Luận án TS: Tỷ giá hối đoái thực đa phương (REER) và ứng dụng điều hành kinh tế vĩ mô Việt Nam

• Tác giả: Trần Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: TS. Lương Văn Khôi
• Trường học: Viện Chiến lược Phát triển
• Chuyên ngành: Kinh tế phát triển
• Đề tài: Tỷ giá hối đoái thực đa phương (REER), vai trò và ứng dụng trong công tác điều hành kinh tế vĩ mô tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về tỷ giá hối đoái thực đa phương REER

Tỷ giá hối đoái thực đa phương (REER) là chỉ số phản ánh giá trị tương đối của đồng nội tệ so với rổ tiền tệ của các đối tác thương mại chính. Khác với tỷ giá danh nghĩa, REER tính đến sự khác biệt về mức giá cả giữa các quốc gia. Chỉ số này được xây dựng dựa trên trọng số thương mại của từng đối tác. Khi REER tăng, đồng nội tệ thực tế mạnh lên so với rổ tiền tệ, làm hàng xuất khẩu đắt hơn và hàng nhập khẩu rẻ hơn. Ngược lại, khi REER giảm, hàng xuất khẩu trở nên cạnh tranh hơn trên thị trường quốc tế. REER là công cụ quan trọng để đánh giá sức cạnh tranh thực của nền kinh tế. Các tổ chức quốc tế như IMF, World Bank thường xuyên công bố chỉ số REER cho các quốc gia. Tại Việt Nam, REER được sử dụng rộng rãi trong phân tích chính sách tiền tệ và thương mại. Việc theo dõi biến động REER giúp nhà hoạch định chính sách đưa ra quyết định phù hợp.

1.1. Khái niệm và phương pháp tính REER

REER được định nghĩa là tỷ giá danh nghĩa đa phương hiệu chỉnh theo mức giá tương đối giữa các quốc gia. Phương pháp tính REER phổ biến nhất sử dụng chỉ số giá tiêu dùng (CPI) làm thước đo mức giá. Công thức tính REER bao gồm tích số của tỷ giá song phương nhân với tỷ lệ giá cả, sau đó lấy trung bình có trọng số theo tỷ trọng thương mại. Các trọng số phản ánh tầm quan trọng của từng đối tác thương mại trong tổng kim ngạch xuất nhập khẩu. REER có thể được tính theo phương pháp chuỗi Laspeyres hoặc Paasche. Giá trị REER bằng 100 thể hiện trạng thái cân bằng, lớn hơn 100 cho thấy đồng nội tệ bị định giá cao.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến biến động REER

Biến động REER chịu tác động của nhiều yếu tố kinh tế vĩ mô khác nhau. Thứ nhất, chênh lệch lạm phát giữa Việt Nam và các đối tác thương mại là nguyên nhân chính khiến REER biến động. Thứ hai, chính sách tiền tệ và lãi suất ảnh hưởng trực tiếp đến dòng vốn quốc tế, từ đó tác động lên tỷ giá thực. Thứ ba, cán cân thương mại và cán cân thanh toán quốc tế phản ánh cung cầu ngoại tệ trên thị trường. Thứ tư, biến động tỷ giá danh nghĩa trên thị trường tự do cũng tác động đáng kể. Cuối cùng, các yếu tố bất ổn kinh tế toàn cầu như khủng hoảng tài chính, đại dịch cũng gây ra biến động mạnh REER.

II. Vai trò của REER trong nền kinh tế Việt Nam

REER đóng vai trò trung tâm trong đánh giá sức cạnh tranh quốc tế của nền kinh tế Việt Nam. Khi REER duy trì ở mức hợp lý, hàng xuất khẩu Việt Nam giữ được lợi thế cạnh tranh trên thị trường toàn cầu. Chỉ số này tác động trực tiếp đến cán cân thương mại, dòng vốn đầu tư nước ngoài và tốc độ tăng trưởng kinh tế. REER ảnh hưởng đến quyết định sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Khi đồng nội tệ bị định giá cao, doanh nghiệp xuất khẩu chịu thiệt thòi do giá thành sản phẩm tăng tương đối so với đối thủ quốc tế. Ngược lại, nhập khẩu trở nên rẻ hơn, tạo áp lực cạnh tranh cho sản xuất trong nước. REER còn liên quan mật thiết đến lạm phát thông qua kênh giá hàng nhập khẩu. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam sử dụng REER như một chỉ báo quan trọng trong điều hành chính sách tỷ giá. Việc duy trì REER ổn định giúp tạo môi trường kinh doanh thuận lợi cho doanh nghiệp.

2.1. Tác động của REER đến xuất nhập khẩu

2.2. Mối quan hệ giữa REER và lạm phát

III. Ứng dụng REER trong điều hành chính sách kinh tế vĩ mô

REER được ứng dụng rộng rãi trong công tác điều hành kinh tế vĩ mô tại Việt Nam. Ngân hàng Nhà nước sử dụng REER làm chỉ báo tham chiếu để điều chỉnh tỷ giá trung tâm hàng ngày. Khi REER có xu hướng tăng mạnh, cơ quan điều hành có thể can thiệp để ngăn chặn mất sức cạnh tranh của hàng xuất khẩu. REER cũng được sử dụng trong đánh giá tác động của các hiệp định thương mại tự do đến cán cân thương mại. Bộ Kế hoạch và Đầu tư sử dụng REER để phân tích xu hướng dòng vốn FDI và dự báo tăng trưởng kinh tế. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, REER giúp đánh giá mức độ hấp dẫn của môi trường đầu tư. Chỉ số này còn phục vụ công tác dự báo và xây dựng kịch bản kinh tế vĩ mô. Các chuyên gia phân tích sử dụng REER để so sánh sức cạnh tranh giữa Việt Nam và các nước trong khu vực. Việc ứng dụng REER đòi hỏi dữ liệu tin cậy và phương pháp tính toán phù hợp với đặc thù kinh tế Việt Nam.

3.1. Sử dụng REER trong điều hành tỷ giá

3.2. REER trong đánh giá sức cạnh tranh quốc tế

IV. Kết luận và khuyến nghị chính sách ứng dụng REER

Nghiên cứu về vai trò và ứng dụng REER trong điều hành kinh tế vĩ mô tại Việt Nam cho thấy tầm quan trọng thiết yếu của chỉ số này. REER không chỉ là công cụ đo lường sức cạnh tranh quốc tế mà còn là chỉ báo quan trọng cho hoạch định chính sách. Kết quả nghiên cứu khẳng định REER có tác động đáng kể đến cán cân thương mại, lạm phát và dòng vốn đầu tư nước ngoài. Việc duy trì REER ở mức hợp lý là điều kiện tiên quyết để đảm bảo tăng trưởng bền vững. Tuy nhiên, REER cũng có những hạn chế nhất định như độ trễ trong tính toán và không phản ánh đầy đủ các yếu tố phi giá cả. Do đó, cần kết hợp REER với các chỉ báo khác trong khuôn khổ điều hành chính sách. Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện phương pháp tính REER phù hợp với đặc thù kinh tế. Nâng cao năng lực phân tích và dự báo dựa trên REER là nhiệm vụ quan trọng của các cơ quan quản lý nhà nước.

4.1. Hạn chế và thách thức khi sử dụng REER

4.2. Khuyến nghị hoàn thiện ứng dụng REER

Trích đoạn nội dung tài liệu

tai lieu, document1 of 66. BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ KẾ HOẠCH VÀ ĐẦU TƯ VIỆN CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN TRẦN THỊ THU HÀ TỶ GIÁ HỐI ĐOÁI THỰC ĐA PHƯƠNG (REER), VAI TRÒ VÀ ỨNG DỤNG TRONG CÔNG TÁC ĐIỀU HÀNH KINH TẾ VĨ MÔ TẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ PHÁT TRIỂN Hà Nội - Năm 2021 luan van, khoa luan 1 of 66. tai lieu, document2 of 66. BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ KẾ HOẠCH VÀ ĐẦU TƯ VIỆN CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN TRẦN THỊ THU HÀ TỶ GIÁ HỐI ĐOÁI THỰC ĐA PHƯƠNG (REER), VAI TRÒ VÀ ỨNG DỤNG TRONG CÔNG TÁC ĐIỀU HÀNH KINH TẾ VĨ MÔ TẠI VIỆT NAM Chuyên ngành: Kinh tế phát triển Mã số: 9310105 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ PHÁT TRIỂN NGƯỜI HƯỚNG DẪN: 1.TS NGUYỄN THỊ THUỲ VINH Hà Nội - Năm 2021 luan van, khoa luan 2 of 66. tai lieu, document3 of 66. i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan, Luận án “Tỷ giá hối đoái thực đa phương (REER), vai trò và ứng dụng trong công tác điều hành kinh tế vĩ mô tại Việt Nam" là công trình nghiên cứu riêng, độc lập của tôi. Các số liệu được sử dụng trong Luận án là trung thực, có xuất xứ rõ ràng. Hà Nội, ngày tháng năm 2021 luan van, khoa luan 3 of 66. tai lieu, document4 of 66. ii LỜI CẢM ƠN Đầu tiên, tôi trân trọng gửi lời cảm ơn tới Viện Chiến lược Phát triển đã tổ chức và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành Luận án. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy, cô giáo - những người đã giảng dạy, truyền đạt kiến thức cho tôi trong thời gian làm Nghiên cứu sinh tại Viện. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến TS. Lương Văn Khôi và PGS.TS Nguyễn Thị Thùy Vinh, người hướng dẫn khoa học, đã chỉ bảo tận tình, hướng dẫn trong quá trình thực hiện nghiên cứu và hoàn thành Luận án này. Tôi xin cảm ơn Lãnh đạo Trung tâm Thông tin và Dự báo Kinh tế - xã hội Quốc gia, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Lãnh đạo và các đồng nghiệp Ban Dự báo Kinh tế Ngành và Doanh nghiệp cùng các đồng nghiệp,… đã quan tâm, hỗ trợ, cung cấp tài liệu, thông tin cần thiết, tạo điều kiện cho tôi nghiên cứu và hoàn thành Luận án. Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân và bạn bè luôn hỗ trợ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện Luận án. luan van, khoa luan 4 of 66. tai lieu, document5 of 66. iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .ii MỤC LỤC . iii DANH MỤC BẢNG BIỂU, HÌNH VẼ .vi DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT. viii MỞ ĐẦU . 1 CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ TỶ GIÁ THỰC ĐA PHƯƠNG VÀ CÁC ỨNG DỤNG . Tỷ giá hối đoái thực đa phương và phương pháp ước lượng. Tổng quan nghiên cứu ngoài nước. Tổng quan nghiên cứu trong nước . Mối quan hệ của tỷ giá hối đoái đối với một số chỉ số kinh tế vĩ mô . Tổng quan nghiên cứu ngoài nước. Tổng quan nghiên cứu trong nước . Tỷ giá cân bằng và các mô hình ước lượng . Tổng quan nghiên cứu ngoài nước. Tổng quan nghiên cứu trong nước . Sai lệch tỷ giá và các tác động . Tổng quan nghiên cứu ngoài nước. Tổng quan nghiên cứu ngoài nước. Một số hạn chế của các công trình nghiên cứu và những vấn đề được nghiên cứu sâu trong Luận án . Một số hạn chế của các công trình nghiên cứu . Các vấn đề Luận án phát triển và đi sâu nghiên cứu . 31 CHƯƠNG II: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỶ GIÁ HỐI ĐOÁI THỰC ĐA PHƯƠNG VÀ CHÍNH SÁCH TỶ GIÁ . 33 luan van, khoa luan 5 of 66. tai lieu, document6 of 66. Tỷ giá hối đoái và tỷ giá hối đoái thực đa phương .1 Bản chất và phân loại tỷ giá hối đoái . Vai trò của tỷ giá hối đoái thực đa phương trong điều tiết nền kinh tế vĩ mô . Các nhân tố tác động đến tỷ giá đa phương . Chính sách tỷ giá hối đoái . Nội dung cơ bản . Tỷ giá cân bằng . Các phương pháp xác định tỷ giá cân bằng . Tỷ giá cân bằng hành vi (BEER) . Sai lệch tỷ giá . Tác động của sai lệch tỷ giá của nền kinh tế. 69 CHƯƠNG III:. 78 THỰC TRẠNG CÔNG TÁC ĐIỀU HÀNH CHÍNH SÁCH TỶ GIÁ VÀ TỶ GIÁ THỰC ĐA PHƯƠNG CỦA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2000-2020 . Chính sách và diễn biến tỷ giá giai đoạn 2000-2020 . Tổng quan tình hình kinh tế vĩ mô giai đoạn 2000-2020 . Chính sách và diễn biến tỷ giá giai đoạn 2000-2020 . Tỷ giá thực đa phương của Việt Nam giai đoạn 2000-2020. 99 CHƯƠNG IV: ỨNG DỤNG TỶ GIÁ THỰC ĐA PHƯƠNG TRONG ĐIỀU HÀNH KINH TẾ VĨ MÔ VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH . Mô hình ước lượng tỷ giá cân bằng cho Việt Nam. 107 luan van, khoa luan 6 of 66. tai lieu, document7 of 66. Ước lượng tỷ giá thực cân bằng của Việt Nam và mức độ sai lệch tỷ giá . Tỷ giá cân bằng và độ sai lệch theo phương pháp lọc Hodrick- Prescott . Tỷ giá cân bằng và mức độ sai lệch theo mô hình và kết quả thực nghiệm cho Việt Nam theo cách tiếp cận BEER . Khả năng ứng dụng tỷ giá thực đa phương trong điều hành kinh tế vĩ mô Việt Nam – Một số kiến nghị chính sách. Đánh giá sai lệch tỷ giá đến một số chỉ tiêu kinh tế vĩ mô . Kiến nghị chính sách trong việc ứng dụng tỷ giá thực đa phương trong điều hành kinh tế vĩ mô . 134 TÀI LIỆU THAM KHẢO . 136 PHỤ LỤC I: MÔ HÌNH KINH TẾ LƯỢNG TOÀN CẦU NIGEM . 148 PHỤ LỤC II: DANH SÁCH CÁC BIẾN TRONG MÔ HÌNH KINH TẾ LƯỢNG TOÀN CẦU NIGEM. 157 PHỤ LỤC III: TỶ TRỌNG THƯƠNG MẠI NHÓM 32 NƯỚC ĐỐI TÁC QUA CÁC NĂM (%) . 161 luan van, khoa luan 7 of 66. tai lieu, document8 of 66. vi DANH MỤC BẢNG BIỂU, HÌNH VẼ DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1: Phân loại cơ chế tỷ giá của các quốc gia .2: Các nghiên cứu thực nghiệm về tỷ giá cân bằng ở các nước Đông Nam Á .1: Tóm tắt các biện pháp điều hành tỷ giá giai đoạn 2008-2010 .2: Biên độ dao động tỷ giá được áp dụng từ giai đoạn 2000-2015.1: Kiểm định tính dừng ADF .2: Kiểm định đồng tích hợp Johansen.3: Vector đồng tích hợp . 115 DANH MỤC HÌNH VẼ Hình 3.1: Kinh tế vĩ mô của Việt Nam giai đoạn 2011-2020 .2: Diễn biến tỷ giá hối đoái tại Việt Nam năm 2010-2011.3: Diễn biến tỷ giá hối đoái của Việt Nam giai đoạn 2012-2014 .4: Diễn biến tỷ giá hối đoái của Việt Nam năm 2015 .5: Diễn biến tỷ giá hối đoái giai đoạn 2018-2020 .6: Tỷ giá của đồng VND với một số các đồng tiền chủ chốt trong rổ tiền tệ tỷ giá trung tâm .7: Phản ứng của tỷ giá USD/VND đối với sự hội nhập quốc tế .8: So sánh các ước lượng về REER (năm 2000 là năm gốc) .9: Tỷ giá hối đoái thực đa phương giai đoạn 2000 – 2020 .10: Tỷ giá thực đa phương với phạm vi các nước khác nhau .1: Tỷ giá hối đoái đa phương dài hạn và mức độ sai lệch .2: Tỷ giá BEER và REER . 116 luan van, khoa luan 8 of 66. tai lieu, document9 of 66.3: Tỷ giá cân bằng (BEER) và tỷ giá thực đa phương trung bình .4: Chêch lệch tỷ giá cân bằng và tỷ giá thực .5: Tác động của sai lệch tỷ giá đến một số chỉ tiêu kinh tế vĩ mô giai đoạn 2016-2020 .6: Tác động của sai lệch tỷ giá 1% đến một số chỉ tiêu kinh tế vĩ mô .7: Tác động của sai lệch tỷ giá 1% đến lạm phát: % thay đổi so kịch bản không có cú sốc .8: Tác động của sai lệch tỷ giá -1% đến các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô 125 Hình 4.9: Tác động của việc tăng 1% tỷ giá song phương VND/USD và tỷ giá thực đa phương đến tăng trưởng kinh tế Việt Nam .10: Tác động của việc tăng 1% tỷ giá song phương VND/USD và tỷ giá thực đa phương đến xuất khẩu Việt Nam .11: Tác động của việc Mỹ tăng lãi suất đến tỷ giá song phương VND/USD và tỷ giá thực đa phương . 129 luan van, khoa luan 9 of 66. tai lieu, document10 of 66. viii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Danh mục từ viết tắt tiếng Việt Cụm từ Từ gốc viết tắt CPI Chỉ số giá tiêu dùng KNXK Kim ngạch xuất khẩu KNNK Kim ngạch nhập khẩu KNXNK Kim ngạch xuất nhập khẩu NHTW Ngân hàng Trung ương Danh mục từ viết tắt tiếng Anh Cụm từ Từ gốc Giải nghĩa viết tắt BEER Behavioral Equilibrium Tỷ giá hối đoái hành vi Exchange Rate CPI Consumer Price Index Chỉ số giá tiêu dùng DC Domestic Credit Tín dụng nội địa DEER Desired Equilibrium Exchange Tỷ giá cân bằng mong muốn Rate FEER Fundamental Equilibrium Tỷ giá hối đoái cơ bản Exchange Rate GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội GNFL Government net financial Tổng các khoản nợ tài chính liabilities ròng của Chính phủ GOVEX Government Expenditure Chi tiêu chính phủ KA Capital Accout Cán cân vốn luan van, khoa luan 10 of 66. tai lieu, document11 of 66. ix Cụm từ Từ gốc Giải nghĩa viết tắt NATREX Natural Real Exchange Rates Tỷ giá hối đoái thực tự nhiên NAIRU Non-Accelerating Inflation Tỷ lệ thất nghiệp tự nhiên Rate of Unemployment NFA Net Foreign Assets Tài sản nước ngoài ròng NFAR Net Foreign Assets Returns Thu nhập từ tài sản ngoại tệ ròng NEER Nominal Effective Exchange Tỷ giá hối đoái đa phương Rate danh nghĩa NTB Net trade balance Cân bằng thương mại ròng PEER Permanent Equilibrium Tỷ giá cân bằng dài hạn Exchange Rate REER Real Effective Exchange Rate Tỷ giá hối đoái thực đa phương TOT Terms of Trade Điều kiện thương mại WPI Wholesale price index Chỉ số giá bán buôn luan van, khoa luan 11 of 66. tai lieu, document12 of 66. Sự cần thiết của Luận án Chính sách tỷ giá hối đoái đóng vai trò quan trọng trong điều hành kinh tế vĩ mô của một quốc gia và tỷ giá hối đoái là một trong những công cụ quan trọng nhất của quá trình này. Về lý thuyết, tỷ giá hối đoái phản ánh mức giá tương đối giữa đồng nội tệ và đồng ngoại tệ. Trong nền kinh tế mở khi một quốc gia tham gia vào hoạt động thương mại và thực hiện các giao dịch với một số quốc gia khác thì việc cần có một chỉ số phản ánh giá trị chung của đồng nội tệ của quốc gia đó so với một rổ tiền tệ của các nước đối tác thương mại - tỷ giá hối đoái đa phương- trở nên rất cần thiết.