Nghiên cứu tác động của thể chế đến nghèo đa chiều ở Việt Nam

Luận án phân tích tác động của thể chế đến nghèo đa chiều ở Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về chính sách và phát triển bền vững.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Phát Triển
• Đề tài: Tác Động Của Thể Chế Đến Nghèo Đa Chiều Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nghiên cứu về nghèo đa chiều
• 1.1.1. Nghiên cứu ngoài nước
• 2. CHƯƠNG 2: Cơ sở lý luận về tác động của thể chế đến nghèo đa chiều
• 3. CHƯƠNG 3: Mô hình và phương pháp nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: Thực trạng tác động của thể chế đến nghèo đa chiều ở Việt Nam
• 5. CHƯƠNG 5: Giải pháp tăng cường tác động của thể chế đến nghèo đa chiều ở Việt Nam
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tác động của thể chế đến nghèo đa chiều

Nghiên cứu về tác động của thể chế đến nghèo đa chiều tại Việt Nam cho thấy rằng thể chế đóng vai trò quan trọng trong việc xác định tình trạng nghèo của các hộ gia đình. Các thể chế chính thức và phi chính thức ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận các dịch vụ cơ bản như y tế, giáo dục và việc làm. Theo Acemoglu và Robinson (2013), thể chế là yếu tố quyết định dẫn đến sự thịnh vượng của một quốc gia. Điều này cho thấy rằng nghèo đa chiều không chỉ là vấn đề thu nhập mà còn liên quan đến quyền tiếp cận và sự tham gia của người nghèo vào các chính sách phát triển. Việc cải cách thể chế có thể tạo ra những thay đổi tích cực trong việc giảm nghèo, đặc biệt là trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.

1.1. Các khía cạnh của thể chế ảnh hưởng đến nghèo đa chiều

Các khía cạnh của thể chế như trách nhiệm giải trình, hiệu lực chính sách và kiểm soát tham nhũng có tác động lớn đến nghèo đa chiều. Nghiên cứu cho thấy rằng sự tham gia của người dân vào các quyết định chính sách có thể làm giảm tình trạng nghèo. Theo nghiên cứu của ADB (2010), chất lượng thể chế có mối liên hệ trực tiếp với mức độ nghèo khổ. Các yếu tố như minh bạch trong quản lý và sự tham gia của cộng đồng có thể tạo ra môi trường thuận lợi cho việc giảm nghèo. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cải cách thể chế trong việc đạt được các mục tiêu phát triển bền vững tại Việt Nam.

1.2. Tình hình nghèo đa chiều tại Việt Nam

Tình hình nghèo đa chiều tại Việt Nam vẫn còn nhiều thách thức. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới (2020), mặc dù Việt Nam đã đạt được nhiều tiến bộ trong việc giảm nghèo, nhưng vẫn còn một bộ phận dân cư sống trong tình trạng nghèo khổ. Các yếu tố như thiếu hụt về giáo dục, y tế và việc làm vẫn là những rào cản lớn. Đặc biệt, các vùng nông thôn và miền núi thường chịu ảnh hưởng nặng nề hơn từ nghèo đa chiều. Việc đánh giá chính xác tình trạng nghèo đa chiều là cần thiết để có những chính sách phù hợp nhằm cải thiện đời sống cho người dân.

1.3. Chính sách phát triển và cải cách thể chế

Chính sách phát triển tại Việt Nam đã xác định cải cách thể chế là một trong những mũi nhọn để giảm nghèo. Theo Chiến lược Phát triển kinh tế xã hội giai đoạn 2011-2020, cải cách thể chế được coi là yếu tố then chốt trong việc xóa đói giảm nghèo. Các chính sách cần được thiết kế để đảm bảo rằng người nghèo có thể tiếp cận các dịch vụ cơ bản và tham gia vào quá trình ra quyết định. Việc thực hiện các chính sách này không chỉ giúp giảm nghèo mà còn tạo ra một xã hội công bằng và bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về đói nghèo và phát triển kinh tế - xã hội trong hơn ba thập kỷ qua đã chứng kiến sự chuyển dịch mang tính bước ngoặt từ tiếp cận đơn chiều dựa trên thu nhập sang tiếp cận đa chiều về phúc lợi con người. Theo công bố của Ngân hàng Thế giới trong báo cáo “Tiếng nói của người nghèo” (World Bank, 2000), đói nghèo không đơn thuần là sự thiếu hụt về tài chính mà là sự tổng hòa của bốn biểu hiện cốt lõi: (i) sự khốn cùng về vật chất; (ii) không có khả năng tiếp cận các dịch vụ cơ bản như y tế, giáo dục; (iii) nguy cơ bị tổn thương cao; và (iv) không có tiếng nói, không có quyền lực. Bản chất của nghèo khổ là việc bị khước từ các quyền cơ bản của con người và bị đẩy ra bên lề xã hội. Tại Việt Nam, “Chiến lược Phát triển kinh tế xã hội giai đoạn 2011-2020” đã xác định: “Cải cách và đổi mới thể chế là một trong ba mũi đột phá chiến lược nhằm xoá bỏ đói nghèo và hướng đến tạo dựng một xã hội thịnh vượng”. Báo cáo của UNDP và VASS (2016, tr. 43) cũng chỉ rõ: “Những khác biệt rõ ràng về mức thu nhập và tỷ lệ nghèo đa chiều cấp vùng cho thấy rõ tình trạng thiếu hụt vượt ra ngoài những lý do về thu nhập, thường do các yếu tố như địa lý, những hạn chế cung cấp và các rào cản về thể chế”.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) lớn nhất hiện nay nằm ở sự thiếu vắng các công trình định lượng đánh giá tác động trực tiếp của thể chế đến nghèo đa chiều ở cấp độ địa phương (dưới quốc gia). Đa phần các nghiên cứu thực nghiệm quốc tế và trong nước trước đây (như Dollar & Kraay, 2002; Tebaldi & Mohan, 2010; Lê Quốc Hội, 2009; Nguyễn Việt Cường và cộng sự, 2019) chủ yếu tiếp cận nghèo qua thước đo thu nhập đơn chiều hoặc phân tích thể chế qua kênh gián tiếp của tăng trưởng kinh tế. Các mô hình hiện hữu chưa giải thích được sự bất đối xứng và tính phi tuyến tính trong tác động của từng khía cạnh quản trị công đến các chiều thiếu hụt phi thu nhập tại các vùng sinh thái kinh tế có trình độ phát triển khác nhau.

Luận án tập trung giải quyết 03 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Tác động tổng thể của thể chế chính thức đến nghèo đa chiều tại Việt Nam diễn ra như thế nào thông qua kênh truyền dẫn trực tiếp?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mức độ tác động của thể chế đến nghèo đa chiều có sự dị biệt như thế nào giữa các vùng kinh tế - xã hội và các địa phương có trình độ phát triển, mức thu nhập khác nhau?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Từng khía cạnh cụ thể cấu thành chất lượng thể chế điều hành (tham gia cơ sở, công khai minh bạch, trách nhiệm giải trình, kiểm soát tham nhũng, thủ tục hành chính, cung ứng dịch vụ công) tạo ra tác động biên như thế nào đối với mức độ thiếu hụt đa chiều?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được xác lập bao gồm:

• Giả thuyết H1: Chất lượng thể chế tổng thể có mối quan hệ ngược chiều có ý nghĩa thống kê với tỷ lệ nghèo đa chiều ở cấp độ địa phương.
• Giả thuyết H2: Tác động của cải cách thể chế đến giảm nghèo đa chiều có tính không đồng nhất, phụ thuộc vào ngưỡng phát triển kinh tế và bối cảnh đô thị hóa của từng tỉnh/thành phố.
• Giả thuyết H3: Các cấu phần thể chế liên quan trực tiếp đến phân bổ nguồn lực công (cung ứng dịch vụ công và thủ tục hành chính) có năng lực giảm nghèo mạnh hơn các cấu phần quản trị chính trị thuần túy.
• Giả thuyết H4: Tồn tại độ trễ và tác động ngược chiều mang tính ngắn hạn của một số chỉ tiêu minh bạch và giải trình đối với tỷ lệ nghèo đa chiều tại các khu vực chuyển đổi kinh tế nhanh.

Khung lý thuyết của nghiên cứu được xây dựng trên sự tích hợp ba trụ cột: Lý thuyết Thể chế mới (New Institutional Economics - NIE) của North (1990) và Williamson (2000), Lý thuyết Thể chế dung hợp (Inclusive Institutions) của Acemoglu & Robinson (2012), cùng Tiếp cận Năng lực (Capability Approach) của Amartya Sen (1999) kết hợp phương pháp đo lường nghèo đa chiều Alkire-Foster (Alkire & Foster, 2011a).

Đóng góp đột phá của luận án nằm ở việc lượng hóa thành công tác động của thể chế cấp địa phương đến chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2016-2020 (theo Quyết định số 59/2015/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ). Phạm vi nghiên cứu bao phủ toàn diện 63 tỉnh/thành phố trực thuộc Trung ương của Việt Nam trong giai đoạn 2016-2018, sử dụng bộ dữ liệu bảng kết hợp giữa Chỉ số Hiệu quả Quản trị và Hành chính công cấp tỉnh (PAPI) và số liệu Điều tra Mức sống Hộ gia đình (VHLSS) cùng Niên giám Thống kê Quốc gia.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu học thuật quốc tế và trong nước ghi nhận sự phân nhánh rõ rệt thành các luồng tư tưởng chính về mối quan hệ giữa thể chế, tăng trưởng và nghèo đói:

Luồng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào lý thuyết tăng trưởng kinh tế truyền thống và nghèo đơn chiều. Tiêu biểu là Dollar & Kraay (2002) với luận điểm “Tăng trưởng kinh tế là tốt cho người nghèo” (Growth is Good for the Poor), khẳng định thu nhập của nhóm 20% nghèo nhất tăng tỷ lệ thuận 1:1 với mức tăng trưởng GDP bình quân đầu người. Trái lại, Maddison (1995) và Solow (2001) chỉ ra rằng các mô hình tân cổ điển đã bỏ quên các yếu tố phi kỹ thuật, đặc biệt là thể chế và chính sách phân phối lại.

Luồng nghiên cứu thứ hai khẳng định vai trò quyết định của chất lượng thể chế trong việc thúc đẩy phát triển và xóa đói giảm nghèo. North (1990) định hình thể chế là “luật chơi trong một xã hội”, bao gồm các ràng buộc chính thức (luật pháp, hiến pháp, quyền tài sản) và phi chính thức (chuẩn mực hành vi, tập quán). Acemoglu & Robinson (2012) phân chia thể chế thành “thể chế dung hợp” (inclusive institutions) – tạo động lực tham gia kinh tế rộng rãi, bảo vệ quyền sở hữu và bình đẳng cơ hội – và “thể chế chiếm đoạt” (extractive institutions) – tập trung quyền lực và nguồn lực vào tay một nhóm tinh hoa, kìm hãm phát triển và đào sâu đói nghèo. Sen (1999) mở rộng khung khổ này khi nhấn mạnh tự do thể chế và quyền tham gia chính trị là phương tiện cốt lõi để nâng cao năng lực (capabilities) và loại bỏ các thiếu hụt cơ bản của con người.

Cuộc tranh luận học thuật nảy sinh giữa hai quan điểm đối lập về tác động của các khía cạnh thể chế:

• Quan điểm tuyến tính tích cực: Grindle (2004), Tebaldi & Mohan (2010), Rizk (2012) cho rằng quản trị tốt là điều kiện tiên quyết cho giảm nghèo. Rizk (2012) ước lượng trên 71 quốc gia đang phát triển bằng mô hình dữ liệu bảng, chỉ ra hệ số co giãn giữa chất lượng thể chế và Chỉ số Nghèo khổ Con người (HPI) là -1,75 (p < 0,01). Siddique và cộng sự (2016) trên 6 quốc gia Trung Á giai đoạn 1996-2012 khẳng định chất lượng bộ máy hành chính là động lực mạnh nhất giúp giảm nghèo và nâng cao chất lượng giáo dục.
• Quan điểm phi tuyến và tác động phân hóa: Perera & Lee (2013) nghiên cứu 9 quốc gia châu Á giai đoạn 1985-2009 qua phương pháp GMM phát hiện rằng trong khi “ổn định chính trị” và “pháp quyền” giúp giảm nghèo, thì việc cải thiện các biến “tham nhũng, dân chủ, trách nhiệm giải trình và chất lượng hành chính” lại có xu hướng làm tăng mức độ nghèo đói trong ngắn hạn do tác động khuếch đại bất bình đẳng phân phối ban đầu. Cuestas & Intartaglia (2016) phân tích 69 quốc gia (1984-2013) chỉ ra cải cách thể chế không phát huy tác động giảm nghèo trong ngắn hạn mà chỉ có ý nghĩa trong dài hạn. Jindra & Vaz (2019) ứng dụng mô hình Probit trên dữ liệu nghèo đa chiều toàn cầu và kết luận thể chế tốt chỉ hỗ trợ giảm nghèo đa chiều rõ nét ở các nước thu nhập trung bình, nhưng hầu như không có tác động đáng kể ở các nước thu nhập thấp.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Lê Xuân Bá (2014), Hoàng Văn Hòa (2017), Đặng Ngọc Dinh (2017) và Nguyễn Việt Cường và cộng sự (2019) đã bước đầu phân tích quản trị công và năng lực cạnh tranh cấp tỉnh. Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu đối sánh với nghèo thu nhập hoặc tăng trưởng GDP. Nghiên cứu của Trần Quang Tuyến, Alkire & Foster (2015) và Lê Thị Thanh Loan & Nguyễn Thanh Bình (2018) đã phân tích nghèo đa chiều nhưng mới dừng lại ở việc kiểm định các biến nhân khẩu học cấp hộ (học vấn, quy mô hộ, dân tộc) mà chưa mô hình hóa các biến số thể chế cấp tỉnh.

So sánh với các bài học kinh nghiệm quốc tế:

1. Chương trình Báo cáo Thẻ điểm Công dân tại Bangalore, Ấn Độ (Citizen Report Card - Paul, 1997; World Bank, 2001): Minh chứng rằng việc nâng cao trách nhiệm giải trình và lấy ý kiến phản hồi của người dân nghèo về dịch vụ công đô thị (y tế, nước sạch, trợ cấp lương thực) đã trực tiếp tái cấu trúc hiệu quả phân bổ ngân sách, cải thiện chất lượng sống nhóm yếm thế.
2. Phong trào Saemaul Undong tại Hàn Quốc (thập niên 1970): Kết hợp chặt chẽ thể chế chính thức (hỗ trợ xi măng, sắt thép có điều kiện từ chính phủ) với thể chế phi chính thức (tính tự quản cộng đồng, vốn xã hội làng xã) để nâng cấp toàn diện cơ sở hạ tầng nông thôn, kiên cố hóa nhà ở, triệt tiêu nghèo đa chiều bền vững.

Luận án định vị chính xác khoảng trống học thuật: Là công trình đầu tiên tại Việt Nam kiểm định thực nghiệm mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa 6 chiều cạnh quản trị công cấp tỉnh (PAPI) với chỉ số nghèo đa chiều (MPI) cấp địa phương trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng Lý thuyết Thể chế mới của North (1990) và Lý thuyết Năng lực của Sen (1999) trong bối cảnh các quốc gia đang phát triển:

1. Mở rộng phạm vi tiếp cận của Kinh tế học Thể chế: Chứng minh rằng hiệu quả vận hành của thể chế chính thức không chỉ quyết định chi phí giao dịch thị trường (transaction costs) hay bảo vệ quyền tài sản (property rights) phục vụ tăng trưởng GDP, mà còn trực tiếp tái định hình cấu trúc phân phối các hàng hóa công (public goods), từ đó giải quyết các thiếu hụt phi tiền tệ (giáo dục, y tế, nhà ở, nước sạch, thông tin).
2. Xác lập mô hình cấu trúc truyền dẫn trực tiếp: Luận án hệ thống hóa cơ chế truyền dẫn thể chế qua 6 kênh thành phần:
   • $PAPI_1$ (Tham gia của người dân ở cấp cơ sở): Nâng cao tính chính danh và sự hợp tác chính trị đầy đủ (full political cooperation - Maity & Buysse, 2017), hướng dòng vốn đầu tư công vào các công trình dân sinh thiết yếu.
   • $PAPI_2$ (Công khai, minh bạch trong việc ra quyết định): Giảm thiểu sự bất cân xứng thông tin, đảm bảo danh sách hộ nghèo và các gói an sinh xã hội không bị thâu tóm bởi các nhóm lợi ích cục bộ.
   • $PAPI_3$ (Trách nhiệm giải trình với người dân): Thiết lập cơ chế tiếp thu và xử lý khiếu nại, hạn chế tình trạng quan liêu, vô cảm của bộ máy thực thi cơ sở.
   • $PAPI_4$ (Kiểm soát tham nhũng trong khu vực công): Xóa bỏ “tham nhũng vặt” trong dịch vụ công cơ bản, bảo vệ thu nhập khả dụng thực tế của hộ nghèo.
   • $PAPI_5$ (Thủ tục hành chính công): Hạ thấp rào cản hành chính tiếp cận bảo trợ xã hội, đăng ký hộ khẩu, đất đai và bảo hiểm y tế.
   • $PAPI_6$ (Cung ứng dịch vụ công): Nâng cao chất lượng thực tế của trạm y tế xã, trường học công lập, mạng lưới điện sinh hoạt và giao thông nông thôn.

Hệ thống mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions):

• Mệnh đề P1: Thể chế có vai trò như một bộ lọc (institutional filter) quyết định mức độ chuyển hóa từ tăng trưởng kinh tế sang phúc lợi đa chiều của nhóm dễ bị tổn thương.
• Mệnh đề P2: Tồn tại hiện tượng “trôi dạt thể chế” (institutional drift - Acemoglu & Robinson, 2012) tại các địa phương chuyển đổi, nơi sự cải thiện hình thức của một số chỉ số minh bạch có thể làm bộc lộ hoặc tái cơ cấu tạm thời các chiều thiếu hụt nghèo trước khi tạo ra hiệu ứng tích cực dài hạn.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều ba lý thuyết nền tảng: (1) Kinh tế học Thể chế Mới (NIE), (2) Lý thuyết Lựa chọn Công (Public Choice Theory), và (3) Khung đo lường Nghèo Đa chiều Alkire-Foster.

Phương pháp tiếp cận phân tích cấp địa phương (Sub-national governance framework) được chuẩn hóa thông qua sơ đồ tương tác cấu trúc:

$$\text{MPI}{it} = \alpha_0 + \beta_1 \text{PAPI}{it} + \sum_{k} \gamma_k \mathbf{X}{kit} + \mu_i + \lambda_t + \varepsilon{it}$$

Trong đó:

• $\text{MPI}_{it}$: Chỉ số nghèo đa chiều hoặc tỷ lệ hộ nghèo đa chiều của tỉnh $i$ tại năm $t$.
• $\text{PAPI}_{it}$: Điểm số quản trị và hành chính công tổng hợp hoặc vector các chỉ số thành phần ($PAPI_1$ đến $PAPI_6$).
• $\mathbf{X}_{kit}$: Vector các biến kiểm soát cấp tỉnh (tăng trưởng GRDP bình quân đầu người, tỷ lệ chi ngân sách cho giáo dục - y tế, mức độ đô thị hóa, tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số, điều kiện hạ tầng giao thông).
• $\mu_i$: Hiệu ứng cố định đặc trưng bất biến theo thời gian của từng tỉnh.
• $\lambda_t$: Hiệu ứng cố định theo năm.
• $\varepsilon_{it}$: Sai số ngẫu nhiên.

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Mô hình được xác lập trong phạm vi nền kinh tế chuyển đổi có hệ thống chính trị thống nhất, áp dụng chuẩn nghèo đa chiều quốc gia theo chu kỳ chính sách 2016-2020, đo lường ở cấp độ dữ liệu tổng hợp 63 tỉnh/thành phố.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng hậu kỳ (Post-positivism) kết hợp chủ nghĩa hiện thực phản biện (Critical Realism), coi các hiện tượng kinh tế - xã hội có tính quy luật khách quan nhưng việc tiếp cận đòi hỏi phải kết hợp kiểm định định lượng mẫu lớn với phân tích bối cảnh chính sách chuyên sâu.

Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed-methods design) kết hợp hai pha:

1. Nghiên cứu định tính: Tham vấn chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực kinh tế phát triển và quản trị công; phân tích ma trận chính sách để xác định các kênh truyền dẫn thể chế trực tiếp và lựa chọn hệ chỉ báo PAPI đại diện cho thể chế chính thức cấp tỉnh.
2. Nghiên cứu định lượng: Xây dựng mô hình kinh tế lượng dữ liệu bảng đa chiều (Panel Data Econometrics) để ước lượng tham số và kiểm định các giả thuyết nghiên cứu.

Cỡ mẫu và đối tượng khảo sát: Dữ liệu bảng cân đối bao gồm toàn bộ $N = 63$ tỉnh/thành phố trực thuộc Trung ương của Việt Nam trong chu kỳ 3 năm liên tục 2016, 2017, 2018 (tổng số 189 quan sát cấp tỉnh). Khung thời gian này tương thích tuyệt đối với thời điểm triển khai chuẩn nghèo tiếp cận đa chiều giai đoạn 2016-2020 theo Quyết định 59/2015/QĐ-TTg.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu trải qua các bước kiểm soát nghiêm ngặt:

• Nguồn dữ liệu PAPI: Bộ chỉ số PAPI do UNDP, Trung tâm Nghiên cứu Phát triển và Hỗ trợ Cộng đồng (CECODES), Trung tâm Bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu khoa học Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (VFF-CRT) khảo sát độc lập hàng năm trên mẫu ngẫu nhiên đại diện hơn 14.000 người dân trên toàn quốc. Thang điểm PAPI gốc được chuẩn hóa từ 6 đến 60 điểm (mỗi trục nội dung từ 1 đến 10 điểm).
• Nguồn dữ liệu Nghèo đa chiều và Kinh tế - Xã hội: Trích xuất từ Tổng cục Thống kê (GSO), Báo cáo Điều tra Mức sống Hộ gia đình (VHLSS), số liệu công bố chuẩn nghèo đa chiều định kỳ của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (MOLISA).
• Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc dữ liệu (data triangulation - kết hợp khảo sát cảm nhận của người dân PAPI với số liệu thống kê cứng VHLSS) và tam giác đạc phương pháp (methodological triangulation - đối sánh giữa hồi quy OLS gộp, Mô hình Tác động Cố định FEM, Mô hình Tác động Ngẫu nhiên REM, và Hồi quy Phân vị Quantile Regression).
• Độ tin cậy và Tính giá trị: Hệ số Cronbach’s Alpha của các chỉ số thành phần PAPI đều đạt mức tin cậy cao ($\alpha > 0,78$). Kiểm định hệ số phóng đại phương sai ($VIF < 3,5$) loại trừ hoàn toàn nguy cơ đa cộng tuyến giữa các biến giải thích.

Data và phân tích

Đặc điểm mẫu dữ liệu phân tích mô tả:

• Điểm PAPI tổng hợp cấp tỉnh dao động từ 33,52 đến 40,85 điểm.
• Tỷ lệ nghèo đa chiều cấp tỉnh có độ biến thiên rất lớn, từ mức dưới 1,5% (khu vực Đông Nam Bộ, Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh) lên tới trên 35-45% (các tỉnh miền núi phía Bắc như Điện Biên, Hà Giang, Lai Châu, Sơn La và khu vực Tây Nguyên).

Kỹ thuật kinh tế lượng nâng cao:

• Sử dụng kiểm định Hausman test để lựa chọn mô hình Fixed Effects (FE) nhằm kiểm soát các yếu tố đặc thù không quan sát được của từng địa phương.
• Sử dụng ước lượng vững sai số chuẩn (Robust Standard Errors / Driscoll-Kraay errors) để khắc phục hiện tượng phương sai sai số thay đổi (heteroskedasticity) và tự tương quan chuỗi (autocorrelation).
• Sử dụng mô hình Hồi quy Phân vị mảng (Panel Quantile Regression) tại các phân vị 10%, 25%, 50%, 75%, 90% để đánh giá tác động biên của thể chế tại các nhóm địa phương có tỷ lệ nghèo đa chiều từ rất thấp đến rất cao.
• Kiểm tra tính vững (Robustness Checks): Phân rã mẫu theo 6 vùng kinh tế - xã hội, phân nhóm theo thu nhập (nhóm GRDP bình quân đầu người cao vs. thấp) và phân loại theo tỷ lệ đô thị hóa. Phần mềm xử lý dữ liệu chuyên dụng: Stata 15.1 và R (plm package).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Tác động tổng thể của chất lượng thể chế đến giảm nghèo đa chiều mang tính tích cực và có ý nghĩa thống kê cao: Kết quả ước lượng mô hình FEM cho thấy khi điểm chỉ số PAPI tổng hợp của một tỉnh tăng 1 điểm thì tỷ lệ nghèo đa chiều bình quân giảm 0,42 điểm phần trăm (p < 0,01), sau khi đã kiểm soát các biến tăng trưởng kinh tế, đô thị hóa và nhân khẩu học. Điều này khẳng định nâng cao chất lượng quản trị công là động lực trực tiếp triệt tiêu các chiều thiếu hụt nghèo.
2. Sự vượt trội của các cấu phần cung ứng dịch vụ và thủ tục hành chính: Trong 6 trục nội dung của PAPI, hai chỉ số thành phần có tác động giảm nghèo mạnh nhất và ổn định nhất là Cung ứng dịch vụ công ($\beta = -0,85$, p < 0,01) và Thủ tục hành chính công ($\beta = -0,51$, p < 0,05). Các địa phương cải thiện chất lượng mạng lưới y tế xã, nâng cấp trường học công lập và đơn giản hóa thủ tục cấp giấy chứng nhận hộ nghèo/bảo hiểm y tế đạt tốc độ giảm nghèo đa chiều nhanh gấp 1,8 lần các địa phương khác.
3. Phát hiện nghịch lý (Counter-intuitive Finding) về tác động ngược chiều của thể chế tại khu vực đô thị và địa phương thu nhập cao: Tại các đô thị lớn và các tỉnh có mức thu nhập cao, mô hình ghi nhận hệ số hồi quy của biến PAPI tổng hợp mang dấu dương ($\beta = +0,23$, p < 0,05). Lý giải học thuật: Tại các khu vực đô thị hóa nhanh, mức độ nhận thức và kỳ vọng của người dân về quyền tiếp cận dịch vụ công tăng cao; đồng thời, việc cải cách thể chế làm bộc lộ nhóm đối tượng lao động di cư phi chính thức không có hộ khẩu – nhóm đối tượng trước đây bị bỏ sót trong thống kê nghèo đơn chiều – khiến tỷ lệ ghi nhận nghèo đa chiều đô thị tăng lên.
4. Nghịch lý ngắn hạn của tính minh bạch và trách nhiệm giải trình: Chỉ số Công khai, minh bạch ($PAPI_2$) và Trách nhiệm giải trình ($PAPI_3$) tại một số địa phương nghèo vùng sâu, vùng xa có hệ số tác động ngược dấu hoặc không có ý nghĩa thống kê trong ngắn hạn. Nguyên nhân thực nghiệm: Khi tính minh bạch cơ sở được đẩy mạnh, quy trình bình xét hộ nghèo diễn ra chặt chẽ và công khai hơn, triệt tiêu tình trạng khai man hoặc bỏ sót, dẫn đến số lượng hộ nghèo đa chiều được ghi nhận chính xác tăng lên so với giai đoạn quản trị lỏng lẻo trước đó.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý thuyết: Bổ sung vào kho tàng lý thuyết kinh tế phát triển luận điểm: Tác động của thể chế đến nghèo đa chiều không phải là một hàm tuyến tính đơn điệu mà là một quá trình phi tuyến tính phụ thuộc vào ngưỡng phát triển (threshold effect) và bối cảnh cấu trúc xã hội.
• Đổi mới phương pháp luận: Cung cấp bộ khung phương pháp luận hoàn chỉnh kết hợp dữ liệu quản trị công cấp tỉnh (PAPI) với chuẩn nghèo đa chiều (MPI), mở ra hướng nghiên cứu kinh tế lượng chính sách cho các nền kinh tế đang phát triển.
• Hàm ý thực tiễn và chính sách:
  • Chính sách đặc thù theo vùng: Chấm dứt áp dụng đồng loạt chính sách thể chế cào bằng. Đối với vùng lõi nghèo (Tây Bắc, Tây Nguyên), ưu tiên tối thượng là cải thiện cung ứng dịch vụ công cơ bản ($PAPI_6$) và minh bạch danh mục an sinh xã hội ($PAPI_2$).
  • Chính sách thể chế đô thị: Thiết lập thể chế quản trị mở đặc thù cho khu vực đô thị, tập trung vào quyền tiếp cận nhà ở xã hội, nước sạch, giáo dục cho lao động di cư phi chính thức.
  • Tích hợp mục tiêu giảm nghèo vào đánh giá thi đua quản trị: Đưa các chỉ số giảm nghèo đa chiều thực chất thành chỉ tiêu KPI ràng buộc trách nhiệm của người đứng đầu chính quyền địa phương trong đánh giá chỉ số PAPI và PAR INDEX hàng năm.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn chuỗi thời gian: Dữ liệu nghèo đa chiều cấp tỉnh chính thức theo Quyết định 59/2015/QĐ-TTg chỉ mới được thu thập đồng bộ từ năm 2016, do đó chuỗi dữ liệu bảng giai đoạn 2016-2018 (3 năm) tương đối ngắn, chưa cho phép mô hình hóa trễ động phân kỳ dài hạn 10-15 năm qua mô hình Dynamic Panel System-GMM hoàn chỉnh.
2. Giới hạn đo lường thể chế phi chính thức: Do hạn chế nguồn dữ liệu thứ cấp chuẩn hóa, luận án chủ yếu đo lường thể chế chính thức qua 6 trục nội dung PAPI, chưa định lượng hóa đầy đủ các yếu tố thể chế phi chính thức (vốn xã hội, tập quán tín ngưỡng, chuẩn mực văn hóa bản địa) vốn có ảnh hưởng rất lớn tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
3. Mức độ tổng hợp dữ liệu: Nghiên cứu phân tích ở cấp độ vĩ mô tỉnh/thành phố, chưa thể bóc tách tương tác nội tại ở cấp độ từng hộ gia đình (intra-household resource allocation) giữa chất lượng quản trị cấp thôn/xã với từng cá nhân chủ hộ.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Mở rộng chuỗi số liệu sang giai đoạn chuẩn nghèo đa chiều 2021-2025 theo Nghị định số 07/2021/NĐ-CP để kiểm tra tính bền vững của các hệ số hồi quy qua chu kỳ 10 năm.
• Hướng 2: Xây dựng thang đo định lượng cho thể chế phi chính thức và tích hợp mô hình phương trình cấu trúc bình phương bé nhất từng phần (PLS-SEM) để phân tích tác động tương hỗ giữa thể chế chính thức và vốn xã hội.
• Hướng 3: Nghiên cứu tác động của quản trị điện tử (E-governance) và kinh tế số đến tốc độ vượt nghèo thông tin của các hộ nghèo vùng sâu vùng xa.
• Hướng 4: Ứng dụng phương pháp phân tích so sánh định tính tập mờ (fsQCA) để tìm kiếm các cấu hình thể chế tối ưu dẫn đến giảm nghèo đa chiều nhanh.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Tạo lập công trình tham chiếu nền tảng trong nước về mối quan hệ kinh tế lượng giữa thể chế và nghèo đa chiều. Dự báo khả năng trích dẫn học thuật cao trong các luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Kinh tế phát triển, Quản lý công và Kinh tế học thể chế.
• Tác động chính sách quốc gia (Policy Influence): Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Chỉ đạo Trung ương các Chương trình Mục tiêu Quốc gia trong việc thiết kế và thực thi “Chương trình Mục tiêu Quốc gia Giảm nghèo Bền vững giai đoạn 2021-2025 và định hướng đến năm 2030”. Giúp Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Bộ Kế hoạch và Đầu tư hoàn thiện khung giám sát thể chế phục vụ phát triển bao trùm.
• Chuyển đổi quản trị địa phương: Khuyến khích chính quyền 63 tỉnh/thành phố chuyển dịch tư duy từ “hỗ trợ vật chất thụ động” sang “cải cách quy trình phục vụ chủ động”, chuẩn hóa các thủ tục hành chính công và tối ưu hóa phân bổ nguồn vốn đầu tư dịch vụ công y tế, giáo dục cơ sở.
• Lợi ích xã hội lượng hóa: Nếu 63 tỉnh/thành phố cải thiện điểm PAPI bình quân thêm 5% mỗi năm, mô hình ước tính sẽ góp phần đẩy nhanh tốc độ thoát nghèo đa chiều cho khoảng 250.000 - 300.000 hộ gia đình trên phạm vi toàn quốc mỗi giai đoạn 5 năm.
• Ý nghĩa quốc tế: Đóng góp một điển cứu thực nghiệm điển hình từ Việt Nam – quốc gia tiên phong tại châu Á áp dụng chuẩn nghèo đa chiều – vào kho tàng tri thức của UNDP, Ngân hàng Thế giới về quản trị địa phương và thực hiện Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDG 1: Xóa nghèo dưới mọi hình thức).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích lý thuyết liên ngành hoàn chỉnh; thừa hưởng quy trình xử lý dữ liệu bảng kết hợp giữa dữ liệu cảm nhận xã hội học (PAPI) và dữ liệu thống kê mức sống (VHLSS); nhận diện rõ các khoảng trống nghiên cứu tiếp theo.
• Các nhà hoạch định chính sách cấp Trung ương (Chính phủ, Quốc hội, MOLISA, MPI, Ủy ban Dân tộc): Sở hữu bằng chứng thực nghiệm vững chắc để ban hành các cơ chế phân bổ ngân sách giảm nghèo gắn liền với chỉ số cải cách hành chính và năng lực cung ứng dịch vụ công của từng địa phương.
• Lãnh đạo chính quyền cấp Tỉnh, Huyện, Xã: Nhận diện chính xác điểm nghẽn thể chế của địa phương mình nằm ở khâu nào (minh bạch, trách nhiệm giải trình, hay thủ tục hành chính) để điều chỉnh nguồn lực can thiệp trúng đích, tránh lãng phí ngân sách công.
• Cộng đồng người nghèo và các nhóm yếm thế: Thụ hưởng lợi ích trực tiếp thông qua một môi trường hành chính công minh bạch, không bị sách nhiễu bởi tham nhũng vặt, và được tiếp cận bình đẳng với hệ thống giáo dục, trạm y tế, nước sạch và hạ tầng thông tin.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của nghiên cứu này là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Thể chế Dung hợp (Inclusive Institutions Theory) của Acemoglu & Robinson (2012) và Tiếp cận Năng lực (Capability Approach) của Amartya Sen (1999) bằng cách chứng minh sự vận hành của thể chế chính thức cấp địa phương có năng lực can thiệp trực tiếp vào các chiều thiếu hụt phi thu nhập. Nghiên cứu phá vỡ giả định truyền thống cho rằng thể chế chỉ tác động đến nghèo đói gián tiếp qua cầu nối tăng trưởng kinh tế (như luận điểm của Dollar & Kraay, 2002), xác lập khung truyền dẫn trực tiếp 6 kênh từ các cấu phần quản trị công đến từng chiều đo nghèo đa chiều.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây được thể hiện như thế nào?

So với các nghiên cứu của Dollar & Kraay (2002) hay Tebaldi & Mohan (2010) vốn phân tích dữ liệu gộp xuyên quốc gia (cross-country) với nguy cơ sai số do dị biệt thể chế chính trị và văn hóa, luận án thực hiện phân tích kinh tế lượng mảng ở cấp độ dưới quốc gia (sub-national panel data) trên 63 tỉnh/thành phố trong một thể chế chính trị đồng nhất. Đồng thời, so với nghiên cứu của Nguyễn Việt Cường và cộng sự (2019) chỉ đo lường nghèo thu nhập, luận án là công trình tiên phong lượng hóa mối quan hệ nhân quả giữa PAPI và Chỉ số nghèo đa chiều (MPI theo Quyết định 59/2015/QĐ-TTg) bằng các mô hình hiệu ứng cố định và hồi quy phân vị kiểm soát sai số chuẩn vững.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất và lời giải thích lý thuyết cho kết quả đó là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là hiện tượng tác động ngược chiều của cải cách thể chế đến nghèo đa chiều tại các khu vực đô thị và địa phương thu nhập cao, cũng như hệ số âm/không có ý nghĩa ngắn hạn của trục Minh bạch ($PAPI_2$) và Giải trình ($PAPI_3$) tại một số địa bàn miền núi. Lời giải thích lý thuyết: Cải cách thể chế và minh bạch hóa cơ sở đã kích hoạt cơ chế nhận diện chính xác các nhóm đối tượng yếu thế di cư đô thị và triệt tiêu sai lệch thống kê do nể nang, quan liêu trước đây, khiến tỷ lệ nghèo đa chiều được ghi nhận thực tế tăng lên trong ngắn hạn trước khi tạo ra hiệu quả giảm nghèo thực chất trong dài hạn.

4. Quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) có được cung cấp minh bạch không?

Luận án cung cấp đầy đủ và minh bạch quy trình tái lập nghiên cứu: Bộ dữ liệu thứ cấp được chuẩn hóa từ nguồn công khai của PAPI (PAPI database), Niên giám Thống kê GSO và Quyết định công bố tỷ lệ nghèo của MOLISA giai đoạn 2016-2018; mã lệnh xử lý kinh tế lượng (do-file Stata) bao gồm toàn bộ các bước làm sạch dữ liệu, kiểm định Hausman, ước lượng FEM/REM, hồi quy phân vị và các bước kiểm tra độ bền vững đều được lưu trữ và mô tả chi tiết, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập 100% kết quả thực nghiệm.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm (2021-2030) được phác thảo theo lộ trình nào?

Khung chương trình 10 năm được xác lập qua 3 giai đoạn:

• Giai đoạn 1 (2021-2023): Mở rộng kiểm định mô hình với bộ chỉ số nghèo đa chiều mới (10 chỉ số thiếu hụt theo Nghị định 07/2021/NĐ-CP) và bổ sung 2 trục nội dung PAPI mới (Quản trị môi trường và Quản trị điện tử).
• Giai đoạn 2 (2024-2026): Tích hợp dữ liệu vi mô cấp hộ gia đình VHLSS với dữ liệu vĩ mô cấp tỉnh bằng mô hình phân cấp đa tầng (Multilevel Mixed-effects Models) để đánh giá tác động xuyên mức.
• Giai đoạn 3 (2027-2030): Xây dựng mô hình dự báo tương tác phức hợp giữa biến đổi khí hậu, chuyển đổi số thể chế và nghèo đa chiều động (transient vs. chronic multidimensional poverty).

Kết luận

Luận án "Tác động của thể chế đến nghèo đa chiều ở Việt Nam" đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với các đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và hoàn thiện cơ sở lý luận về mối quan hệ tương tác trực tiếp giữa chất lượng thể chế chính thức cấp địa phương và tình trạng nghèo đa chiều trong nền kinh tế chuyển đổi.
2. Tiên phong lượng hóa thực nghiệm tác động của 6 trục nội dung quản trị công (PAPI) đến chuẩn nghèo tiếp cận đa chiều (MPI) giai đoạn 2016-2020 trên quy mô toàn bộ 63 tỉnh/thành phố của Việt Nam.
3. Phát hiện tính dị biệt không gian và tính phi tuyến tính trong tác động của thể chế, chỉ ra sự vượt trội của các yếu tố cung ứng dịch vụ công, thủ tục hành chính, đồng thời giải mã hiện tượng tác động ngược của thể chế tại khu vực đô thị và các chỉ tiêu minh bạch ngắn hạn.
4. Mở ra ba dòng nghiên cứu mới trong học thuật: Kinh tế lượng thể chế dưới quốc gia (Sub-national institutional econometrics), Động thái nghèo đa chiều đô thị dưới tác động thể chế, và Mô hình hóa tích hợp giữa quản trị điện tử với an sinh xã hội bao trùm.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách mang tính đột phá, kiến nghị chuyển dịch căn bản từ chính sách giảm nghèo đơn chiều cào bằng sang mô hình hoàn thiện thể chế đặc thù theo vùng sinh thái, gắn cải cách hành chính công với mục tiêu giảm nghèo đa chiều bền vững trong tầm nhìn phát triển quốc gia 2030-2035.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Các nghiên cứu về nghèo đa chiều 1. Nghiên cứu ngoài nước Ngay từ cuối những năm 1980, quan niệm nghèo được hiểu một cách đơn giản dưới góc độ nghèo tuyệt đối, đó là “không đủ tiền để chi tiêu cho các nhu cầu cơ bản”. Bổ sung vào quan niệm trên, NHTG (1995) kết luận rằng “nghèo là tình trạng một cá nhân không có đủ tiền để mua lương thực thực phẩm để có thể duy trì được cuộc sống của mình, để cho con đi học, để chữa bệnh khi ốm đau, kèm theo đó là tình trạng không có việc làm trong cả dài hạn và ngắn hạn”.

Bên cạnh đó, NHTG (1995) không chỉ đề cập đến các thước đo đói nghèo (chủ yếu tiếp cận dưới góc độ thu nhập) mà còn chỉ ra được nguyên nhân của đói nghèo, trong đó nguyên chủ yếu là sự hạn chế trong việc tiếp cận với các nguồn lực để sản xuất kinh doanh. Trong giai đoạn đầu khi định nghĩa và xây dựng giải pháp tấn công đói nghèo, hầu hết đều tiếp cận theo phương pháp đơn chiều, chủ yếu là tiếp cận từ thu nhập. Tuy nhiên, UNDP (1997) đã đề cập đến khái niệm nghèo khổ dựa trên cơ sở quan điểm về phát triển con người, gọi là “nghèo khổ tổng hợp” hay “nghèo khổ con người”. Khác với các tiếp cận nghèo thu nhập, nghèo khổ con người liên quan đến việc loại bỏ các “cơ hội” và “sự lựa chọn” của con người để đảm bảo một cuộc sống cơ bản nhất hoặc khá hơn là một cuộc sống có thể chấp nhận được.

Từ đó thước đo mới là “Chỉ số Nghèo khổ Con người (HPI)” được công bố trong báo cáo của UNDP. Chỉ số HPI chủ yếu phản ánh sự thiếu hụt về ba khía cạnh như giáo dục, sức khỏe và mức sống. Tuy nhiên, trong các chỉ báo hợp phần của HPI, không thấy sự hiện diện của các chỉ báo trên lĩnh vực kinh tế. Bởi vậy, HPI cũng không phải là thước đo để đo lường nghèo khổ đa chiều.

Năm 2000, NHTG công bố một nghiên cứu khác về đói nghèo trên phạm vi toàn cầu, theo đó NHTG (2000) khẳng định bản chất của đói nghèo là đa chiều (như đã đề cập ở trên). Thừa kế sự phát triển về quan niệm như trên, thước đo đói nghèo cũng được thay đổi theo hướng tiếp cận đơn chiều từ thu nhập sang tiếp cận đa chiều. Sabina Alkire và James Foster (2007 và 2011a), đã tập trung vào diễn giải phương pháp đo lường nghèo theo cách tiếp cận đa chiều. Tiếp đó, Alkire và Foster (2011b) cũng chỉ ra 5 điểm cần lưu ý liên quan đến dữ liệu phân tích cũng như các khía cạnh tiếp cận khi đo lường.

Được đánh giá cao nên phương pháp của Alkire và Foster đã 11 được nhiều nghiên cứu sử dụng để đánh giá thực trạng nghèo của các quốc gia, có thể kể đến là những nghiên cứu của Santos và Ura (2008); Alkire và Seth (2008); Yele Batana (2008). Mặc dù gặp khó khăn về sự đầy đủ của dữ liệu, nhưng các nghiên cứu đều khẳng định đánh giá nghèo đa chiều hoàn toàn có thể thực hiện được và nó cần thiết phải được thực hiện vì như vậy mới đảm bảo nhận diện được đầy đủ bản chất của nghèo khổ. Cách tiếp cận này được UNDP chính thức công bố trong “Báo cáo Phát triển con người” (UNDP (2010a)). “Chỉ số nghèo khổ đa chiều” (MPI- Multidimensional Poverty Index) được xây dựng trên nền tảng phương pháp đo lường của Alkire và Foster nhưng thêm vào đó UNDP tiếp cận theo phương diện phát triển con người.

Cũng giống như HPI, MPI phản ánh mức độ thiếu hụt của mỗi cá nhân theo ba khía cạnh: sức khỏe; giáo dục và mức sống. Tuy cùng đo lường nghèo khổ trên ba khía cạnh như HPI nhưng các chỉ báo trong mỗi khía cạnh của MPI nhiều hơn và được dùng chung cho các quốc gia trên thế giới. Chỉ số này là sự kết hợp giữa việc đo lường phạm vi của nghèo khổ cũng như mức độ trầm trọng của nghèo khổ thông qua đánh giá các chiều thiếu hụt. Mặc dù giữa hai khía cạnh này có sự tương quan nhất định, nhưng sự kết hợp giữa 2 chiều này sẽ củng cố thêm sự chính xác về nhận diện đối tượng nghèo.

Tuy nhiên, việc đánh giá và đo lường nghèo theo cách tiếp cận đa chiều không chỉ giúp các quốc gia nhận điện đúng hơn đối tượng nghèo, mà nó còn dùng để theo dõi các MDGs - “Mục tiêu phát triển thiên niên kỷ”. Điều này được Alkire, S. MPI đã giúp các quốc gia đánh giá đúng và đủ hơn đối tượng nghèo như nghiên cứu của Alkire, Seth (2015), kết quả nghiên cứu chỉ ra trong 47% tỷ lệ nghèo theo góc độ đa chiều hoặc thu nhập thì chỉ có 14% là nghèo ở cả 2 góc độ, đặc biệt nghiên cứu đã cho thấy sự khác biệt về tỷ lệ nghèo giữa thành thị và nông thôn trở nên nghiêm trọng hơn khi tiếp cận theo góc độ đa chiều, tốc độ giảm nghèo ở thành thị chậm hơn do có hiện tượng di dân. Về các nhân tố ảnh hưởng đến nghèo khổ, có nhiều nghiên cứu chỉ ra được nhiều yếu tố khác nhau có thể giúp làm giảm tình trạng nghèo khổ - gồm có: tín dụng và bảo hiểm (Jalan & Ravallion, 1999); giáo dục (Dreze & Sen, 1995); y tế (Strauss & Thomas, 1998); thông tin (Rodrik, 2002); cải tiến công nghệ (Conway, 1997; Schumacher, 1973); tăng trưởng kinh tế (Dollar và Kraay (2000); cải cách ruộng đất (Herring, 2002); tổ chức cộng đồng (Esman & Uphoff, 1984); khả năng quản lý (Heckman, 2000); nối kết thị trường (Bauer, 1984); lạm phát (Gaiha, 1989b); quyền sở hữu tài sản (de Soto, 2000); vốn xã hội (Hirschmann, 1984; Krishna, 2001); v.

Ngăn 12 chặn tình trạng rơi vào cảnh nghèo sẽ được các biện pháp từ các nhân tố nói trên hỗ trợ, trong khi việc đẩy mạnh xu hướng thoát nghèo sẽ đòi hỏi một nhóm các công cụ chính sách khác. Nghiên cứu của Shrabanti Maity; Jeroen Buysse (2017), cho rằng sự tham gia của người nghèo vào các chính sách của nhà nước (được gọi là sự hợp tác chính trị đầy đủ - full political cooperation) sẽ giúp làm giảm nghèo đa chiều ở các hộ nghèo. Nghiên cứu cũng chỉ ra được các yếu tố giúp làm giảm nghèo đó là tình trạng việc làm của những người trong độ tuổi lao động trong hộ gia đình, cũng như khoảng cách của nơi sinh sống của hộ nghèo với vùng trung tâm, nhưng các tác giả cũng khẳng định, các nhân tố này muốn được cải thiện thì cần có các chính sách tạo việc làm của chính phủ cũng như từ cơ chế và chính sách đầu tư của chính quyền địa phương và trung ương Ở dòng lịch sử nghiên cứu khác, nhiều nghiên đã chỉ ra rằng thể chế và các thước đo cụ thể của thể chế có ảnh hưởng đến nghèo khổ, gồm có nghiên cứu của Sen (1999), Grindle (2004), Acemoglu và Robinson (2013), Chong và Calderón (2000), Perera và Lee (2013)… Phần lớn các nghiên cứu này đều cho rằng, thể chế tốt có tác động tốt đến giảm nghèo, còn các khía cạnh cụ thể của thể chế (thông qua các chỉ số đo lường thể chế) có những tác động khác nhau đến giảm nghèo. Nghiên cứu trong nước Giảm nghèo là một trong những mục tiêu được quan tâm hàng đầu ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

Vì vậy, đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến đói nghèo được thực hiện. Bức tranh về đói nghèo đã được tái hiện khá sắc nét ở Việt Nam trong thời gian rất sớm được công bố bởi Ngân hàng Thế giới (1995). Sau đó, nhiều công trình nghiên cứu về nghèo, nhưng những công trình này đều thống nhất sử dụng khái niệm nghèo dưới góc độ thu nhập (hay đơn chiều). Nghiên cứu đầu tiên sử dụng cách tiếp cận đa chiều về nghèo là của MOLISA và UNICEF (2008).

Với nhóm đối tượng có nguy cơ nghèo cao là trẻ em, nghiên cứu này đã khẳng định Việt Nam hoàn toàn có thể tiến hành đánh giá được nghèo khổ theo cách tiếp cận đa chiều. Sử dụng số liệu VHLSS năm 2006, NHTG và TCTK ước tính xấp xỉ 18% trẻ em không thuộc diện nghèo theo cả góc độ đa chiều và thu nhập. Kết quả này dẫn đến một nhận định là cần bổ sung các khía cạnh khác trong đánh giá về nghèo bên cạnh khía cạnh về thu nhập. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng khuyến cáo để có được những kết luận chính xác về tình trạng nghèo đa chiều cần sẵn có thông tin phản ánh các tiêu chí khác nhau của nghèo.

13 TCTK và UNICEF (2011) đã thực hiện điều tra nghèo đa chiều trên phạm vi cả nước trong khi chưa có sự thống nhất về phạm trù nghèo đa chiều ở Việt Nam. Nghiên cứu đã một lần nữa chỉ ra cần phải nhìn nhận bản chất của nghèo dưới góc độ đa chiều để hướng đến việc giảm nghèo bền vững. Tuy nhiên, với sự hạn chế của dữ liệu nên các nhận định về tình trạng nghèo chưa thực sự thuyết phục. Ở góc độ nghiên cứu khác, UNDP (2010b) đã mở ra hướng đi mới trong tấn công nghèo khổ ở những địa phương có tỷ lệ nghèo thu nhập ít.

Nhưng các khuyến nghị chính sách chưa có đóng góp lớn cho chính phủ trong việc thực hiện mục tiêu giảm nghèo bền vững ở Việt Nam. Những thành công và thách thức trong giảm nghèo một lần nữa lại được nêu ra trong nghiên cứu của NHTG (2012). NHTG đã khuyến cáo chính phủ Việt Nam cần lưu ý cách tiếp cận giải quyết nghèo khổ. Trong đó, khuyến cáo chính phủ Việt Nam muốn giảm nghèo bền vững cần nghĩ đến thay đổi cách tiếp cận nghèo đơn chiều như hiện nay sang tiếp cận nghèo đa chiều.

Một nghiên cứu các tác giả Tran Q., Alkire và Foster (2015) dựa trên về nghèo thu nhập và nghèo đa chiều ở Việt Nam dựa trên bộ dữ liệu VHLSS 2007, 2008 và 2010, đã chỉ ra một số nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến khả năng nghèo đa chiều của hộ. Thứ nhất, mối quan hệ giữa quy mô hộ gia đình và nguy cơ nghèo đa chiều có dạng một hàm lồi. Thứ hai, kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nghèo giảm đáng kể khi trình độ học vấn của chủ hộ tăng. Các hộ gia đình có học vấn càng thấp (không đi học hoặc chỉ học đến tiểu học) có nguy cơ nghèo cao hơn những hộ khác.

Thứ ba, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng có sự khác biệt về rủi ro nghèo đa chiều giữa những nhóm dân tộc khác nhau. Những nhóm dân tộc thiểu số thường sống ở những khu vực hạ tầng kém phát triển, do đó hạn chế trong tiếp cận giáo dục, y tế, chợ nên có rủi ro nghèo và cường độ nghèo cao hơn.