Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Nghiên cứu về nghi lễ gia đình của các dân tộc ở Việt Nam Cho đến nay, đã có hàng trăm công trình nghiên cứu về nghi lễ gia đình. Các công trình dưới góc nhìn dân tộc học, văn hóa học đã thể hiện hết sức phong phú về các loại hình nghi lễ gia đình.
Những nghi lễ gia đình đã và đang nhận được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều tác giả thuộc các lĩnh vực, chuyên ngành khác nhau. Tổng quan một số công trình nghiên cứu của các nhà văn hóa học, dân tộc học/nhân học giúp NCS tìm ra phương pháp tiếp cận, hướng đi mới cho đề tài luận án. Đề cập đến nghi lễ gia đình với các nghi lễ vòng đời, khá nhiều các tác giả đã đi sâu mô tả về từng nghi lễ vòng đời của người Việt ở vùng đồng bằng. Trong đó, đáng chú ý là các công trình nghiên cứu về “Nghi lễ đời người” của Lê Trung Vũ [100], “Lễ tục vòng đời” của Phạm Minh Thảo [82], “Nghi lễ đời người” của Trương Thìn [84].
Các công trình này đã phác họa bức tranh tương đối đầy đủ và có hệ thống về những nghi lễ đời người của người Việt với các nội dung nghi lễ ở thời kỳ phôi thai, từ lúc lọt lòng đến tuổi học trò, hôn lễ, lão - mừng thọ, qua đời (tang lễ), các tiết trong năm… Cũng có khá nhiều công trình nghiên cứu về nghi lễ chu kỳ đời người của các dân tộc thiểu số. Có thể nêu lên một số công trình như: Phan Quốc Anh với nghiên cứu “Nghi lễ vòng đời của người Chăm Ahiêr ở Ninh Thuận”[1] đã nghiên cứu nghi lễ vòng đời của người Chăm Bàlamôn ở Ninh Thuận một cách khá kỹ lưỡng với các nội dung: Nhìn lại tình hình nghiên cứu; Người Chăm Ahiêr ở Ninh Thuận; Những nghi lễ vòng đời người; Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Chăm qua nghi lễ vòng đời người. 11 Trong các công trình “Nghi lễ vòng đời người Xơ Đăng” của Phan Văn Hoàng [46], “Nghi lễ vòng đời người Khmer tỉnh Sóc Trăng” của Võ Thành Hùng [48], các tác giả đã khái quát về những lễ thức quan trọng trong chu kỳ đời người, qua đó làm rõ giá trị văn hóa trong nghi lễ vòng đời của người Xơ Đăng ở Kon Tum, người Khmer ở Sóc Trăng. Các tác giả không những cung cấp nhiều tư liệu về đời sống tâm linh, tín ngưỡng, phong tục truyền thống của tộc người mà còn có những đánh giá, nhận diện những giá trị của nghi lễ vòng đời nhìn từ góc độ văn hóa.
Cuốn sách “Các nghi lễ chủ yếu trong chu kỳ đời người của nhóm Dao Tiền ở Ba Bể, Bắc Kạn” [70], Lý Hành Sơn trên cơ sở miêu tả khá sinh động các nghi lễ chủ yếu trong đời người và quá trình biến đổi của những nghi lễ đó, tác giả đã làm rõ vai trò, chức năng, giá trị của những nghi lễ này cũng như đặc trưng văn hóa của người Dao nói chung, nhất là người Dao Tiền ở Bắc Kạn. Cuốn sách này có hệ thống tư liệu hết sức đa dạng, phong phú và có độ tin cậy cao bởi tác giả là người dân tộc Dao. Bên cạnh đó, một số bài viết về nghi lễ vòng đời người được đăng tải trên các tạp chí nghiên cứu chuyên ngành: Đỗ Hồng Kỳ (2000), Nghi lễ vòng đời của người Mnông [53], Nguyễn Văn Mạnh (2013), Biến đổi nghi lễ vòng đời của dân tộc Chứt ở Bắc Trung Bộ hiện nay [57]. Theo các tác giả, trong bối cảnh hiện nay, các nghi lễ vòng đời người của tộc người Mnông, Chứt như sinh đẻ, hôn lễ, tang ma… đang biến đổi nhiều theo hướng tiếp thu cái hiện đại và bỏ dần những yếu tố truyền thống.
Nguyên nhân của những biến đổi là do giao lưu, tiếp biến văn hóa giữa các tộc người, điều kiện kinh tế - xã hội, ảnh hưởng bởi các chương trình dự án của Nhà nước. Các tác giả cũng nêu ra một số giải pháp để bảo tồn các giá trị văn hóa thông qua nghi lễ vòng đời người. Có thể nói, nghi lễ gia đình là một chủ đề được khá nhiều nhà dân tộc học quan tâm. Nhiều công trình nghiên cứu về nghi lễ gia đình đã đi sâu mô 12 tả, tìm hiểu về những tập tục và kiêng kỵ của từng tộc người như: Nguyễn Quang Khải với “Tập tục và kiêng kỵ”[52], giải quyết các tập tục và kiêng kỵ đối với một số tộc người như Việt, Thái, Hmông, Dao,.
Đây cũng là một tài liệu tham khảo hữu ích cho nghiên cứu về chủ đề nghi lễ. Đỗ Thúy Bình với công trình nghiên cứu về “Hôn nhân và gia đình các dân tộc Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” [18] đã ít nhiều đề cập đến các nghi lễ trong gia đình. Một số công trình đi sâu nghiên cứu về nghi lễ trong hôn nhân, đặc biệt là các nghi lễ đám cưới như: “Đám cưới truyền thống của người Tày ở Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng” của Hoàng Hữu Bình, Trần Thị Hạnh [16] đã phản ánh khá sâu sắc đám cưới của người Tày gồm các bước: Đính hôn; Lễ dạm hỏi; Chuẩn bị lễ cưới; Ngày cưới; Đi đón dâu; Con rể lạy tổ; Con rể dâng rượu mời khách; Bữa cơm đoàn kết hoan hỷ giữa đoàn nhà trai và nhà gái; Mời con dâu ra cửa về nhà chồng; Nàng dâu ra cửa về nhà chồng; Đón con dâu vào nhà; Lễ lại mặt. Đây là bài viết khá công phu cung cấp những thông tin hữu ích cho những nghiên cứu có cùng chủ đề này.
Năm 2008, Trịnh Thị Lan công bố bài viết “Biến đổi trong nghi lễ hôn nhân ở nông thôn Việt Nam (Qua nghiên cứu tại ba tỉnh Yên Bái, Thừa Thiên - Huế và Tiền Giang)”[54] đã đề cập đến những biến đổi trong nghi lễ hôn nhân ở nông thôn Việt Nam qua kết quả nghiên cứu tại các điểm của tỉnh Yên Bái, Thừa Thiên - Huế, Tiền Giang. Tác giả đã tập trung tìm hiểu: Quan niệm về hôn nhân và tiêu chuẩn lựa chọn trong hôn nhân; Các hình thức tìm hiểu. Đồng thời tìm hiểu những thay đổi trong các nghi thức chính của lễ cưới: lễ dạm ngõ, lễ ăn hỏi, lễ cưới, tục lại mặt, tục cưới lại… Bên cạnh đó, cũng năm 2008, bài viết “Nghi lễ cưới xin của người Việt (Kinh) làng Bạch Trữ, xã Tiến Thắng, huyện Mê Linh, tỉnh Vĩnh Phúc” của Lê Thị Hường [51] đã đưa ra quan niệm về hôn nhân và tuổi kết hôn của người dân làng Bạch Trữ; đồng thời tìm hiểu nghi lễ cưới xin của người Việt truyền thống và biến đổi từ lễ dạm hỏi, lễ ăn hỏi đến lễ cưới. Phạm Quang Hoan trong bài viết “Lễ cưới của người Hmông Trắng 13 huyện Đồng Văn tỉnh Hà Giang”[45] đã làm rõ một số đặc điểm về lễ cưới của nhóm Hmông này qua các bước dạm hỏi - các bước tiến hành; thoả thuận lại rượu thịt; báo đón dâu; đón dâu - cưới chính thức; đưa dâu rể qua nhà bố mẹ vợ,.
Cùng chủ đề này, năm 2011, Tẩn Kim Phu có công trình “Nghi lễ trong việc cưới - việc tang của người Dao Khâu (ở Sìn Hồ, Lai Châu) [66] nghiên cứu nghi lễ cưới xin, tang ma của người Dao Khâu ở Sìn Hồ, Lai Châu. Tuy nhiên, những tư liệu trong cuốn sách chủ yếu mới mô tả trình tự các nghi thức trong cưới xin, tang ma mà chưa có những phân tích về sự biến đổi, nguyên nhân biến đổi của những nghi lễ này trong cộng đồng người Dao Khâu. Ngoài những cuốn sách chuyên khảo, các bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành, còn có rất nhiều luận văn, luận án chọn nghi lễ gia đình, nghi lễ vòng đời người làm đối tượng nghiên cứu. Có thể kể đến: “Những nghi lễ vòng đời chủ yếu của người Khmer xã Châu Lăng, huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang” của Nguyễn Văn Lữ (2007) [56], “Nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Dao Thanh Y, huyện Hoành Bồ, tỉnh Quảng Ninh” của Nguyễn Thị Thu Hà (2016) [30], “Nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Hoa Quảng Đông ở quận 5, thành phố Hồ Chí Minh” của Đỗ Hồng Thanh (2016) [73], “Nghi lễ của người Hà Nhì ở huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai hiện nay” của Trịnh Thị Lan (2016) [55], “Nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Tày huyện Na Hang, tỉnh Tuyên Quang” của Nguyễn Thị Hoa Mai (2018) [59], “Nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Nùng Cháo ở huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn hiện nay” của Hoàng Thùy Dương (2019) [23].
Nhìn chung, các tác giả luận án đã làm rõ thực trạng nghi lễ chu kỳ đời người của các tộc người; sự biến đổi và các yếu tố tác động đến sự biến đổi của nghi lễ chu kỳ đời người; làm rõ các giá trị văn hóa tộc người thông qua các nghi lễ; nêu một số giải pháp bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa nghi lễ vòng đời của các tộc người trong thời kỳ CNH, HĐH đất nước. Có thể nhận thấy rằng, các công trình nghiên cứu trên là một nguồn tư 14 liệu có giá trị tham khảo khi nghiên cứu về nghi lễ vòng đời các tộc người ở Việt Nam. Tuy rằng hầu hết chỉ tập trung về nghi lễ vòng đời của các tộc người. Cho đến nay, mới chỉ có một số ít các công trình nghiên cứu về nghi lễ gia đình với đầy đủ các nghi lễ trong gia đình như: “Nghi lễ gia đình của người Tày Mường ở Nghệ An” của Lê Hải Đăng [24], “Nghi lễ gia đình của người Mảng ở Việt Nam” của Nguyễn Văn Thắng [81] đã bao quát được toàn bộ nghi lễ trong gia đình của tộc người với hệ thống nghi lễ trong chu kỳ đời người (nghi lễ sinh đẻ và nuôi dạy con, nghi lễ cưới xin, nghi lễ tang ma, nghi lễ thờ cúng tổ tiên, nghi lễ liên quan đến nhà mới, nghi lễ mừng thọ, nghi lễ nông nghiệp… Từ đó, các tác giả cũng đã chỉ ra những biến đổi, xu hướng biến đổi trong nghi lễ gia đình, nguyên nhân của sự biến đổi cũng như vai trò và ý nghĩa của nghi lễ gia đình.
Nguyên nhân của sự biến đổi nghi lễ xuất phát từ những thay đổi khách quan về diện mạo kinh tế, xã hội, văn hóa, chính sách pháp luật chung của đất nước và yếu tố chủ quan (sự giao lưu tiếp biến văn hóa với các tộc người khác). Theo NCS, đây là những tư liệu nghiên cứu khoa học hữu ích cho những người quan tâm đến nghi lễ gia đình của người Tày Mường ở Nghệ An, người Mảng ở Việt Nam và vấn đề bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa tộc người nói chung.