Luận Án Tiến Sĩ Về Nghèo Đa Chiều Tại Tỉnh Lào Cai Ở Vùng Trung Du Và Miền Núi Phía Bắc

Luận án tiến sĩ phân tích nghèo đa chiều tại vùng trung du và miền núi phía Bắc, tập trung vào tỉnh Lào Cai và các giải pháp phát triển.

• Tác giả: Ngô Xuân Quyết
• Người hướng dẫn: GS. TS Ngô Thắng Lợi
• Trường học: Viện Nghiên Cứu Quản Lý Kinh Tế Trung Ương
• Chuyên ngành: Kinh Tế Phát Triển
• Đề tài: Nghèo Đa Chiều ở Vùng Trung Du và Miền Núi Phía Bắc: Nghiên Cứu Tỉnh Lào Cai
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Những điểm mới của luận án
• 1.3. Về khoa học
• 1.4. Về thực tiễn
• 1.5. Kết cấu của luận án
• 2. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• 2.1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN NGHÈO ĐA CHIỀU
• 2.1.1. Các nghiên cứu ở nước ngoài có liên quan đến nghèo đa chiều
• 2.1.2. Các nghiên cứu trong nước có liên quan đến nghèo đa chiều
• 2.1.3. Những khoảng trống nghiên cứu
• 2.2. HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• 2.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2.2. Đối tượng, phạm vi và câu hỏi nghiên cứu
• 2.2.3. Cách tiếp cận và khung phân tích
• 2.2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CƠ SỞ LÝ LUẬN, CHỈ TIÊU ĐO LƯỜNG VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ NGHÈO ĐA CHIỀU
• 3.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGHÈO ĐA CHIỀU
• 3.1.1. Khái niệm về nghèo đa chiều
• 3.1.2. Vai trò của việc đánh giá và thúc đẩy giảm nghèo đa chiều
• 3.1.3. Đặc điểm của việc đánh giá và thúc đẩy giảm nghèo đa chiều
• 3.2. Nội dung phản ánh nghèo đa chiều
• 3.2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều
• 3.3. CHỈ TIÊU ĐO LƯỜNG NGHÈO ĐA CHIỀU VÙNG TRUNG DU VÀ MIỀN NÚI PHÍA BẮC, TỈNH LÀO CAI
• 3.3.1. Một số bộ chỉ tiêu đo lường nghèo đa chiều của thế giới, Việt Nam
• 3.3.2. Đề xuất bộ chỉ tiêu đo lường nghèo đa chiều áp dụng cho vùng Trung du và miền núi phía Bắc và tỉnh Lào Cai
• 3.4. KINH NGHIỆM GIẢM NGHÈO CỦA MỘT SỐ NƯỚC
• 3.4.1. Kinh nghiệm của Trung Quốc
• 3.4.2. Kinh nghiệm của Hàn Quốc
• 3.4.3. Kinh nghiệm một số nước ASEAN
• 3.4.4. Bài học cho thực hiện giảm nghèo đa chiều ở vùng Trung du và miền núi phía Bắc và tỉnh Lào Cai
• 4. THỰC TRẠNG NGHÈO ĐA CHIỀU Ở VÙNG TRUNG DU VÀ MIỀN NÚI PHÍA BẮC: TRƯỜNG HỢP TỈNH LÀO CAI
• 4.1. ĐẶC ĐIỂM VÙNG TRUNG DU VÀ MIỀN NÚI PHÍA BẮC VÀ TỈNH LÀO CAI
• 4.1.1. Đặc điểm tự nhiên
• 4.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 4.2. THỰC TRẠNG NGHÈO ĐA CHIỀU Ở VÙNG TRUNG DU VÀ MIỀN NÚI PHÍA BẮC: TRƯỜNG HỢP TỈNH LÀO CAI
• 4.2.1. Thực trạng chỉ số nghèo đa chiều ở vùng Trung du và miền núi phía Bắc và tỉnh Lào Cai
• 4.2.2. Thực trạng chỉ số nghèo từng chiều vùng Trung du và miền núi phía Bắc và tỉnh Lào Cai
• 4.3. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NGHÈO ĐA CHIỀU Ở KHU VỰC TRUNG DU VÀ MIỀN NÚI PHÍA BẮC: TRƯỜNG HỢP TỈNH LÀO CAI
• 4.3.1. Đặc điểm vị trí địa lý
• 4.3.2. Điều kiện tự nhiên
• 4.3.3. Tiềm năng kinh tế
• 4.3.4. Đặc điểm của hộ gia đình
• 4.3.5. Cơ chế, chính sách
• 4.4. ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ NGHÈO ĐA CHIỀU Ở VÙNG TRUNG DU VÀ MIỀN NÚI PHÍA BẮC: TRƯỜNG HỢP TỈNH LÀO CAI
• 4.4.1. Những kết quả đạt được
• 4.4.2. Những tồn tại, hạn chế
• 4.4.3. Nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế
• 5. GIẢI PHÁP GIẢM NGHÈO ĐA CHIỀU VÙNG TRUNG DU VÀ MIỀN NÚI PHÍA BẮC: TRƯỜNG HỢP TỈNH LÀO CAI
• 5.1. BỐI CẢNH CÓ LIÊN QUAN ĐẾN NGHÈO ĐA CHIỀU Ở VÙNG TRUNG DU VÀ MIỀN NÚI PHÍA BẮC, TỈNH LÀO CAI GIAI ĐOẠN 2021 - 2030
• 5.1.1. Bối cảnh quốc tế
• 5.1.2. Bối cảnh trong nước
• 5.2. QUAN ĐIỂM VÀ ĐỊNH HƯỚNG GIẢM NGHÈO ĐA CHIỀU VÙNG TRUNG DU VÀ MIỀN NÚI PHÍA BẮC, TỈNH LÀO CAI GIAI ĐOẠN 2021 - 2030
• 5.2.1. Quan điểm giảm nghèo đa chiều
• 5.2.2. Định hướng về đo lường nghèo đa chiều và thực hiện giảm nghèo đa chiều
• 5.3. GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY GIẢM NGHÈO ĐA CHIỀU VÙNG TRUNG DU VÀ MIỀN NÚI PHÍA BẮC VÀ TỈNH LÀO CAI
• 5.3.1. Hoàn thiện thước đo nghèo đa chiều
• 5.3.2. Hoàn thiện hệ thống chính sách giảm nghèo đa chiều
• 5.3.3. Hoàn thiện hệ thống dữ liệu phục vụ giám sát và đánh giá chương trình/chính sách giảm nghèo
• 5.3.4. Tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước giảm nghèo đa chiều
• 5.3.5. Cải thiện môi trường kinh tế và hạ tầng phục vụ sản xuất cho vùng nghèo, người nghèo
• 5.3.6. Tăng cường công tác tuyên truyền nâng cao nhận thức của nhóm đối tượng nghèo
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nghèo đa chiều

Nghèo đa chiều là khái niệm phản ánh tình trạng thiếu thốn không chỉ về thu nhập mà còn về nhiều khía cạnh khác như giáo dục, y tế, nhà ở và tiếp cận dịch vụ cơ bản. Tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc, đặc biệt là tỉnh Lào Cai, nghèo đa chiều trở thành một vấn đề cấp bách cần được giải quyết. Theo báo cáo của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, tỷ lệ hộ nghèo tại Lào Cai chiếm 42,3% tổng số hộ nghèo cả nước, trong đó nhóm dân tộc thiểu số chiếm tỷ lệ cao. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có những chính sách giảm nghèo hiệu quả và bền vững.

1.1. Đặc điểm của vùng Trung du và miền núi phía Bắc

Vùng Trung du và miền núi phía Bắc có địa hình phức tạp, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và là nơi sinh sống của nhiều dân tộc thiểu số. Đặc điểm này ảnh hưởng lớn đến tình hình kinh tế - xã hội và mức độ nghèo của người dân. Các yếu tố như thiếu hụt về cơ sở hạ tầng, dịch vụ y tế và giáo dục đã làm cho người dân khó khăn trong việc tiếp cận các nguồn lực cần thiết để cải thiện cuộc sống. Chính vì vậy, việc nghiên cứu và đánh giá thực trạng nghèo đa chiều tại đây là rất quan trọng.

II. Thực trạng nghèo đa chiều ở tỉnh Lào Cai

Thực trạng nghèo đa chiều ở tỉnh Lào Cai cho thấy nhiều vấn đề nghiêm trọng. Theo số liệu điều tra, tỷ lệ hộ nghèo trong nhóm dân tộc thiểu số cao hơn nhiều so với mức trung bình của cả nước. Các chỉ số về giáo dục, y tế và điều kiện sống đều cho thấy sự thiếu hụt nghiêm trọng. Cụ thể, tỷ lệ thiếu hụt về hố xí hợp vệ sinh lên tới 62,21%, trong khi thiếu hụt về tiếp cận thông tin là 30,24%. Những con số này không chỉ phản ánh tình trạng nghèo vật chất mà còn cho thấy sự thiếu hụt trong các khía cạnh phi vật chất của cuộc sống.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều

Nhiều yếu tố tác động đến tình trạng nghèo đa chiều ở Lào Cai, bao gồm điều kiện tự nhiên, cơ chế chính sách và đặc điểm của hộ gia đình. Đặc biệt, sự cách biệt về địa lý và thiếu hụt cơ sở hạ tầng đã làm cho người dân khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ thiết yếu. Hơn nữa, các chính sách giảm nghèo hiện tại chưa thực sự phù hợp với đặc thù của vùng, dẫn đến hiệu quả giảm nghèo chưa cao. Do đó, cần có những giải pháp cụ thể và phù hợp hơn để giải quyết vấn đề này.

III. Giải pháp giảm nghèo đa chiều

Để giảm nghèo đa chiều ở tỉnh Lào Cai, cần xây dựng một chiến lược tổng thể và đồng bộ. Các giải pháp cần tập trung vào việc cải thiện điều kiện sống, nâng cao chất lượng giáo dục và y tế, đồng thời tạo điều kiện cho người dân tiếp cận các nguồn lực sản xuất. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền và các tổ chức xã hội trong việc triển khai các chương trình giảm nghèo. Hơn nữa, việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về nghèo đa chiều cũng là một yếu tố quan trọng trong quá trình thực hiện.

3.1. Hoàn thiện chính sách giảm nghèo

Chính sách giảm nghèo cần được hoàn thiện để phù hợp với thực tiễn tại Lào Cai. Cần xây dựng các chỉ tiêu đo lường nghèo đa chiều cụ thể, từ đó có những giải pháp can thiệp phù hợp. Việc áp dụng các mô hình giảm nghèo hiệu quả từ các nước khác cũng cần được xem xét và điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện địa phương. Đồng thời, cần tăng cường công tác giám sát và đánh giá để đảm bảo các chương trình giảm nghèo đạt được hiệu quả cao nhất.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế "Nghèo đa chiều ở vùng Trung du và miền núi phía Bắc: trường hợp tỉnh Lào Cai" do nghiên cứu sinh Ngô Xuân Quyết thực hiện tại Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương năm 2021, chuyên ngành Kinh tế phát triển (mã số 9 31 01 05), dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. TS. Ngô Thắng Lợi và TS. Nguyễn Thị Hoa.

Về tính cấp thiết, công cuộc giảm nghèo tại Việt Nam đã đạt những kết quả cụ thể khi tỷ lệ nghèo trên đầu người tính theo chi tiêu tiền tệ giảm mạnh từ 57% năm 1990 xuống mức thấp vào các năm sau đó. Đến năm 2015, Chính phủ Việt Nam ban hành chuẩn nghèo đa chiều áp dụng cho giai đoạn 2016 - 2020, chuyển đổi phương pháp tiếp cận từ đo lường nghèo đơn chiều dựa vào thu nhập sang đo lường đa chiều. Trong Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2016 - 2020, mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo đa chiều bình quân cả nước được đặt ra từ 1% đến 1,5%/năm, riêng các huyện nghèo và xã đặc biệt khó khăn giảm bình quân 4%/năm.

Tuy nhiên, kết quả giảm nghèo chưa thực sự bền vững, nguy cơ tái nghèo cao và sự chênh lệch giữa các vùng miền vẫn tồn tại. Theo kết quả rà soát hộ nghèo năm 2014 của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, người dân tộc thiểu số chiếm 15% tổng dân số nhưng chiếm tới 47% tổng số hộ nghèo cả nước. Đến năm 2020, số liệu rà soát cho thấy vùng Trung du và miền núi phía Bắc chiếm 42,3% tổng số hộ nghèo toàn quốc; trong đó hộ nghèo dân tộc thiểu số chiếm 88,33% tổng số hộ nghèo dân tộc thiểu số của vùng và chiếm 60,96% tổng số hộ nghèo dân tộc thiểu số cả nước. Tỷ lệ thiếu hụt các chỉ số tại vùng này còn cao: hố xí/nhà tiêu hợp vệ sinh thiếu hụt 62,21%; tài sản phục vụ tiếp cận thông tin thiếu hụt 30,24%; diện tích nhà ở thiếu hụt 30,08%; trình độ giáo dục người lớn thiếu hụt 13,95%.

Lào Cai được chọn làm địa bàn nghiên cứu điển hình vì vừa phản ánh đặc trưng nghèo chung của vùng Trung du và miền núi phía Bắc (tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số nghèo vật chất cao), vừa có tốc độ phát triển kinh tế nhanh hơn một số địa phương lân cận, xuất hiện bộ phận dân cư thoát nghèo thu nhập nhưng vẫn thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra gồm:

1. Đa số nghiên cứu trước đây chủ yếu tiếp cận theo tiêu chí nghèo đơn chiều hoặc áp dụng chuẩn nghèo đa chiều chung của quốc gia, chưa xây dựng chuẩn nghèo đa chiều riêng biệt phù hợp với đặc thù vùng miền núi.
2. Các nghiên cứu thường sử dụng số liệu báo cáo tổng hợp sẵn có của các bộ, ngành, ít công trình khai thác trực tiếp nguồn dữ liệu vi mô từ các cuộc Điều tra mức sống hộ gia đình Việt Nam (VHLSS) do Tổng cục Thống kê tiến hành.
3. Thiếu vắng các công trình đánh giá toàn diện, hệ thống về nghèo đa chiều tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc với trường hợp cụ thể là tỉnh Lào Cai.

Mục tiêu nghiên cứu:

• Mục tiêu tổng quát: Phân tích lý luận và đánh giá thực trạng nghèo đa chiều ở vùng Trung du và miền núi phía Bắc (trọng tâm là tỉnh Lào Cai) nhằm đề xuất giải pháp thúc đẩy giảm nghèo đa chiều giai đoạn 2021 - 2030, cung cấp căn cứ khoa học cho việc hoàn thiện chính sách giảm nghèo.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế về nghèo đa chiều.
  2. Phân tích thực trạng nghèo đa chiều ở vùng Trung du và miền núi phía Bắc thông qua nghiên cứu điển hình tại tỉnh Lào Cai.
  3. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc qua trường hợp tỉnh Lào Cai.
  4. Đề xuất giải pháp thực hiện giảm nghèo đa chiều ở vùng Trung du và miền núi phía Bắc, trọng tâm cho tỉnh Lào Cai giai đoạn 2021 - 2030.

Câu hỏi nghiên cứu:

• Một là: Làm thế nào để đo lường nghèo đa chiều ở Việt Nam? Làm thế nào để nhận diện và đo lường nghèo đa chiều ở các vùng khác nhau? Những yếu tố nào tác động đến nghèo đa chiều ở Việt Nam?
• Hai là: Thực trạng nghèo đa chiều ở Việt Nam và vùng Trung du và miền núi phía Bắc như thế nào?
• Ba là: Kết quả nghiên cứu nghèo đa chiều tại tỉnh Lào Cai giúp ích gì cho các nhà hoạch định chính sách trong xây dựng chiến lược giảm nghèo sau năm 2020, và có cần những chính sách đặc thù cho vùng hay không?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Nghèo đa chiều và các vấn đề liên quan đến nghèo đa chiều.
• Phạm vi nội dung: Xây dựng bộ tiêu chí đo lường nghèo đa chiều và sử dụng bộ tiêu chí này để đo lường, đánh giá thực trạng; dữ liệu sử dụng là bộ số liệu VHLSS năm 2016 và 2018.
• Phạm vi không gian: Vùng Trung du và miền núi phía Bắc, nghiên cứu điển hình tại tỉnh Lào Cai.
• Phạm vi thời gian: Đánh giá thực trạng giai đoạn 2011 - 2018; đề xuất giải pháp cho giai đoạn 2021 - 2030.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các công trình nghiên cứu ngoài nước được tác giả tổng quan theo hai nhóm nội dung chính:

• Nghiên cứu về khái niệm và bản chất nghèo đa chiều: Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (1995, 2000) xác định nghèo đói là sự khốn cùng về vật chất, thiếu thốn về y tế, giáo dục, dễ bị tổn thương trước rủi ro và thiếu tiếng nói, quyền lực; từ đó khuyến nghị chiến lược ba trụ cột gồm tạo cơ hội, trao quyền và thiết lập mạng lưới an sinh xã hội. Louis-Marie Asselin và Anyck Dauphin (1999) hệ thống hóa ba trường phái lý thuyết về nghèo (trường phái Phúc lợi, Nhu cầu cơ bản, và Năng lực). Báo cáo Phát triển Con người của UNDP (1997) đưa ra khái niệm nghèo khổ tổng hợp/nghèo khổ con người. Báo cáo của Liên hiệp quốc (2003) gắn giảm nghèo với việc tiếp cận quyền con người. Nghiên cứu của Sabina Alkire, Jakob Dirksen, Ricardo Nogales và Christian Oldiges (2020) phân tích nghèo đa chiều trong bối cảnh dịch bệnh COVID-19, nhấn mạnh vai trò của các chỉ số nước sinh hoạt, dinh dưỡng và chất đốt.
• Nghiên cứu về phương pháp đo lường nghèo đa chiều: UNDP (1997) công bố Chỉ số Nghèo khổ Con người (HPI) phản ánh ba khía cạnh sức khỏe, giáo dục, mức sống nhưng chưa có chỉ báo kinh tế. Sabina Alkire và James Foster (2011) xây dựng phương pháp đo lường nghèo đa chiều (phương pháp AF). Thước đo này được áp dụng trong các nghiên cứu thực nghiệm của Maria Emma Santos và Karma Ura (2008) tại Bhutan, Sabina Alkire và Suman Seth (2008) tại Ấn Độ, Yele Batana (2008) tại khu vực châu Phi cận Sahara. Đến năm 2010, UNDP phối hợp với OPHI đưa ra Chỉ số nghèo đa chiều (MPI) trong Báo cáo Phát triển Con người 2010 nhằm thay thế HPI. Các công trình của Sabina Alkire và Maria Emma Santos (2011), Virginia Robano và Stephan C. Smith (2014) tại Bangladesh, cùng phân tích của Jakob Dirksen (2020) đã tổng kết các chiều cạnh và chỉ số phổ biến nhất được các quốc gia sử dụng để đo lường MPI.

Các công trình nghiên cứu trong nước được luận án rà soát:

• Nghiên cứu về nội dung nghèo: Các báo cáo đánh giá nghèo của Ngân hàng Thế giới (1995, 2000, 2003, 2012) và UNDP (1995); nghiên cứu tổng kết của Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (2011); nghiên cứu rà soát chính sách dân tộc của Đặng Kim Sơn và cộng sự (2012); các khảo sát mô hình cộng đồng của Oxfam và ActionAid (2013). Ở quy mô địa phương có nghiên cứu của Nguyễn Thị Nhung (2012) tại vùng Tây Bắc; báo cáo đánh giá nghèo có sự tham gia của cộng đồng do Cục Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID) thực hiện tại Lào Cai (2003); luận văn của Đỗ Thùy Linh (2007) và nghiên cứu của Giàng Thị Dung (2014) về khu kinh tế cửa khẩu gắn với giảm nghèo tại Lào Cai.
• Nghiên cứu về đo lường nghèo đa chiều: Nghiên cứu nghèo trẻ em của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với UNICEF (2008); báo cáo của Rebeca Rios Kohn và cộng sự (2010); nghiên cứu nghèo trẻ em tại Điện Biên của UBND tỉnh Điện Biên và UNICEF (2017); báo cáo nghèo đa chiều của Tổng cục Thống kê và UNICEF (2011); nghiên cứu nghèo đô thị tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh của UNDP (2010). Nghiên cứu của Lê Hà, Nguyễn Cường và Phùng Tùng (2013) sử dụng dữ liệu KSMS 2010 và 2012 theo phương pháp AF với 5 chiều (y tế, giáo dục, bảo hiểm và hỗ trợ xã hội, điều kiện sống, tham gia xã hội). Báo cáo nghèo đa chiều năm 2017 do Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, CAF, Tổng cục Thống kê, Mekong Economics và UNDP công bố đã phân tích sâu sắc thực trạng các chiều thiếu hụt của người dân tộc thiểu số và người khuyết tật. Đánh giá của Lo Thi Duc (2019) khẳng định sự cần thiết phải bổ sung các chiều đo lường mới như dinh dưỡng, việc làm và bảo hiểm xã hội cho giai đoạn sau năm 2020.

Vị trí của luận án: Luận án kế thừa phương pháp đo lường của Alkire - Foster và cấu trúc chỉ số MPI toàn cầu, đồng thời giải quyết khoảng trống nghiên cứu bằng cách đề xuất bộ chỉ tiêu đo lường nghèo đa chiều gồm 5 chiều và 12 chỉ tiêu thành phần có tính đến đặc thù vùng núi; trực tiếp bóc tách, phân tích bộ số liệu vi mô VHLSS 2016 và 2018 trên địa bàn tỉnh Lào Cai và vùng Trung du và miền núi phía Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khái niệm

Luận án dựa trên ba trường phái lý thuyết chính:

1. Trường phái Phúc lợi (Welfare approach): Coi nghèo là tình trạng cá nhân không đạt được mức phúc lợi kinh tế (mức sống) tối thiểu cần thiết; đo lường chủ yếu qua thu nhập và chi tiêu.
2. Trường phái Nhu cầu cơ bản (Basic needs approach): Coi nghèo là sự thiếu hụt các hàng hóa, dịch vụ cơ bản thiết yếu gồm lương thực, nước sinh hoạt, điều kiện vệ sinh, nhà ở, y tế, giáo dục và giao thông công cộng.
3. Trường phái Năng lực (Capability approach): Khởi xướng từ các nghiên cứu kinh tế học phát triển thập niên 1980, quan niệm nghèo là sự thiếu thốn các năng lực cơ bản để một cá nhân có được quyền tự do lựa chọn và theo đuổi cuộc sống mà họ mong muốn; tập trung vào việc trao cơ hội, tăng cường khả năng tự chủ và quyền tham gia xã hội.

Trên cơ sở tổng hợp lý luận, tác giả định nghĩa nghèo đa chiều là sự thiếu hụt của con người ở nhiều khía cạnh cơ bản và nâng cao của cuộc sống, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội từng thời kỳ, bao gồm mức thu nhập tối thiểu, cơ hội tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản (y tế, giáo dục, nhà ở, nước sạch, vệ sinh, thông tin) và các nhu cầu phát triển năng lực (được tham gia, có tiếng nói, được tôn trọng, có mạng lưới an sinh chống đỡ rủi ro).

Khung phân tích và cách tiếp cận

Luận án kết hợp bốn cách tiếp cận: tiếp cận từ khái quát đến thực tiễn, tiếp cận hệ thống, tiếp cận phát triển bền vững và tiếp cận từ nhu cầu (dựa trên tháp nhu cầu Maslow để xem xét mức độ thiếu hụt từ sinh học, an toàn đến tham gia xã hội).

Khung phân tích của luận án kết nối các công trình nghiên cứu và bài học kinh nghiệm quốc tế (Trung Quốc, Hàn Quốc, các nước ASEAN) để xác định khoảng trống; từ đó tiến hành đánh giá thực trạng nghèo đa chiều qua 5 chiều chỉ tiêu tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc (nghiên cứu điển hình tỉnh Lào Cai), phân tích 5 nhóm yếu tố ảnh hưởng, làm cơ sở đề xuất 6 nhóm giải pháp giai đoạn 2021 - 2030.

Dữ liệu và phương pháp thu thập

1. Dữ liệu thứ cấp:

• Dữ liệu vi mô từ Điều tra mức sống hộ gia đình Việt Nam (VHLSS) năm 2016 và 2018 do Tổng cục Thống kê thực hiện. Cỡ mẫu VHLSS toàn quốc gồm 46.995 hộ dân cư. Mẫu khảo sát riêng cho tỉnh Lào Cai là 510 hộ/năm, phân bổ trên 34 địa bàn, bảo đảm tính đại diện cấp tỉnh cho các chỉ tiêu thu nhập, y tế, giáo dục, nhà ở và tiếp cận thông tin.
• Các báo cáo chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững, Chương trình 135, báo cáo định kỳ giai đoạn 2011 - 2015 và 2016 - 2020 của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Ủy ban Dân tộc, Bộ Kế hoạch và Đầu tư và UBND tỉnh Lào Cai.

2. Dữ liệu sơ cấp: Tác giả tiến hành điều tra bằng bảng hỏi bắt đầu từ năm 2018 đối với 60 đối tượng chuyên gia và cán bộ thực tiễn nhằm thu thập ý kiến đánh giá về hệ thống chỉ tiêu đo lường, tính hiệu quả của chính sách và các yếu tố tác động đến nghèo đa chiều.

TT	Nhóm đối tượng điều tra	Số lượng (người)	Cơ quan, đơn vị công tác
1	Công chức, viên chức cấp Trung ương	15	Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Ủy ban Dân tộc, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Y tế, Bộ Xây dựng, Bộ Thông tin và Truyền thông, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ngân hàng Nhà nước, Ngân hàng Chính sách xã hội
2	Công chức, viên chức tỉnh Lào Cai	35	Sở Lao động - Thương binh và Xã hội, Ban Dân tộc, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
3	Các nhà khoa học, chuyên gia	10	Viện Khoa học Lao động và Xã hội, Trường Đại học Lao động - Xã hội, Đại học Quốc gia Hà Nội, Học viện Chính sách và Phát triển, Viện Chiến lược và Chính sách Tài chính
Tổng		60

Bộ chỉ tiêu đo lường nghèo đa chiều đề xuất

Luận án đề xuất bộ chỉ tiêu mới gồm 5 chiều và 12 chỉ tiêu thành phần, có bổ sung 2 chiều quan trọng là chiều Thu nhập và chiều Tiếp cận an sinh xã hội:

TT	Chiều nghèo	Các chỉ tiêu thành phần
1	Y tế	- Tiếp cận các dịch vụ y tế - Bảo hiểm y tế
2	Giáo dục	- Trình độ giáo dục của người lớn - Tình trạng đi học của trẻ em
3	Điều kiện sống	- Chất lượng nhà ở - Diện tích nhà ở bình quân đầu người - Nguồn nước sinh hoạt - Hố xí/Nhà tiêu hợp vệ sinh - Sử dụng dịch vụ viễn thông - Tài sản phục vụ tiếp cận thông tin
4	Thu nhập (bổ sung mới)	- Thu nhập bình quân đầu người/tháng
5	Tiếp cận bảo hiểm xã hội (bổ sung mới)	- Bảo hiểm xã hội

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các công trình và hướng nghiên cứu của luận án

Chương 1 hệ thống hóa các nghiên cứu quốc tế và trong nước về bản chất nghèo đói và các phương pháp đo lường nghèo đa chiều. Tác giả phân tích tiến trình dịch chuyển học thuật từ nghèo đơn chiều (đo bằng tiền tệ, chi tiêu) sang nghèo đa chiều (dựa trên nhu cầu cơ bản và năng lực cá nhân). Qua rà soát, chương này chỉ rõ các nghiên cứu trước đây chưa lượng hóa đầy đủ đặc thù vùng miền núi và chưa khai thác sâu bộ dữ liệu vi mô hộ gia đình của VHLSS. Trên cơ sở đó, chương 1 xác lập mục tiêu nghiên cứu, hệ thống 3 câu hỏi nghiên cứu, 4 cách tiếp cận, sơ đồ khung phân tích, thiết kế phương pháp thu thập số liệu thứ cấp (VHLSS 2016, 2018) và khảo sát sơ cấp đối với 60 cán bộ, chuyên gia từ năm 2018.

Chương 2: Cơ sở lý luận, chỉ tiêu đo lường và kinh nghiệm quốc tế về nghèo đa chiều

Chương 2 luận giải cơ sở lý luận về nghèo đa chiều thông qua ba trường phái: Phúc lợi, Nhu cầu cơ bản và Năng lực; phân tích vai trò của việc đo lường đa chiều trong việc nhận diện bản chất nghèo đói và định hướng chính sách. Chương làm rõ 4 đặc điểm của công tác giảm nghèo đa chiều: tính bao trùm lớn, đòi hỏi thực hiện đồng bộ, cần nhiều nguồn lực đầu tư và mang lại hiệu quả bền vững; xác định 3 nội dung phản ánh gồm thu nhập, phúc lợi dịch vụ và năng lực tự chủ. Về yếu tố ảnh hưởng, chương phân tích nhóm vị trí địa lý (khu vực hành chính, phát triển công nghiệp, quy hoạch dân cư, khoảng cách tiếp cận y tế - giáo dục) và nhóm điều kiện tự nhiên (đất, nước, khí hậu, sinh vật, khoáng sản).

Chương 2 tổng kết kinh nghiệm thực tiễn giảm nghèo từ Trung Quốc (xóa nghèo chính xác, gắn phát triển kinh tế hạ tầng với chuyển dịch việc làm), Hàn Quốc (phong trào Saemaul Undong phát huy nội lực cộng đồng) và các quốc gia ASEAN (phát triển an sinh xã hội dựa vào cộng đồng). Từ đó, tác giả xây dựng bộ chỉ tiêu đo lường nghèo đa chiều áp dụng cho vùng Trung du và miền núi phía Bắc và tỉnh Lào Cai gồm 5 chiều và 12 chỉ tiêu thành phần, đưa thêm chỉ tiêu thu nhập bình quân đầu người/tháng và bảo hiểm xã hội vào hệ thống đo lường.

Chương 3: Thực trạng nghèo đa chiều ở vùng Trung du và miền núi phía Bắc: trường hợp tỉnh Lào Cai

Chương 3 trình bày các đặc điểm tự nhiên, địa hình chia cắt, thời tiết khắc nghiệt cùng thực trạng kinh tế - xã hội, dân số và cơ cấu lao động tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc nói chung và tỉnh Lào Cai nói riêng. Khai thác dữ liệu VHLSS 2016 và 2018, chương phân tích chi tiết biến động của chỉ số nghèo đa chiều tổng hợp (MPI) và tỷ lệ thiếu hụt tại từng chiều, từng chỉ tiêu thành phần:

• Tình trạng thiếu hụt dịch vụ y tế và bảo hiểm y tế.
• Tình trạng đi học đúng tuổi của trẻ em và trình độ học vấn của người lớn (tỷ lệ thiếu hụt học vấn người lớn của đồng bào dân tộc thiểu số vẫn ở mức cao).
• Thiếu hụt các điều kiện sống: chất lượng kết cấu nhà ở, diện tích nhà ở bình quân đầu người, nguồn nước sinh hoạt hợp vệ sinh, nhà tiêu hợp vệ sinh (chỉ số có tỷ lệ thiếu hụt cao nhất), việc sử dụng dịch vụ viễn thông và tài sản tiếp cận thông tin.
• Mức độ thiếu hụt về thu nhập bình quân đầu người và sự thiếu hụt nghiêm trọng trong tiếp cận hệ thống bảo hiểm xã hội của lao động nông thôn, vùng cao.

Chương 3 phân tích 5 nhóm yếu tố tác động đến nghèo đa chiều tại Lào Cai: vị trí địa lý xa xôi cách trở; thiên tai và điều kiện tự nhiên khắc nghiệt; tiềm năng kinh tế phân tán; đặc điểm hộ gia đình (quy mô hộ đông con, tỷ lệ người phụ thuộc cao, trình độ chủ hộ thấp); cùng những vướng mắc trong cơ chế, chính sách hỗ trợ. Chương kết luận bằng việc đánh giá những thành tựu đạt được, chỉ ra các mặt tồn tại, hạn chế (lõi nghèo dân tộc thiểu số, nguy cơ tái nghèo do thiên tai, cơ sở hạ tầng thiếu đồng bộ) và phân tích nguyên nhân chủ quan, khách quan.

Chương 4: Giải pháp giảm nghèo đa chiều vùng Trung du và miền núi phía Bắc: trường hợp tỉnh Lào Cai

Chương 4 nhận định bối cảnh quốc tế và trong nước giai đoạn 2021 - 2030, tác động của hội nhập kinh tế và dịch bệnh. Tác giả xác lập 3 quan điểm chỉ đạo:

1. Giảm nghèo của vùng phải đặt trong tổng thể chiến lược giảm nghèo quốc gia nhưng có cơ chế tính đến đặc thù vùng miền núi.
2. Giảm nghèo bền vững trên mọi khía cạnh xã hội, bảo đảm khả năng tiếp cận công bằng cho các nhóm yếu thế, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số.
3. Hoàn thiện công tác giám sát, đánh giá đáp ứng yêu cầu quản lý tiến bộ.

Chương định hướng lộ trình đo lường nghèo đa chiều cho giai đoạn 2021 - 2025 và 2026 - 2030, đồng thời đề xuất 6 nhóm giải pháp thực hiện:

• Nhóm 1: Hoàn thiện thước đo nghèo đa chiều phù hợp thực tiễn vùng miền núi.
• Nhóm 2: Hoàn thiện hệ thống chính sách giảm nghèo đa chiều, tích hợp các chính sách phân tán, tránh chồng chéo đối tượng và nội dung hỗ trợ.
• Nhóm 3: Hoàn thiện hệ thống dữ liệu phục vụ giám sát và đánh giá chương trình, chính sách giảm nghèo (xây dựng hệ thống thông tin quản lý trợ giúp xã hội - MIS).
• Nhóm 4: Tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về giảm nghèo đa chiều, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ cơ sở.
• Nhóm 5: Cải thiện môi trường kinh tế, hoàn thiện kết cấu hạ tầng phục vụ sản xuất và kết nối thị trường tiêu thụ nông sản cho vùng nghèo, hộ nghèo.
• Nhóm 6: Tăng cường tuyên truyền, đổi mới nhận thức nhằm khơi dậy ý chí chủ động vươn lên thoát nghèo của người dân, xóa bỏ tư tưởng trông chờ, ỷ lại vào hỗ trợ của Nhà nước.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học

Luận án đề xuất một bộ chỉ tiêu đo lường nghèo đa chiều mới gồm 5 chiều với 12 chỉ tiêu thành phần áp dụng cho vùng Trung du và miền núi phía Bắc. Điểm mới về lý luận là việc bổ sung đồng thời chiều Thu nhập (chỉ tiêu thu nhập bình quân đầu người/tháng) và chiều Tiếp cận an sinh xã hội (chỉ tiêu bảo hiểm xã hội) bên cạnh ba chiều truyền thống là y tế, giáo dục và điều kiện sống. Đóng góp này phản ánh toàn diện các nấc thang nhu cầu phát triển của người nghèo vùng miền núi, khắc phục sự tách rời trước đây giữa tiêu chí thu nhập và các tiêu chí thiếu hụt dịch vụ xã hội cơ bản.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Đây là công trình khai thác trực tiếp nguồn dữ liệu vi mô từ các cuộc Điều tra mức sống hộ gia đình Việt Nam (VHLSS năm 2016 và 2018) để lượng hóa các chiều thiếu hụt, mang lại bức tranh thực chứng cập nhật về nghèo đa chiều tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc và tỉnh Lào Cai.
• Luận án phân tích mức độ tác động của các yếu tố địa lý, nhân khẩu học và chính sách đến tình trạng nghèo đa chiều của đồng bào dân tộc thiểu số.
• Các nhóm giải pháp đề xuất cho giai đoạn 2021 - 2030 được thiết kế dựa trên sự kết hợp giữa định hướng giảm nghèo quốc gia với điều kiện đặc thù vùng miền núi, đóng góp căn cứ tham khảo trực tiếp cho các nhà quản lý trong việc thiết kế chính sách giảm nghèo giai đoạn mới.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế:

• Nguồn số liệu vi mô hộ gia đình phục vụ phân tích thực trạng trong luận án dừng lại ở các cuộc điều tra VHLSS năm 2016 và 2018; chưa bao quát được các biến động kinh tế - xã hội phát sinh trong các năm tiếp theo.
• Địa bàn khảo sát sâu tập trung vào điển hình tỉnh Lào Cai; do đó một số đặc thù tiểu vùng khác tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc chưa được khảo sát chi tiết tương đương.
• Quy mô mẫu điều tra sơ cấp đối với cán bộ và chuyên gia là 60 người, phản ánh ý kiến chuyên gia ở phạm vi nhất định.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Tiếp tục cập nhật và kiểm chứng bộ chỉ tiêu 5 chiều 12 chỉ số với các bộ số liệu VHLSS các chu kỳ tiếp theo sau năm 2020.
• Mở rộng phạm vi nghiên cứu thực nghiệm, so sánh đối chứng giữa các tỉnh trong vùng Trung du và miền núi phía Bắc (như các tỉnh Tây Bắc và Đông Bắc).
• Đánh giá hiệu quả thực tế của việc lồng ghép chỉ tiêu bảo hiểm xã hội và dịch vụ việc làm vào các chính sách giảm nghèo đa chiều giai đoạn 2021 - 2025 và 2026 - 2030.

Giá trị tham khảo

Luận án cung cấp nguồn tài liệu học thuật và thực tiễn hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Các cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Ủy ban Dân tộc, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, cùng chính quyền các tỉnh vùng Trung du và miền núi phía Bắc có thể tham khảo cơ sở khoa học để thiết kế các chính sách giảm nghèo đặc thù, tích hợp các chương trình mục tiêu quốc gia và xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu giám sát đánh giá chính sách.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Kinh tế phát triển, Quản lý công, Chính sách công: Luận án cung cấp khung phân tích đa chiều hoàn chỉnh, phương pháp xử lý dữ liệu vi mô hộ gia đình từ điều tra VHLSS và quy trình vận dụng phương pháp Alkire - Foster vào phân tích thực tế cấp địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Bộ chỉ tiêu đo lường nghèo đa chiều do tác giả đề xuất có cấu trúc như thế nào?
Bộ chỉ tiêu gồm 5 chiều và 12 chỉ tiêu thành phần: chiều Y tế (tiếp cận dịch vụ y tế, bảo hiểm y tế); chiều Giáo dục (trình độ giáo dục của người lớn, tình trạng đi học của trẻ em); chiều Điều kiện sống (chất lượng nhà ở, diện tích nhà ở, nguồn nước sinh hoạt, hố xí/nhà tiêu hợp vệ sinh, dịch vụ viễn thông, tài sản tiếp cận thông tin); chiều Thu nhập (thu nhập bình quân đầu người/tháng); và chiều Tiếp cận bảo hiểm xã hội (bảo hiểm xã hội).

2. Vì sao tác giả lựa chọn tỉnh Lào Cai làm địa bàn nghiên cứu điển hình cho vùng Trung du và miền núi phía Bắc?
Tỉnh Lào Cai hội tụ hai đặc trưng cơ bản: vừa có tỷ lệ lớn đồng bào dân tộc thiểu số gặp khó khăn về kinh tế mang tính đại diện cho tình trạng nghèo của vùng, vừa có sự phát triển kinh tế nhanh hơn một số tỉnh lân cận. Nhiều hộ gia đình tại Lào Cai đã vượt qua ngưỡng nghèo thu nhập nhưng vẫn thiếu hụt các chiều dịch vụ xã hội cơ bản, phù hợp để đánh giá bản chất nghèo đa chiều và dự báo xu hướng giảm nghèo của vùng trong tương lai.

3. Cơ cấu mẫu dữ liệu được sử dụng trong luận án gồm những nguồn nào?
Dữ liệu thứ cấp gồm mẫu vi mô VHLSS năm 2016 và 2018 (mẫu toàn quốc 46.995 hộ tại các địa bàn; mẫu Lào Cai gồm 510 hộ/năm trên 34 địa bàn). Dữ liệu sơ cấp gồm 60 người được phỏng vấn bằng bảng hỏi từ năm 2018, chia thành 3 nhóm: 15 cán bộ cấp Trung ương, 35 cán bộ cấp tỉnh Lào Cai và 10 chuyên gia, nhà khoa học thuộc các viện nghiên cứu, trường đại học.

4. Dữ liệu rà soát năm 2020 của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phản ánh những thiếu hụt cơ bản nào tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc?
Vùng Trung du và miền núi phía Bắc chiếm 42,3% tổng số hộ nghèo cả nước. Các tỷ lệ thiếu hụt dịch vụ xã hội cơ bản của hộ nghèo trong vùng gồm: hố xí/nhà tiêu hợp vệ sinh thiếu hụt 62,21%; tài sản phục vụ tiếp cận thông tin thiếu hụt 30,24%; diện tích nhà ở thiếu hụt 30,08%; và trình độ giáo dục của người lớn thiếu hụt 13,95%.

5. Luận án đề xuất những quan điểm chỉ đạo nào cho công tác giảm nghèo đa chiều giai đoạn 2021 - 2030?
Luận án xác lập 3 quan điểm: (1) Giảm nghèo của vùng đặt trong bối cảnh quốc gia nhưng tính đến đặc thù vùng miền núi; (2) Giảm nghèo bền vững trên mọi khía cạnh và bảo đảm tiếp cận cho nhóm yếu thế; (3) Hoàn thiện công tác giám sát, đánh giá đáp ứng yêu cầu quản lý tiến bộ.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Ngô Xuân Quyết đã hệ thống hóa các trường phái lý thuyết về nghèo đói và kinh nghiệm quốc tế để xây dựng bộ chỉ tiêu đo lường nghèo đa chiều gồm 5 chiều và 12 chỉ tiêu thành phần áp dụng cho vùng Trung du và miền núi phía Bắc. Thông qua việc phân tích dữ liệu vi mô VHLSS 2016, 2018 và khảo sát chuyên gia tại tỉnh Lào Cai, công trình đã làm rõ thực trạng thiếu hụt dịch vụ xã hội, thu nhập và bảo hiểm xã hội, đồng thời xác định các yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội tác động đến nghèo đa chiều. Hệ thống 6 nhóm giải pháp do luận án đề xuất là nguồn tư liệu khoa học có giá trị phục vụ công tác hoạch định chính sách giảm nghèo bền vững cho giai đoạn 2021 - 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN NGHÈO ĐA CHIỀU 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài có liên quan đến nghèo đa chiều 1. Nghiên cứu về nội dung nghèo đa chiều “Đánh giá tình trạng nghèo trên thế giới” của Ngân hàng Thế giới (1995) được xem là một trong các nghiên cứu sớm nhất có tính toàn diện và hệ thống về vấn đề nghèo.

Trong báo cáo tình hình phát triển thế giới, nhóm tác giả bắt đầu nghiên cứu bằng việc dẫn chứng các câu trả lời của người dân khi được hỏi khái niệm như thế nào về nghèo. Trên cơ sở đó, báo cáo đã đi đến kết luận “Một người được gọi là nghèo khi không có việc làm, không có đủ tiền để mua lương thực thực phẩm để có thể duy trì được cuộc sống của mình, không có tiền để cho con đi học và cũng không đủ tiền để chữa bệnh khi ốm đau”. Bên cạnh đó, báo cáo này cũng đề cập đến các thước đo về nghèo (chủ yếu là thước đo nghèo về thu nhập), cũng như cách tính các thước đo đó. Điểm nổi bật trong báo cáo này, đó chính là việc phát hiện và tổng kết các nguyên nhân của nghèo.

Trong đó, nguyên nhân dẫn đến tình trạng một cá nhân hay hộ gia đình bị rơi vào nghèo được nhắc đến nhiều nhất đó là sự hạn chế trong tiếp cận với các nguồn lực (đặc biệt là vốn, đất đai) để sản xuất kinh doanh. Do đó, theo nhóm nghiên cứu, để giải quyết nghèo, Chính phủ các quốc gia cần chú trọng đến các chính sách tăng khả năng tiếp cận các nguồn lực sản xuất cho người dân. Nếu có thể tìm cách tăng được thu nhập cho người nghèo sẽ giúp họ tăng khả năng tiếp cận với giáo dục và y tế, có vậy mới thoát khỏi vòng luẩn quẩn của nghèo. Mặc dù trong nghiên cứu trên, nhóm tác giả đã khuyến nghị Chính phủ các quốc gia nên hành động như thế nào để có thể giải quyết vấn đề nghèo.

luan an 7 Tuy nhiên, khung lý thuyết về giải quyết nghèo mà nghiên cứu đưa ra chưa toàn diện, chưa cụ thể vì không phản ánh được bản chất của nghèo. Chính vì vậy, trong “Conceptual Framework for Poverty Measurement and Poverty Alleviation Policies”, Louis – Marie Asselin Anyck Dauphin (1999) đã hệ thống các khái niệm khác nhau về nghèo cũng như thước đo nghèo, trên cơ sở đó đề xuất cách giải quyết nghèo cho các Chính phủ. Theo nhóm tác giả, có rất nhiều nghiên cứu về nghèo nên dẫn đến có nhiều khái niệm khác nhau về thuật ngữ này. Tuy nhiên, vẫn có điểm chung là “.

đều xem nghèo là tình trạng một nhóm người trong xã hội không có khả năng được hưởng một “cái gì đó” ở mức tối thiểu cần thiết”. Sự khác nhau về “cái gì đó” đã được đề cập đến ở ba lý thuyết chủ yếu đó là lý thuyết của trường phái Phúc lợi, trường phái Nhu cầu cơ bản và trường phái Khả năng. Trong đó, theo trường phái Phúc lợi, xem một xã hội có hiện tượng nghèo khi một hay nhiều cá nhân trong xã hội đó không có được một mức phúc lợi kinh tế (thường được sử dụng đồng nhất với mức sống) được coi là cần thiết để đảm bảo một cuộc sống tối thiểu hợp lý theo tiêu chuẩn của xã hội đó. Khi đó, tăng thu nhập được xem là điều quan trọng nhất để nâng cao mức sống.

Theo cách hiểu này, các chính sách xóa đói giảm nghèo (XĐGN) sẽ phải tập trung vào việc tăng năng suất, tạo việc làm… qua đó nâng cao thu nhập cho người dân để họ có thể có được mức phúc lợi kinh tế cần thiết như xã hội mong muốn. Không phủ nhận hoàn toàn khái niệm nghèo của trường phái Phúc lợi, trường phái Nhu cầu cơ bản, coi “cái gì đó” mà người nghèo thiếu là một tập hợp những hàng hoá và dịch vụ được xác định cụ thể mà việc thoả mãn chúng là điều kiện tiên quyết để đảm bảo chất lượng cuộc sống. Những nhu cầu cơ bản đó bao gồm lương thực, thực phẩm, nước, điều kiện vệ sinh, nhà ở, quần áo, giáo dục và y tế cơ sở, và giao thông công cộng. Theo trường phái này, để XĐGN cần có chính sách cụ thể đối với từng loại nhu cầu cơ bản, chứ không chỉ tập trung vào mỗi việc tăng thu nhập cho cá nhân.

luan an 8 Vì nhu cầu cơ bản cũng thay đổi tùy theo tuổi tác, giới tính… và các đặc điểm nhân khẩu khác, cũng như mức độ tham gia các hoạt động của từng cá nhân. Do đó, theo trường phái thứ ba - trường phái Năng lực, giá trị cuộc sống của con người không chỉ phụ thuộc duy nhất vào độ thoả dụng hay thoả mãn các nhu cầu cơ bản, mà đó là khả năng mà một con người có được, là quyền tự do đáng kể mà họ được hưởng, để vươn tới một cuộc sống mà họ mong muốn. Theo cách hiểu này, điều mà các chính sách XĐGN cần làm là phải tạo điều kiện để người nghèo có được năng lực thực hiện các chức năng cần thiết, đi từ những thứ rất cơ bản như đủ dinh dưỡng, có sức khoẻ tốt, tránh được nguy cơ tử vong sớm… đến những nhu cầu cao hơn như được tôn trọng, được tham gia vào đời sống xã hội, có tiếng nói và tiếng nói này phải đảm bảo được xã hội thừa nhận và tôn trọng. Như vậy, trường phái này khác cơ bản so với các trường phái trên ở chỗ chú trọng đến việc tạo cơ hội cho người nghèo để họ có thể phát huy năng lực theo cách mà họ tự chọn.

Thừa hưởng kết quả nghiên cứu trên, Báo cáo phát triển Con người của Cơ quan phát triển liên hiệp quốc (UNDP), (1997), đã đề cập đến khái niệm nghèo khổ dựa trên cơ sở quan điểm về phát triển con người, gọi là nghèo khổ tổng hợp hay nghèo khổ con người. Khác với khái niệm nghèo khổ từ thu nhập, nghèo khổ tổng hợp đề cập đến sự phủ nhận các cơ hội và sự lựa chọn để đảm bảo một cuộc sống cơ bản nhất hoặc “có thể chấp nhận được”. Theo đó, nghèo khổ được tính đến điều kiện khó khăn trong phát triển con người cơ bản, ví dụ như cuộc đời ngắn ngủi (tuổi thọ), thiếu giáo dục cơ bản và thiếu sự tiếp cận đến các nguồn lực tư nhân và của xã hội. Khái niệm trên cho thấy, xoá nghèo cũng là một khía cạnh của phát triển con người - một khái niệm được định nghĩa là “quá trình tăng thêm sự lựa chọn của con người”.

Năm 2000, Ngân hàng Thế giới (WB) thực hiện lần thứ hai một nghiên cứu khác về nghèo trên phạm vi toàn cầu “Báo cáo tình hình phát triển thế giới: tấn công nghèo”, (2000). Trong đó, WB khẳng định bản chất của nghèo là đa chiều, cụ thể gồm những khía cạnh cơ bản như sau: (1) Trước tiên và trên hết là sự khốn cùng về vật chất, được đo lường theo một tiêu chí thích hợp về thu nhập hoặc tiêu dùng hay nói cách khác khía cạnh đầu tiên của luan an 9 nghèo là nghèo theo thu nhập; (2) Đi kèm với sự khốn cùng về vật chất là sự hưởng thụ thiếu thốn về y tế và giáo dục; (3) Tiếp đến là nguy cơ dễ bị tổn thương và dễ gặp rủi ro, tức là khả năng một hộ gia đình hay cá nhân bị rơi vào cảnh nghèo về thu nhập hoặc về sức khoẻ; (4) Cuối cùng là tình trạng không có tiếng nói và quyền lực của người nghèo. Trong báo cáo gần đây nhất của Liên hiệp quốc về tình hình thực hiện mục tiêu thiên niên kỷ (2003) đã nhấn mạnh sự cần thiết đưa phương pháp tiếp cận "nghèo khổ" trên cơ sở “quyền lợi” cơ bản của con người (bao gồm quyền về kinh tế, xã hội, văn hoá, chính trị và dân sinh). Trong đó, có quyền tự do: Con người có quyền có một cuộc sống không bị đói khổ và bị đe dọa do bạo lực, chống đối và bị thương tổn; Quyền bình đẳng: Mọi người có quyền tham gia, hưởng thụ và chia sẻ thành quả phát triển của xã hội; Sự khoan dung: Mọi người cần phải được tôn trọng bao gồm cả niềm tin, văn hoá và ngôn ngữ.

Điều này có nghĩa là, các chính sách phát triển kinh tế cần hướng về người nghèo. Tăng trưởng kinh tế là cần thiết, song lợi ích từ tăng trưởng không tự động chuyển đến cho các hộ nghèo. Người nghèo cần trở thành mục tiêu trong việc hoạch định và đánh giá tác động của các chính sách phát triển. Cách tiếp cận mới này đã tập trung vào các chương trình cho phép người nghèo được sử dụng nguồn lực, giải pháp và sự sáng tạo của họ bằng cách tạo dựng một môi trường đảm bảo cũng như các nguồn lực quan trọng sẵn có bên ngoài.

Đảm bảo quyền cho người nghèo được nhìn nhận là yếu tố thiết yếu của thành công trong XĐGN. Với việc ngày càng hoàn thiện khái niệm về NĐC, WB đề xuất chiến lược tấn công nghèo với ba trụ cột chính đó là tạo cơ hội, trao quyền và thiết lập mạng lưới an sinh xã hội. Cụ thể khuyến nghị đối với Chính phủ các quốc gia, đó là: (1) Các quốc gia cần có chính sách cụ thể để hỗ trợ người nghèo có được các nguồn lực cần thiết như đất đai, vốn để tiến hành hoạt động sản xuất kinh doanh, tạo thu nhập để thoát khỏi tình trạng đói nghèo về vật chất; (2) Để thoát khỏi vòng luẩn quẩn của đói nghèo, sự trợ giúp đặc biệt từ Chính phủ đối với giáo dục, y tế, tiếp đến là nhà ở, nước sạch cho người nghèo là không thể thiếu được trong xây dựng chiến lược tấn công nghèo; (3) Cuối luan an 10 cùng, cần phát triển mạng lưới an sinh xã hội để giúp người nghèo chống đỡ với những rủi ro, giảm thiểu tổn thương và cần tạo cơ hội nhiều hơn để người nghèo tham gia hiệu quả vào các hoạt động ở địa phương. “Nghèo đói đa chiều và rủi ro từ COVID - 19” do tập thể các tác giả Sabina Alkire, Jakob Dirksen, Ricardo Nogales và Christian Oldiges thực hiện năm 2020 là một nghiên cứu về NĐC trong mối quan hệ tác động của đại dịch COVID - 19.

Theo các tác giả, khi đại dịch COVID - 19 chuẩn bị lây lan sang các khu vực đang phát triển, và các ứng phó khẩn cấp đặc biệt hiện đang được phát triển và áp dụng theo cách nhanh chóng. Các chương trình này thường liên quan đến các chương trình thực phẩm hoặc tiền mặt có mục tiêu hướng đến những người nghèo nhất và những người dễ bị tổn thương nhất.