Chương 1 TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Giới thiệu sơ lược về cây cà chua bi Cà chua nói chung và cà chua bi nói riêng là một trong những loại rau tươi quan trọng trong chế độ ăn của con người. Ở châu Âu và Mỹ, cà chua (tươi và chế biến) chỉ đứng sau khoai tây về tầm quan trọng trong kinh tế và tiêu dùng trong lĩnh vực rau quả (Slimestad và Verheul, 2005). Do có thành phần dinh dưỡng phong phú, cà chua đã trở thành món ăn thông dụng của nhiều nước và được trồng rộng rãi khắp các châu lục. Cà chua cũng là loại rau có nhiều cách sử dụng.
Có thể dùng để ăn như quả tươi, trộn salad, nau canh, xào và chế biến thành các sản phẩm như cà chua cô đặc, tương cà chua. Cà chua bi chứa nhiều vitamin và các khoáng chat giúp tăng cường sức dé kháng. Chúng chứa nhiều vitamin C, 1 loại vitamin đóng vai trò quan trọng đối với nhiều chức năng của cơ thé. Hàm lượng chất dinh dưỡng trong cà chua bi có thé thay đôi dựa vào thời điểm chúng được thu hoạch nhưng chúng van là một nguồn cung cấp đinh dưỡng quan trọng trong chế độ ăn lành mạnh và có thê sử dụng chúng quanh năm.
Cà chua bi có chứa nhiều lycopene là một trong những chất có tác dụng rat tốt trong việc chống lại các gốc tự do gây bệnh. Hạn chế những tác hại của tia cực tím đối với làn đa của bạn khi tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng mặt trời và giúp cho sức khỏe tim mạch được tăng cường một cách đáng kê (Dan, 2023). Cà chua được trồng nhiều nhất ở châu Á với diện tích 2.693,3 nghìn hecta, sản lượng đạt 118,9 triệu tan vào năm 2022. Tuy nhiên, nơi có năng suất cà chua cao nhất là châu Đại Dương do điều kiện khí hậu thời tiết thuận lợi, đạt trung bình khoảng 80,3 tan/ha giai đoạn 2018 — 2022 (Bang 1.1 Diện tích, năng suất và sản lượng cà chua ở các Châu lục giai đoạn 2018 - 2022 Yếu tô Khu vực 2018 2019 2020 2021 2022 Châu Á 2.693,3 Châu Âu 431,4 43413 419,4 4l92 374/7 Diệntích Chau Dai Duong 5,56 5.06 4,66 5,23 5,07 (nghin ha) Châu Mỹ 4204 3872 367,9 3783 3813 Châu Phi 15814 1.1 44,2 Chau Au 5343 54,1 54,7 58,3 54,6 Nang suat Chau Dai Duong 80,3 76,9 73,7 T15 73,5 (tân/ha) Châu Mỹ 635 63,0 64,8 62,6 61,5 Chau Phi 13,7 148 14,9 14,5 15,7 Chau A 1104 111,2 113,2 118,0 118,9 Châu Âu 23,0 23,3 22,9 24,4 20,5 Sanluong ChauDaiDuong 0,45 0,39 0,34 0,38 0,37 (triéu tan) Châu Mỹ 267 24,4 23,9 23,7 23,4 Chau Phi 21,7 2245 22,9 22,8 22,9 Nguon: FAOSTAT, 2023 1.1 Nguồn gốc, phân loại Tomato là tên gọi của Nam Mỹ cho cây cà chua.
Cà chua có nguồn gốc ở Peru, Bolivia và Ecuador trước khi Christopher Columbus tìm ra châu Mỹ, thì cà chua đã được trồng ở Peru và Mehico. Các nhà vườn đã trồng trọt, thuần dưỡng những giống cà chua quả nhỏ và dạng hoang dại. Những giống và loài hoang dại được mang từ nơi xuất xứ đến Trung Mỹ, rồi đến Mehico (Tạ Thu Cúc, 2003). Cà chua bi (Solanum lycopersicum var.
cerasiforme) thuộc họ Ca Solanaceae là loại cà chua quả nhỏ. Trong tiếng Anh gọi la Cherry tomato (Hồ Thi Ngân Hà, 2017). 4 Loại cà chua này được xem là một loại rau cao cấp với hàm lượng vitamin (đặc biệt là vitamin C) và khoáng chat cao (đường, đạm, lycopene) (Trần Văn Khải và Nguyễn Thị Ngọc Giang, 2020). Quả cà chua bi tuy nhỏ nhưng sai qua và được trồng quanh năm ở khắp mọi nơi trên cả nước, trong đó chủ yếu là Da Lạt.
Ca chua bi rất được ưa chuộng, ít sâu bệnh, có sức sinh trưởng mạnh mẽ. Qua ca chua bi nhỏ, có dạng hình tròn hoặc dai, mau sắc đa dạng như đỏ, vàng, hồng, xanh, nâu. Cà chua bi ăn sống rat giòn, có vị ngọt lẫn vị chua, nhưng ít chua hon cà chua thông thường (Hồ Thị Ngân Hà, 2017).2 Đặc điểm thực vật học Hệ rễ cây cà chua thuộc loại rễ chùm, có khả năng ăn sâu trong đất. Khi gieo thắng rễ cà chua có thé ăn sâu tới 1,5 m nhưng ở độ sâu dưới 1 m rễ ít, khả năng hút nước và chất dinh đưỡng ở tầng đất 0,5 m yếu.
Hệ rễ phân bố chủ yếu ở tầng đất 0 — 30 cm. Khả năng tái sinh của hệ rễ cà chua mạnh, khi rễ chính bị đứt, rễ phụ phát triển mạnh. Thân cây cà chua thay đổi trong quá trình sinh trưởng phụ thuộc vào giống, điều kiện ngoại cảnh (nhiệt độ) và chất dinh dưỡng. Ở thời kỳ cây con, thân tròn, có màu tím nhạt, có lông tơ phủ day, thân giòn, dé gãy, dé bị tổn thương.
Khi trưởng thành cây có màu xanh nhạt hơi tối, thường có tiết diện đa giác, cây cứng, phần gốc hoá gỗ. Đặc điểm của thân cà chua phát triển theo kiêu lưỡng phân, các chùm hoa sinh ra trên thân chính va các cành. Vi vậy thân chính có vi trí quan trọng đối với sản lượng cây, các chéi phát triển mạnh ở nách lá, đặc biệt trong điều kiện nhiệt độ thích hợp và am độ không khí cao. Các chồi nách khi trưởng thành đều có khả năng ra hoa và qua, nhưng sự sinh trưởng, phát triển, khả năng ra hoa, qua thay đối theo vị trí trên cây.
Theo quy luật vị trí cành ở sát ngay dưới chùm hoa thứ nhất của thân chính, cho sản lượng tương đương như thân chính. Trong sản xuất khi tỉa 2 cành thì nên để 1 thân chính và 1 cành dưới chùm hoa thứ nhất. Nếu vì nguyên nhân nào đó làm cho cành nay bị gãy thì có thé để cành ở vị trí ngay trên chùm hoa thứ nhất của thân chính. Sau khi xác định số cảnh, những nhánh còn lại kịp thời tỉa bỏ khi còn non dé tập trung dinh dưỡng cho quả.
Lá cà chua thuộc loại lá kép lông chim lẻ, mỗi lá hoàn chỉnh gồm có 3 — 4 đôi lá chét tuỳ theo giống ngọn lá có một phiến lá riêng gọi là lá đỉnh. Ở giữa các đôi lá chét còn có lá giữa, trên gốc lá chét có những phiến lá nhỏ gọi là lá bên. Bộ lá có ý nghĩa quan trọng đối với năng suất, số lá trên cây ít, khi lá bị bệnh hại sẽ ảnh hưởng lớn đến năng suât quả. Hoa mọc thành chùm, lưỡng tính, tự thụ phấn là chính.
Ca chua có 3 loại chùm hoa: Chùm đơn giản, chùm trung gian và chùm phức tạp. Loại chùm đơn giản chỉ có một trục chính, hoa mọc so le trên trục. Loại chùm trung gian thường có 2 nhánh chính. Loại chùm phức tạp phân chia thành nhiều nhánh.
Số chùm hoa trên cây trong một chu kỳ sống khoảng 20 chùm hoặc nhiều hơn. Số lượng hoa trên chùm thay đổi tuỳ giống và thời tiết, thường từ 5 — 20 hoa. Căn cứ vào đặc điểm ra hoa, có thé phân cả chua thành 3 loại: loại hình sinh trưởng hữu hạn, loại hình sinh trưởng bán hữu hạn và loại hình sinh trưởng vô hạn. Loại hình sinh trưởng hữu hạn: Cây thấp, chiều cao cây dưới 65 cm, thân cây mập, chỗồi nách phát triển mạnh, cây có dạng bụi, vị tri chùm hoa thứ nhất thấp (khi thân chính có từ 7 — 8 lá).
Sau chùm hoa thứ nhất, cứ cách 1 — 2 lá thì có chùm hoa tiếp theo, cho đến khi trên thân chính có 3 — 4 chùm thì đỉnh sinh trưởng có chùm hoa cuối cùng, cây ngừng sinh trưởng chiều cao. Loại hình sinh trưởng bán hữu han: Cây cao trung bình trên 65 cm đến dưới 120 cm, thân lá sinh trưởng tốt, vị trí chùm hoa thứ nhất thấp (khi trên thân chính có từ 7 — 8 lá, có trường hop 9 — 10 1a). Sau chùm hoa thứ nhất, cứ cách 1 — 2 lá (có trường hợp 2 — 3 lá) thì có chùm hoa tiếp theo. Khi trên thân chính có 7 — 8 chùm hoa, cây ngừng sinh trưởng chiều cao.
Loại hình sinh trưởng vô hạn: Cây cao trên 120 cm, thân lá sinh trưởng tốt, sum suê, chỗồi nách phát triển mạnh, đặc biệt trong điều kiện nhiệt độ và độ 4m không khí cao. Vị trí chùm hoa thứ nhất cao, khoảng cách giữa các lóng dài. Khi trên thân chính có 9 — 10 lá (có trường hợp 10 — 12 lá) thì xuất hiện chùm hoa thứ nhất, sau đó cách 2 — 3 lá có chùm hoa tiếp theo cho đến khi cây già và chết. Trung bình trên thân chính có từ 12 — 13 chùm hoa hoặc nhiều hơn.
Quả cà chua chín thuộc loại quả mọng, được cấu tạo từ 2 ngăn đến nhiều ngăn. Hầu hết các giống trồng trọt, loại quả trung bình trở lên có trên 3 ngăn. Số quả trên cây của loài cà chua trồng trọt thay đối rất lớn từ 4 — 5 quả đến vài chục quả. Khối lượng 6 quả có sự chênh lệch đáng kể giữa loài va trong loài cà chua trồng trọt từ 2 — 3 g đến 200 — 300 g.
Căn cứ vào khối lượng quả có thé phân loại thành 3 cấp: quả nhỏ có khối lượng dưới 50 g, quả trung bình có khối lượng trên 50 — 100 g, quả to có khối lượng trên 100 g. Trong cùng một giống, số lượng qua và khối lượng quả thường có mối tương quan nghịch. Giống có số lượng quả nhiều thì khối lượng quả nhỏ và ngược lại (Tạ Thu Cúc, 2003).3 Yêu cầu điều kiện ngoại cảnh Cà chua ưa khí hậu ấm áp, khả năng thích nghỉ rộng nên được trồng rộng rãi trên thế giới. Cà chua chịu được nhiệt độ cao nhưng rất mẫn cảm với nhiệt độ thấp, có thể sinh trưởng, phát triển trong phạm vi nhiệt độ từ 15 — 35°C.
Ngoài phạm vi nhiệt độ này, hầu hết các giống cà chua trồng trọt sinh trưởng không bình thường. Nhiệt độ thích hợp từ 22 — 24°C. Cà chua là cây trồng phản ứng không chặt chẽ với độ dài ngày. Vì vậy nhiều giống cà chua trồng trọt có thé ra hoa trong điều kiện thời gian chiếu sáng dai hoặc ngắn.
Nếu điều kiện nhiệt độ thích hợp thì cây cà chua có thé sinh trưởng, phát triển ở nhiều vùng sinh thái khác nhau và nhiều mùa vụ khác nhau. Cà chua là cây ưa sáng. Cường độ ánh sáng thấp nhất cho cà chua sinh trưởng và phát triển là 4000 lux, thích hợp nhất là 14. Cà chua là cây không chịu úng nên khi chuyền đột ngột từ chế độ âm thấp sang chế độ âm cao sẽ gây ra hiện tượng nứt quả.
Độ ẩm đất thích hợp cho cây sinh trưởng và phát triển là 70 — 80%. Dat thiếu nước cây sinh trưởng kém, còi coc, long ngắn lá nhỏ, thiếu nước nghiêm trọng dẫn đến rụng nụ, rụng hoa, quả, năng suất và chất lượng quả giảm.