chương 1 .77 Chƣơng 2 DIỄN TRÌNH NGHI LỄ GIA ĐÌNH CỦA NGƢỜI ÊĐÊ HIỆN NAY Ở BUÔN MA THUỘT 2. Không gian thực hành nghi lễ gia đình…………………………………. Không gian sản xuất (nương rẫy)…………………………………. Không gian cư trú của gia đình (nhà sàn dài)…………………….
Không gian khu mộ địa…………………………………………………. Diễn trình các nghi lễ liên quan đến hoạt động sinh kế. Nghi lễ cúng bến nước (Ngă yang kpin êa). Nghi lễ ăn cơm mới (Hma Ngắt).
Diễn trình các nghi lễ liên quan đến đời ngƣời. Diễn trình các nghi lễ liên quan đến giai đoạn sinh đẻ. Diễn trình các nghi lễ liên quan đến hôn nhân. Diễn trình các nghi lễ liên quan đến tang ma .118 Tiểu kết chương 2 .131 Chƣơng 3 ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA VÀ XU HƢỚNG BIẾN ĐỔI NGHI LỄ GIA ĐÌNH CỦA NGƢỜI ÊĐÊ HIỆN NAY Ở BUÔN MA THUỘT v 3.
Đặc điểm văn hóa của nghi lễ gia đình. Đặc điểm về chủ lễ, thầy cúng, lời cúng thần. Đặc điểm về lễ vật, thức ăn, trang phục và trang sức. Đặc điểm về biểu tượng.
Nhạc cụ truyền thống, khan. Xu hƣớng biến đổi nghi lễ gia đình của ngƣời Êđê hiện nay ở Buôn Ma Thuột. Các yếu tố ảnh hưởng đến xu hướng biến đổi nghi lễ gia đình của người Êđê hiện nay ở Buôn Ma Thuột……………………………………………………. Chiều kích biến đổi nghi lễ gia đình của người Êđê hiện nay ở Buôn Ma Thuột………………………………………………….………………………………183 Tiểu kết chương 3.
195 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 201 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Lý do chọn đề tài Khi Ďề cập Ďến các tộc ngƣời thiểu số ở Buôn Ma Thuột, ngƣời ta thƣờng nhắc Ďến ngƣời ÊĎê, bởi Ďây là một trong những tộc ngƣời thiểu số có số dân Ďông nhất ở khu vực này. Và họ có một nền văn hóa Ďa dạng, phong phú, mang tính Ďiển hình về Ďời sống văn hóa con ngƣời Tây Nguyên.
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Ngô Đức Thịnh Ďã từng cho rằng: “Trong các dân tộc thiểu số ở nƣớc ta, dân tộc ÊĎê có một nền văn hóa dân gian thật phong phú, Ďa dạng, thấm Ďậm những giá trị nhân bản, tiêu biểu cho một trình Ďộ phát triển văn hóa các dân tộc ở Việt Nam” (Ngô Đức Thịnh, 2006, tr. Chúng tôi hoàn toàn Ďồng tình với quan Ďiểm Ďó, vì trong nền văn hóa dân gian của mình, ngƣời ÊĎê có hệ thống nghi lễ rất phong phú, chứa nhiều ý nghĩa giáo dục, ý nghĩa nhân sinh và Ďó cũng là thái Ďộ ứng xử của tộc ngƣời này Ďối với cá nhân, cộng Ďồng, Ďặc biệt là Ďối với thần linh, nó phản ảnh Ďậm nét bản sắc văn hóa của tộc ngƣời này. Nghi lễ gia Ďình là một Ďiển hình, nó chiếm vị trí rất quan trọng trong hệ thống nghi lễ của ngƣời ÊĎê. Từ trƣớc Ďến nay, trong suốt chiều dài lịch sử, ngƣời ÊĎê ở Đắk Lắk nói chung, ở Buôn Ma Thuột nói riêng luôn Ďón nhận Ďƣợc sự quan tâm nghiên cứu của rất nhiều các nhà khoa học Ďến từ nhiều lĩnh vực khác nhau nhƣ sử học, dân tộc học, xã hội học,.
Vì thế, ngày càng có nhiều các công trình nghiên cứu về ngƣời ÊĎê ở nhiều góc Ďộ khoa học khác nhau Ďƣợc ra Ďời. Nhƣng chúng tôi nhận thấy, cho Ďến hiện nay chƣa có công trình nào nghiên cứu có hệ thống về nghi lễ gia Ďình của ngƣời ÊĎê ở Buôn Ma Thuột dƣới góc Ďộ Văn hóa học. Có thể khẳng Ďịnh rằng, nghi lễ gia Ďình là một trong những thành tố quan trọng bậc nhất cấu thành nên bản sắc văn hóa của ngƣời ÊĎê. Trong bối cảnh kinh tế quốc tế Ďã và Ďang diễn ra mạnh mẽ trên toàn lãnh thổ Việt Nam nói chung, Buôn Ma Thuột nói riêng nhƣ hiện nay, thế giới trở nên ngày càng “phẳng” hơn.
Toàn cầu hóa không chỉ mang lại những cơ hội lớn, mà nó còn mang lại những thách thức không nhỏ cho mỗi quốc gia, mỗi Ďịa 2 phƣơng Ďang hòa mình vào xu hƣớng Ďó. Đặc biệt ở một quốc gia Ďang phát triển nhƣ Việt Nam, toàn cầu hóa Ďã và Ďang Ďặt ra cho chúng ra rất nhiều thách thức trên mọi lĩnh vực trong Ďời sống xã hội, trong Ďó vấn Ďề giữ gìn bản sắc văn hóa của mỗi Ďịa phƣơng là một thách thức lớn. Buôn Ma Thuột là thủ phủ của toàn vùng Tây Nguyên, nên hàng chục năm qua, Ďặc biệt là từ năm 1995 Ďến nay, Ďƣợc sự quan tâm của Đảng và Nhà nƣớc nên Ďời sống kinh tế, xã hội, chính trị, Ďô thị, tín ngƣỡng và công nghệ ở Buôn Ma Thuột ngày càng phát triển mạnh mẽ trong bối cảnh toàn cầu hóa. Nhƣng mọi vấn Ďề Ďều có hai mặt của nó, một trong những mặt trái của toàn cầu hóa là sự biến Ďổi trong bản sắc văn hóa của ngƣời ÊĎê ở Buôn Ma Thuột, trong Ďó sự biến Ďổi của nghi lễ gia Ďình là biểu hiện rõ nét nhất.
“Chúng tôi cho rằng, không thể hiểu bản sắc văn hóa của ngƣời ÊĎê nếu nhƣ không nghiên cứu về văn hóa dân gian của tộc ngƣời này” (Mai Trọng An Vinh, 2021, tr. Và “không thể xây dựng nền văn hóa mới của dân tộc, nếu nhƣ không từ xuất phát Ďiểm là văn hóa dân gian” (Ngô Đức Thịnh, 2006, tr. Do Ďó, việc nghiên cứu nghi lễ gia Ďình của ngƣời ÊĎê ở Buôn Ma Thuột trong giai Ďoạn hiện nay là việc làm cần thiết mang tính lý luận lẫn thực tiễn cao. Đó cũng là lý do chính Ďể chúng tôi chọn Ďề tài: “Nghi lễ gia đình của người Êđê hiện nay ở Buôn Ma Thuột” làm luận án Tiến sĩ ngành Văn hóa học của mình.
Lịch sử nghiên cứu liên quan đến đề tài 2. Nhóm công trình nghiên cứu liên quan đến nghi lễ gia đình của các tộc ngƣời Từ sau năm 1986, Ďời sống kinh tế, chính trị, văn hóa-xã hội, tín ngƣỡng, Ďô thị, công nghệ ở Việt Nam ngày càng có nhiều biến Ďổi theo chiều hƣớng tích cực. Kéo theo Ďó là sự biến Ďổi văn hóa gia Ďình truyền thống của các tộc ngƣời anh em trên lãnh thổ Việt Nam nhƣ là một tất yếu. Gia Ďình là hạt nhân cơ bản của xã hội, trong Ďó nghi lễ gia Ďình là một thành tố văn hóa gần nhƣ không thể thiếu trong mỗi gia Ďình ở mỗi tộc ngƣời.
Vì thế, những nghiên cứu liên quan Ďến nghi lễ gia Ďình của các tộc ngƣời nhiều năm qua Ďã và Ďang là Ďề tài Ďón nhận Ďƣợc sự quan tâm ngày càng nhiều từ các nhà nghiên cứu Ďến từ nhiều lĩnh vực khác nhau. Có thể nêu 3 ra hàng loạt công trình nhƣ: Nghi lễ chuyển đổi của người Hoa Quảng Đông ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay của tác giả Trần Hạnh Minh Phƣơng; Hôn nhân và gia đình của người Khơ Mú ở huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La của tác giả Nguyễn Thị Thuận; Nghi lễ của người Hà Nhì ở huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai hiện nay của tác giả Trịnh Thị Lan; Nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Nùng Cháo ở huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn hiện nay của tác giả Hoàng Thùy Dƣơng; Tang thức của người Việt Bắc bộ là tín đồ Phật giáo và Công giáo của tác giả Lê Thị Cúc; Tang thức của người Việt Công giáo ở Thành phố Hồ Chí Minh sau cộng đồng Vatican II (Nghiên cứu trường hợp giáo xứ Tân Lập và giáo xứ Tân Định) của tác giả Tạ Duy Linh,… Nhƣng bốn công trình sau Ďây, giúp chúng tôi có Ďƣợc sự kế thừa Ďáng kể nhất cho luận án của mình: Năm 2010, tác giả Phan Quốc Anh Ďã cho ra mắt công trình Nghi lễ vòng đời của người Chăm Ahier ở Ninh Thuận. Văn hóa của ngƣời Chăm nói chung, văn hóa phi vật thể của tộc ngƣời này nói riêng luôn có sức hút Ďối với các nhà nhiên cứu. Ở phần Ďầu công trình, tác giả Ďƣa ra nhận Ďịnh: “Để có hiểu biết về một tộc ngƣời, trƣớc hết cần tìm hiểu chiều sâu Ďời sống tâm linh, tƣ tƣởng của họ.
Nghiên cứu nghi lễ vòng Ďời là một hƣớng tiếp cận trực tiếp vào cốt lõi của Ďời sống tâm linh, niềm tin tín ngƣỡng. Tín ngƣỡng Ďƣợc thể hiện qua hệ thống nghi lễ, trong Ďó, nghi lễ vòng Ďời là một mắt xích quan trọng” (tr. Chúng tôi rất Ďồng tình với quan Ďiểm trên, bởi lẽ, nghi lễ vòng Ďời của một tộc ngƣời nói chung, của ngƣời Chăm Ahier nói riêng thƣờng chiếm vị trí trung tâm, rất quan trọng trong hệ thống nghi lễ của họ. Vì chính bên trong nó chứa Ďựng hầu hết những nét văn hóa mang Ďậm bản sắc tộc ngƣời từ văn hóa của mỗi cá nhân cho Ďến gia Ďình, cộng Ďồng.
Đặc biệt hơn, nó chứa Ďựng hầu hết nhân sinh quan, thế giới quan, vũ trụ quan của một tộc ngƣời trong các mối quan hệ, giữa con ngƣời với con ngƣời, với môi trƣờng tự nhiên, với môi trƣờng xã hội và Ďặc biệt là giữa con ngƣời với thế giới thần linh, linh hồn. Ngƣời Chăm có mối liên hệ gần gũi với các tộc ngƣời nói các ngôn ngữ cùng ngữ tộc Malay – Polynesia, trong Ďó có ngƣời 4 ÊĎê, là tộc ngƣời mà luận án của chúng tôi Ďang nghiên cứu. Nên giữa hai nền văn hóa truyền thống của họ có nhiều nét tƣơng Ďồng, Ďiển hình nhƣ cùng theo chế Ďộ mẫu hệ, cùng có tín ngƣỡng Ďa thần, cùng sử dụng luật tục Ďể hƣớng dẫn, Ďiều chỉnh, Ďiều hoà các mối quan hệ xã hội. Vì những nét tƣơng Ďồng Ďó giữa hai nền văn hóa của hai tộc ngƣời, nên công trình Nghi lễ vòng đời của người Chăm Ahier ở Ninh Thuận của tác giả Phan Quốc Anh Ďã cho chúng tôi có Ďƣợc sự tham khảo, kế thừa Ďáng kể trong quá trình thực hiện luận án của mình.
Năm 2011, Luận án chuyên ngành Nhân học văn hóa với Ďề tài Các nghi lễ gia đình của người Tày Mường ở Con Cuông, Nghệ An Ďƣợc tác giả Lê Hải Đăng bảo vệ thành công tại Học viện Khoa học Xã hội. Tày Mƣờng là một trong ba nhóm Ďịa phƣơng của ngƣời Thái ở Nghệ An, với cách tiếp cận từ góc Ďộ nhân học văn hóa, công trình Ďã lần lƣợt chỉ ra những Ďặc trƣng văn hóa trong nghi lễ gia Ďình của tộc ngƣời này. Quan trọng hơn, thông qua công trình tác giả Ďã cho ngƣời Ďọc thấy Ďƣợc những biến Ďổi trong nghi lễ gia Ďình và những nguyên nhân dẫn Ďến sự biến Ďổi Ďó. Tác giả Ďã vận dụng lý thuyết biến Ďổi văn hóa Ďể giải thích cho sự vận Ďộng, biến Ďổi trong thực hành nghi lễ gia Ďình từ nội dung cho Ďến hình thức ở cộng Ďồng ngƣời Tày Mƣờng hiện nay.