ vực tiệt chủng, trở thành loài có nguy cơ liệt vào danh sách các loài cần được bảo vệ (Gu, 2007). Công dụng dược lý của Thạch hộc chủ yếu là: Tăng cường công năng miễn dịch, ích vị sinh tân, kiềm chế bệnh sán trùng, viêm dạ dày co bóp, hộ gan lợi mật, Kháng phong thấp, giảm đường huyết, mỡ máu, kháng u bướu, bảo hộ thị lực, tư dưỡng da, kháng suy não.Hiện nay, nhu cầu của Trung Quốc và các nước trên thế giới về Thạch hộc còn rất lớn với giá cao, đem lại lợi nhuận cho những người trồng và chế biến thạch hộc. Dự báo trong 10 năm tới thị trường nội địa cần tới 15.000 tấn/năm tương đương hàng chục tỉ USD. Điều kiện khí hậu và trình độ sản xuất nông nghiệp của người dân ở Việt Nam rất phù hợp với việc trồng lan 2 Thạch hộc tía.
Tuy nhiên việc nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật canh tác lan Thạch hộc tía còn nhiều hạn chế, đặc biệt là biện pháp sử dụng phân bón cho lan Thạch hộc. Dựa trên cơ sở đó, chúng tôi tiến hành đề tài “Nghiên cứu ảnh hưởng của một số phân bón lá đến sinh trưởng và phát triển của lan Thạch hộc tía trong điều kiện nhà có mái che”.2 Mục đích,yêu cầu của đề tài 1.1 Mục đích của đề tài Xác định được loại phân bón lá có ảnh hưởng tốt nhất đến khả năng sinh trưởng và phát triển của lan Thạch hộc tía trong điều kiện trong nhà có mái che.2 Yêu cầu của đề tài Theo dõi ảnh hưởng của các loại phân bón lá đến sự sinh trưởng và phát triển của lan Thạch hộc tía trong điều kiện trong nhà có mái che.3 Ý nghĩa của đề tài 1.1Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là một tài liệu khoa học về ảnh hưởng của các loại phân bón lá đến sự sinh trưởng của lan Thạch hộc tía trong điều kiện trong nhà có mái che. Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ cung cấp các dữ liệu khoa học về ảnh hưởng của các loại phân bón lá đến sự sinh trưởng của lan Thạch hộc tía trong điều kiện trong nhà có mái che. Ý nghĩa thực tiễn -Kết quả đề tài góp phần giải quyết yêu cầu thực tế sản xuất của các hộ nông dân, các doanh nghiệp trồng hoa lan để lựa chọn các biện pháp kỹ thuật tốt nhất trong việc nuôi trồng lan Thạch hộc tía.
3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Nguồn gốc và sự phân loại lan Thạch hộc tía Phân loại các giống lan Dendrobium của Nguyễn Duy (2013) [ ] kết quả nghiên cứu cho thấy: Thạch hộc (Dendrobium nobile Lindl) thuộc chi Thạch hộc, họ Lan (Orchidaceae), phân bố tự nhiên chủ yếu ở vùng rừng có độ cao 1.400 m so với mặt biển, thường phụ sinh vào cây gỗ hoặc vách đá có mọc rêu dưới tán rừng.Trong điều kiện môi trường tự nhiên độ ẩm 70%, nhiệt độ không khí bình quân năm 12 - 18 độ C, lượng mưa 900 - 1.500 mm, thường tập trung sống ở phần dốc núi râm mát, độ ẩm cao và vách đá chua. Thạch hộc là cây phụ sinh mọc trên cây gỗ hay vách đá, cao 30 - 50 cm, thường mọc thành khóm. Thân hơi dẹt, có rãnh dọc, phía trên hơi dày hơn, có đốt dài 2,5 - 3,0 cm, có vân dọc.
Thân thạch hộc tía có màu tía, thân các thạch hộc khác có màu xanh. Lá mọc so le thành dây đều hai bên thân, thuôn dài, hầu như không cuống, đầu lá hơi cuộn hình móng, có 5 gân dọc, dài 12 cm, rộng 2 - 3 cm. Cụm hoa ở kẽ lá. Hoa to màu hồng, mọc thành chùm trên những cuống dài, mang 2 - 4 cánh hoa có cánh môi hình bầu dục, nhọn, cuốn thành phễu trong hoa, ở họng hoa có những điểm màu tím.
Quả nang hơi hình thoi, khi khô tự mở. Hạt rất nhiều và nhỏ như bụi phấn. Mùa hoa tháng 2 - 4, mùa quả tháng 4 - 6. Cây mọc hoang ở rừng trên cây gỗ, thường được trồng làm cảnh ở Việt Nam.
Việt Nam có rất nhiều loài thực vật quý hiếm trong đó có các loài họ lan được thống kê trong quyển “Sách đỏ Việt Nam” của Nguyễn Tiến Bân (2007) [2] trong đó có các loài Thạch hộc thường thấy là: 4 - Thạch hộc tía (Thiết bì) với đặc trưng vỏ cây có màu xanh tía, là cây thảo bản phụ sinh lâu năm, sống bám vào cây gỗ lớn rừng nguyên sinh có độ ẩm cao hoặc ở vách đá ẩm ướt, ưa khí hậu ẩm và râm mát, có giá trị độc đáo về dược phẩm. - Thạch hộc Lưu tô (đuôi ngựa) phân bố chủ yếu ở Quý Châu, Vân Nam, Quảng Châu ở độ cao 600 - 1.700 m, phụ sinh trên cây gỗ rừng kín hoặc vách đá ẩm ướt, phân bố ở nhiều nước Ấn Độ, Nê Pan, Xích Kim, Bu Tan, Myanma, Thái Lan, Việt Nam. Rất dễ sinh trưởng, mọc nhanh, năng suất cao, cũng có tác dụng nhất định về công năng dược liệu. - Thạch hộc Kim thoa cũng là cây thảo bản lâu năm, mọc thành bụi, phân bố chủ yếu ở Quý Châu, Tứ Xuyên, Quảng Tây (Trung Quốc), cũng có công dụng làm thuốc chữa một số bệnh.
- Thạch hộc Cầu hoa thân đứng hoặc nghiêng, mọc trên cây gỗ rừng độ cao 750 - 1.800 m, hoa rất đẹp, thường dùng làm cây cành. - Thạch hộc Cổ chùy là cây thảo bản phụ sinh lâu năm, mọc bám vào cây gỗ rừng thường xanh hoặc vách đá rừng thưa, độ cao 500 - 1.600 m, phân bố ở Ấn Độ, Myanma, Thái Lan, Lào, Việt Nam. Ở Việt Nam họ lan có nhiều loài, phân bố ở các vùng núi từ Bắc vào Nam, nhiều loài đã bị tuyệt chủng hoặc bị đe dọa tuyệt chủng, một số loài nằm trong danh mục sách đỏ Việt Nam, trong đó có loài lan Thạch hộc Dendrobium nobile Lindl. phân bố ở vùng trung du miền núi phía Bắc Việt Nam đang được nghiên cứu nhân giống và nuôi trồng để làm thuốc.Đặc điểm thực vật học của lan Thạch hộc tía Cây Thạch hộc hay hoàng thảo - Dendrobium nobile Lindl là một loài cây phụ sinh trên những cành cây cao, thân mọc thẳng đứng cao độ 0,3-0,6m, thân hơi dẹt, phía trên hơi dày hơn, có đốt dài 2,5-3cm, có vân dọc.
5 Lá hình thuôn dài, phía cuống tù, gần như không cuống, ở đầu hơi cuộn hình nón, dài 12cm, rộng 2-3cm trên có 5 gân dọc.1 Rễ Thuộc họ sống phụ sinh, treo lơ lửng trên các cây thân gỗ khác. Các loại thân gỗ nạc dài, ngắn, mập hay mảnh mai đưa cơ thể bò đi xa hay chụm lại thành các bụi dày. Đặc biệt đối với lan công nghiệp (nuôi cấy mô) người ta thường sử dụng một số giá thể nuôi như: Dớn, than củi, … Rễ làm nhiệm vụ hấp thu chất dinh dưỡng, chúng được bao bởi lớp mô hút dày, ẩm. Bao gồm: Những lớp tế bào chết chứa đầy không khí, do đó nó ánh lên màu xám bạc.
Với lớp mô xốp đó rễ có khả năng hấp thu nước mưa chảy dọc dài trên vỏ cây, lấy nước lơ lửng trên không khí.2Thân Thân hơi dẹt, có rãnh dọc, phía trên hơi dày hơn, có đốt dài 2,5- 3,0 cm, có vân dọc. Thân thạch hộc tía có màu tía, thân các thạch hộc khác có màu xanh.3 Lá Lá hình thuôn dài, phía cuống tù, gần như không cuống, ở đầu hơi cuộn hình nón, dài 12cm, rộng 2-3cm trên có 5 gân dọc.4 Hoa Cụm hoa mọc thành chùm 2-4 hoa trên những cuống dài 2-3cm. Hoa đẹp, to, màu hồng hay điểm hồng. Cánh môi hình bầu dục nhọn, dài 4-5cm, rộng 3cm cuộn thành hình phễu trong hoa, ở nơi họng hoa điểm màu tía.
Quả nang hơi hình thoi, khi khô tự mở theo các rãnh dọc. Cây ra hoa tháng 3-4, có quả vào tháng 5-6. Loài này mọc hoang ở khắp các miền rừng núi các tỉnh miền Bắc, thường được trồng để làm cảnh vì dáng cây đẹp, hoa đẹp. Giá trị của lan Thạch hộc 2.
Thành phần hóa học: Thạch hộc làm thuốc có nhiều hoạt chất có hoạt tính sinh học quý. Trong Thạch hộc (Dendrobium nobile) có chất nhầy và một chất ancaloit gọi là dendrobin khoảng 0,3%, có công thức thô C16H25O2. Theo báo cáo của Viện nghiên cứu y học, hệ dược học (Bắc Kinh, 1958) thì trong thạch hộc Dendrobium nolile có 0,05% ancaloit, không có saponin và không cho phản ứng tanin. Thạch hộc tía giàu polysacarit, alkaloit, các acid amine và nhiều chất khoáng kali, canxi, magie, mangan, đồng, titan và nhiều nguyên tố vi lượng, trong đó polysacarit chiếm 22%, hàm lượng các acid amine như glutamic, asparagic, glucin chiếm tới 35% tổng lượng acid amine.
Ngoài ra Thạch hộc tía còn có những hợp chất đặc thù như phenanthryn, bibenzyl , keton, ester và các chất nhầy, hợp chất amidon. Trong thân Thạch hộc tía có hàm lượng alkaloit sinh học chiếm tới 0,3%, trong đó những chất amine đã được giám định cấu trúc gồm dendrobine, dendramine, nobilonine, dendrin, 6-hydroxy-dendroxine, shiunin, shihunidine và muối amoniac N-methyl-dendrobium, 8-epidendrobine, các chất này có vị hơi đắng. Trong cổ thư đông y Trung Quốc đã xác định có 9 loại tiên dược được xếp theo thứ tự như sau: Thạch hộc, Tuyết liên, Nhân sâm, Thủ ô, Phục linh, Tùng dung, Linh chi, Ngọc trai, Đông trùng hạ thảo, trong đó Thạch hộc xếp đầu bảng. Giá trị của thạch hộc có 2 loại công năng chủ yếu: - Làm thuốc: Thạch hộc tía có giá trị độc đáo và công năng bảo vệ sức khỏe, đã trở thành sản phẩm bổ dưỡng từ lâu đời.