CHƯƠNG I: TONG QUAN NGHIÊN CỨU VA CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan 1. Nghiên cứu liên quan đến nghèo đa chiều Trong bối cảnh xã hội ngày càng phát triển, cách tiếp cận một vấn đề của thế giới đã đa dang và chạm đến nhiều khía cạnh trong một van đề hơn. Nghèo đói cũng là vấn đề không năm ngoài số đó, đã có nhiều bài nghiên cứu tiếp cận nghèo đói theo cách tiếp cận đa chiều, thông qua cách đo lường các tiêu chí và các yếu tố ảnh hưởng tới nghèo đa chiều.
Cụ thé, tác giả Sabina Alkire và Maria Emma Santos [41] đã trình bày Chỉ số nghèo đa chiều (MPI) cho 104 quốc gia dang phát triển. Bộ MPI có cấu trúc toán học của một trong các thước đo đa chiều về nghèo đói của Alkire và Foster, các chỉ số này là số năm đi học, trẻ em đến trường, tử vong ở trẻ em, dinh dưỡng, điện, vệ sinh, nước, sàn nhà, nhiên liệu đun nấu, tài sản tương ứng với 03 lĩnh vực giáo dục, sức khỏe và mức sống, Công cụ đo lường này nhắm đến những người nghèo nhất, theo dõi các mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ đồng thời đề xuất các chính sách giải quyết những khó khăn mà người nghẻo phải trải qua. Hay tác giả Rod Hick [52] đã nhắn mạnh phân tích nghèo đói hiện đang diễn ra đa chiều, ngày càng tập trung vào nhiều khía cạnh mà cuộc sống con người có thể bị nghèo đi chứ không chỉ nghèo về vật chất. Bài báo này bài báo này, phân tích khả năng tiếp cận quan hệ giữa nghèo đói vật chất và thiếu thốn nhiều mặt ở Vương quốc Anh, và bằng cách đánh giá xem liệu các biện pháp này có xác định một nhóm cá nhân và nhóm riêng biệt có nguy cơ nghèo đói và thiếu thôn hay không.
Bên cạnh đó, Bidyadhar Dehury và Sanjay K. Mohanty [46] đã sử dung đữ liệu đơn vị từ Điều tra Phát triển Con người An Độ, 2011-2012, để đo lượng nghéo da chiều rên các khía cạnh như y tế, giáo duc, mức sống va môi trường hộ gia đình bang cách sử dụng tám chỉ số và phương pháp Alkire-Foster. Kết quả của bài báo đã phát hiện một biến kinh tế trực tiếp (tiêu dùng chi tiêu, công việc và việc làm) để định Trang 7 lượng kích thước mức sông, dựa trên bộ tiêu chí của MPI trên các khía cạnh và các chỉ sô, va ước tính vê nghéo đa chiêu ở cap địa phương. Một câu hỏi quan trọng là "Ai là người nghèo nhất và họ sống ở đâu?" Có lẽ người ta sẽ nghĩ rằng người nghèo nhất những người hoàn toàn sống ở các nước có thu nhập thấp hoặc kém phát triển nhất trên thế giới.Tuy nhiên, để làm sáng tỏ điều này, Sabina Alkire và các cộng sự [40] đã nghiên cứu tìm cách trả lời câu hỏi này băng cách sử dụng chỉ số nghèo đa chiều (MPI) có thể so sánh quốc tế để xác định người nghèo băng cách sử dụng các cuộc điều tra hộ gia đình trên hơn một trăm quốc gia.
Tác giả đã so sánh ba tiêu chí dé xác định tỷ lệ người dưới cùng: (i) tỷ lệ người sống ở các nước nghèo nhất; (ii) tỷ lệ người sống ở các khu vực tiểu quốc gia nghèo nhất và (iii) tỷ lệ người nghèo nhất theo mức độ thiếu thốn của họ. Kết quả dựa trên ba tiêu chí này, chúng có thể thực hiện so sánh giữa các quốc gia và các khu vực địa phương. Ở đây, đã chỉ ra Nam Á là khu vực có đóng góp lớn nhất vào tình trạng nghèo đói trên thế giới, tiếp theo là khu vực Châu Phi cận Sahara. Cùng với đó, tại Châu Âu, đo lường nghèo đa chiều cũng được Christopher T Whelan, Brian Nolan va Bertrand Maitre [63], trái ngược với cách thức khá đặc biệt trong đó mục tiêu nghèo năm 2020 của Châu Âu đã được đóng khung và hợp lý hóa, tỷ lệ số đầu người đã điều chỉnh được áp dụng ở đây có một số tính chất tiên đề mong muốn.
Điều này tạo nên một sự cải tiến đáng ké đối với các phương pháp tiếp cận liên hệ và kết hợp, đồng thời cho phép phá bỏ khuôn khổ nghèo đa chiều về các khía cạnh thiếu thốn và các thuộc tính kinh tế xã hội. Vì hiểu nghèo đa chiều không nhất thiết phải xây dựng chỉ số nghèo đa chiều, nên trên cơ sở phân tích của mình, nhóm tác giả đưa ra một cái nhìn tổng quát hơn về giá trị của việc xây dựng chỉ số nghèo đa chiều đối với Châu Âu. Cùng với những thay đồi trên thé giới, tại Việt Nam, nhìn nhận về nghèo đói đã có nhiều thay đối so với trước đây. Qua nhiều bài nghiên cứu về nghèo đói gần đây, có thé thấy các tác giả đã có nhiều cách tiếp cận đa chiều hơn về van đề này.
Trong giai đoạn 2016-2020, Việt Nam chính thức áp dụng chuẩn nghèo đa chiều để làm cơ Trang 8 sở mới cho đánh giá nghèo, khắc phục những han chế của đánh giá nghèo thu nhập thuần tuý trước đây. Tuy nhiên, theo quan điểm của nhóm tác giả Đặng Hữu Liệu và Nguyễn Thị Hà Thành [15] đã chỉ ra phương pháp này vẫn còn một số hạn chế bởi các chỉ thị lựa chọn vẫn chưa phản ánh được toàn diện các khía cạnh cuộc sống. Nghiên cứu này đã thực hiện ở hai xã miền núi phía tây của huyện Mai Châu, tỉnh Hoà Bình là Hang Kia và Pà Cò, với mục đích áp dụng thử nghiệm phương pháp đánh giá nghèo đa chiều của OPHI (Tổ chức Sáng kiến và Phát triển con người đại học Oxford), theo hướng tiếp cận sinh kế bền vững của DFID (Bộ Phát triển Quốc tế Vương Quốc Anh). Trong 13 chỉ thị, thuộc 5 nguồn vốn đảm bảo sinh kế bền vững đã được lựa chọn cho nghiên cứu, đo lường nghèo đa chiều được biểu thị theo các chiều thiếu hụt, theo không gian nghiên cứu và đáng giá theo các nhóm loại hộ nghèo.
Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy các hộ nghèo có xu hướng thiếu hụt chủ yếu ở nguồn von xã hội, tự nhiên và tài chính cùng với đó, sỐ lượng các hoạt động sinh kế đặc biệt ở nhóm chăn nuôi và phi nông nghiệp ở mức rat thấp. Hay nhóm tác giả Trần Tiến Khai và Nguyễn Ngọc Danh [12] đã xác định các chỉ báo đo lường nghèo đa chiều cho hộ gia đình ở nông thôn Việt Nam dựa trên tiếp cận sinh kế bền vững và áp dụng các phương pháp phân tích đa biến như Principle Component Analysis, Multiple Correspondence Analysis dé khám phá các van đề nêu trên. Kết quả nghiên cứu xác định tình trạng nghèo đa chiều có thé được biểu thị thông qua 9 chiều đo đại điện cho 3 nhóm tài sản sinh kế là vốn con người, vốn tự nhiên, vốn vật chất, của hộ gia đình. Trong đó, vốn con người được đại diện bởi 3 chiều độc lập là nguồn nhân lực cho nông nghiệp, tình trạng sức khỏe và khả năng đa dạng hóa việc làm.
Vốn vật chất có 5 chiều đo đại diện là tình trạng nha ở, tiện nghĩ cư trú, tài sản sản xuất, tài sản tiêu dùng thông thường và tài sản tiêu dùng sang trọng. Diện tích đất nông nghiệp đại diện cho vốn tự nhiên. Ngoài ra, tác giả Nguyễn Thi Phương Thảo [31] đã xem xét tình trạng nghèo đa chiều ở hộ gia đình có người di cư tại nơi đi (nơi xuất cư) ở Việt Nam bằng phương pháp Alkire và Foster từ đữ liệu hộ gia đình từ “Khảo sát mức sống hộ gia đình Việt Nam 2014 và 2016”. Nghèo đã được phân tích theo năm chiều bao gồm giáo dục, y Trang 9 tế, nhà ở, điều kiện sống và tiếp cận thông tin.
Kết quả cho thấy nghèo đói đa chiều đã giảm nhẹ trong giai đoạn 2014-2016. Bên cạnh đó, khi áp dụng chỉ số nghèo đa chiều tỷ lệ hộ nghèo đa chiều cao gấp đôi so với ty lệ hộ nghèo dựa trên thu nhap/chi tiêu. Nghèo đa chiều tập trung ở nhóm đối tượng dễ bị tổn thương như những hộ di cư ở vùng khó khăn, vùng sâu, vùng xa, người dân tộc thiêu số, người cao tuổi, người nghèo đơn chiều và có xu hướng gia tăng ở những đối tượng này. Kết quả cho thấy, sự thiếu hụt về chiều “Điều kiện sống” đóng góp lớn nhất vào chỉ số nghèo đa chiều chung trong khi thiếu hụt về chiều “Tiếp cận thông tin” đóng góp ít nhất vào chỉ số nghèo đa chiều chung.
Nghiên cứu liên quan đến yếu to ảnh hưởng đến nghèo da chiều của hộ gia đình Cùng với những cách tiếp cận và đo lường theo khía cạnh đa chiều về nghèo hiện nay, việc tìm ra được những yếu tố gây nên tình trạng nghèo đa chiều của các hộ gia đình cũng là vấn đề được quan tâm. Cụ thể, tác giả Adekoya Olusoji A detayo [38] đã đã xem xét tinh trạng nghẻo đói của các hộ nông dân ở Bang Ogun, Nigeria băng cách sử dụng thống kê mô tả, chỉ số Foster, Greer và Thorbecke nghèo và hồi quy Logit dựa trên dữ liệu được sử dụng được tao ra từ một cuộc khảo sat bao gồm 117 hộ nông dân ngẫu nhiên. Kết quả phân tích cho thấy phần lớn (70,9%) các hộ nông dân không được sử dụng nước sinh hoạt; họ sông trong những tòa nhà bằng bùn trong khi khu vệ sinh chung là bụi rậm. Tỷ lệ nghèo đói cao hơn trong số các hộ gia đình do nam giới làm chủ hộ (60%) và nông dân (63,9%) và những hộ có trên năm thành viên (66,1%).
Đồng thời, hồi quy logit chỉ ra rằng khả năng bị nghèo nhiều hơn khi các yêu tố như kích thước hộ gia đình lớn, chủ hộ nông dân không có trình độ học van và các hộ không có khả năng tiếp cận tín dung và thu nhập phi nông nghiệp khác xay ra. Hay với mục đích ngăn chặn hoặc giảm nghèo trong tương lai hơn là giảm nghèo hiện tại, nhu cầu quan trọng sau đó là vượt ra ngoài một danh mục về những người hiện đang nghèo và những người không, dé đánh giá khả năng dé bị nghèo đói của Trang 10 các hộ gia đình, nhóm tác giả LJS Baityegunhi và Gavin CG Fraser [43] phân tích tập dữ liệu mẫu 150 hộ gia đình nông thôn được phỏng vấn vào năm 2007 và 2008 tại Quận Amathole Thành phố của tỉnh Eastern Cape dé đánh giá thực nghiệm các động lực của nghèo đói và ước tính các yếu tố quyết định mức độ dễ bị tổn thương của các hộ gia đình đối với đói nghèo bao gồm: giới tính, tuổi, trình độ học van, tình trạng hôn nhân, nghề nghiệp của chủ hộ; tỷ lệ phụ thuộc; khả năng tiếp cận tín dụng; đất đai; rủi ro đặc trưng; tiếp cận dịch vụ xã hội.