chương 1 Hầu hết các báo cáo của dự án thường sử dụng phương pháp đánh giá định tính và dùng số liệu giám sát hoạt động. Có một số đánh gía dự án sử dụng mô hình kinh tế 123doc 9 lượng nhưng chủ yếu dùng biến thu nhập hay chi tiêu của các hộ để đo lường tác động của dự án trong một khía cạnh cụ thể chẳng hạn tín dụng, chăn nuôi. Chương này tập trung mô tả vấn đề, trình bày mục tiêu, phạm vi, đối tượng và phương pháp đo lường tác động của một dự án đa can thiệp bằng chỉ số tổng hợp là chỉ số nghèo đa chiều của hộ MPIh để hiểu xem dự án đã làm thay đổi khía cạnh kinh tế - xã hội nào đối với các đối tượng hưởng lợi từ dự án. 123doc 10 Chương 2 - CƠ SỞ LÝ THUYẾT Chương này sẽ lược khảo các khái niệm về nghèo, nghèo đơn chiều và nghèo đa chiều, phương pháp đo lường nghèo đa chiều, cách chọn các chiều đo lường nghèo đa chiều và lý thuyết nền tảng về đánh giá tác động dự án bằng phương pháp PSM và DD.
Cuối chương là phần lược khảo một số nghiên cứu thực nghiệm điển hình trong việc đo lường nghèo đa chiều và đánh giá tác động dự án để làm cơ sở giúp phân tích và lựa chọn cách tiếp cận trong các chương tiếp theo.1 - Lược khảo các lý thuyết nền tảng 2.1 - Nghèo và nghèo đa chiều 2.1 - Khái niệm về nghèo Có rất nhiều quan niệm khác nhau về nghèo đói, tuy nhiên có một quan niệm được nhiều bên thừa nhận, đó là định nghĩa về nghèo của Ủy ban Kinh tế và Xã hội Châu Á-Thái Bình Dương đưa ra năm 1993 tại Bangkok như sau: "Nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng và thoả mãn những nhu cầu cơ bản của con người, mà những nhu cầu này đã được xã hội thừa nhận tuỳ theo trình độ phát triển kinh tế xã hội, phong tục tập quán của địa phương". Quan niệm về nghèo như trên xuất phát từ việc thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của con người như ăn, mặc, học hành, chữa bệnh., sự thiếu hụt một hoặc một số các nhu cầu đó được coi là nghèo.2 - Nghèo đơn chiều Nghèo đơn chiều là phương pháp tiếp cận truyền thống được giới thiệu từ năm 1980. Sở dĩ gọi là nghèo đơn chiều vì cách tiếp cận này chỉ tập trung vào chi tiêu hoặc thu nhập bằng tiền (moneymetric) mà bỏ qua các khía cạnh khác của nghèo đói. Thu nhập hay chi tiêu của cá nhân hoặc hộ gia đình sẽ được so sánh với chuẩn nghèo và họ được xem là nghèo nếu có thu nhập hay chi tiêu dưới chuẩn nghèo (Nguyễn Trọng Hoài, 2013, trang 127) 123doc 11 Hai chuẩn nghèo quan trọng là chuẩn nghèo quốc tế và quốc gia.
Theo WB (2008), chuẩn nghèo quốc tế là 1.25 USD/người/ngày xác định năm 2008. Chuẩn nghèo Việt Nam giai đoạn 2011-2015 là 400 ngàn và 500 ngàn đồng/người/tháng tương ứng cho khu vực nông thôn và thành thị (theo Quyết định số 09/2011/QĐ-TTg).3 - Nghèo đa chiều Theo UNDP (2009, trang 31), khái niệm nghèo đa chiều là sự mở rộng của khái nghèo đơn chiều. Khái niệm nghèo đa chiều xác định rõ nghèo đói không hẳn chỉ là đói ăn, thiếu uống, hoặc thiếu các điều kiện sống khác mà nghèo đói còn được gây ra bởi các rào cản về xã hội và các tác nhân khác ngăn không cho cá nhân hoặc cộng đồng được tiếp cận với các nguồn lực làm cho họ không biết và không thể tìm được cách để thoát ra khỏi tình trạng nghèo. Chỉ số nghèo đa chiều MPI được đề xướng và phát triển bởi OPHI thuộc Đại học Oxford với mục đích tạo ra một khái niệm kinh tế mới và một khung phân tích mới về nghèo theo hướng tiếp cận đa chiều.
Bên cạnh chiều kinh tế, nghèo đa chiều phản ánh toàn diện hơn những thiếu hụt về giáo dục, y tế và chất lượng sống của một cá nhân hay hộ gia đình. Khái niệm nghèo đa chiều giúp mô tả đầy đủ hơn về tình trạng nghèo vì khái niệm mới này có khả năng chỉ rõ ai nghèo và họ nghèo như thế nào. Việc lựa chọn các chiều và chỉ tiêu thể hiện các thiếu hụt phụ thuộc vào mục đích và đối tượng đánh giá. Theo Alkire và Foster (2008), để đo lường nghèo đa chiều cần xác định khái niệm nghèo đa chiều, xác định đơn vị đo lường là hộ hay người, xác định các chiều và ngưỡng thiếu hụt ở từng chiều, xác định các chỉ số đo lường và ngưỡng thiếu hụt trong từng chỉ số, xác định cách tính mức độ thiếu hụt và quy định chuẩn nghèo đa chiều.
Chuẩn nghèo đa chiều tức là mức độ thiếu hụt mà nếu hộ thiếu nhiều hơn mức độ này thì bị coi là nghèo đa chiều. Theo chuẩn nghèo đa chiều quốc tế, một hộ 123doc 12 gia đình thiếu 1/3 tổng điểm thiếu hụt trở lên sẽ bị coi là nghèo đa chiều. Một hộ gia đình thiếu 2/3 tổng điểm thiếu hụt trở lên sẽ bị coi là nghèo đa chiều nghiêm trọng.1 - Chọn chiều, chỉ tiêu và trọng số của Alkire và Foster Chiều Chỉ tiêu Ngưỡng nghèo Trọng số Không có thành viên nào của hộ hoàn tất 1/6 hay 1. Số năm đi học Giáo 5 năm đi học 16.7% dục Có bất kỳ trẻ em nào ở tuổi đi học mà 1/6 hay 2.
Đi học của trẻ em không đến trường từ lớp 1 đến lớp 8 16. Tử vong ở trẻ em Có bất kỳ trẻ em nào trong hộ bị chết 16.7% Y tế Có bất kỳ người lớn hay trẻ em nào bị suy 1/6 hay 4. Dinh dưỡng dinh dưỡng 16. Điện Hộ gia đình không có điện 5.6% Hộ gia đình không có toilet đảm bảo vệ 1/18 hay 6.
Vệ sinh sinh hoặc sử dụng toilet chung 5.6% Hộ gia đình không tiếp cận được với 1/18 hay 7. Nước sạch nguồn nước sạch 5. Sàn nhà Bằng đất, cát hay vật liệu tạm bợ khác sống 5. Nhiên liệu đun nấu Hộ gia đình đun nấu với củi hoặc than củi 5.6% Hộ gia đình sở hữu không nhiều hơn 1 trong 6 loại tài sản sau: radio, tivi, điện 1/18 hay 10.
Tài sản thoại, xe đạp, xe máy, tủ lạnh và không sở 5.6% hữu một chiếc xe hơi hay máy cày nào Nguồn: theo Alkire and Santos (2011) Theo Nguyễn Trọng Hoài (2013, trang 132), khái niệm nghèo đa chiều có nhiều ưu điểm hơn so với các công cụ đo lường nghèo trước đây ở các điểm sau: Phản ánh toàn diện những thiếu hụt ảnh hưởng đến cuộc sống của một người trong một thời điểm; Chỉ ra những người nào nghèo và dễ bị tổn thương nhất, cần nhận được sự hỗ trợ nhiều nhất; Cho biết những chỉ tiêu nào mà người dân ở mỗi vùng hay mỗi nhóm dân cư bị thiếu hụt nhất; 123doc 13 Có chính sách phân bổ nguồn lực hợp lý cho từng vùng hay từng nhóm dân cư. Phản ánh rõ hơn hiệu quả can thiệp chính sách do đó giúp các nhà làm chính sách có những điều chỉnh chính sách kịp thời; Chỉ tiêu đo lường MPI không cứng nhắc mà có thể thay đổi cho phù hợp với đặc điểm của từng vùng nghiên cứu. Để xác định một hộ gia đình có nghèo đa chiều hay không, một ngưỡng nghèo được quy định là 33. Khi điểm thiếu hụt tổng của một hộ gia đình ≥ 33.3% thì hộ gia đình đó (bao gồm tất cả các thành viên trong hộ) được xác định là thuộc diện nghèo đa chiều.
Hộ gia đình có điểm thiếu hụt ≥ 20% nhưng ≤ 33.3% được xem là hộ dễ bị tổn thương. Hộ gia đình có điểm thiếu hụt ≥ 50% được xem là nghèo đa chiều cùng cực (UNDP, 2011). Chỉ số nghèo đa chiều MPI được tính từ Tỷ lệ người nghèo đa chiều (H) và Độ sâu nghèo (A) như sau: ∑ H= A= (2.1) Trong đó: Trong đó: q: Số người nghèo đa chiều q: Số người nghèo đa chiều N: Tổng số người dân trong mẫu c: Điểm thiếu hụt của hộ gia đình Khi đó chỉ số nghèo đa chiều MPI của một vùng địa lý được tính bằng công thức: MPI = H * A (2.2) Nghiên cứu này sẽ dựa vào cách tiếp cận và phương pháp đo lường nghèo đa chiều được đề xuất bởi Alkire and Foster (2008), sử dụng cách lựa chọn chiều và chỉ số con để đo lường gần giống như phương pháp gốc. Do MPI là chỉ số dùng để đo lường cho một vùng (thôn, xã, huyện, tỉnh hay quốc gia) nhưng nghiên cứu này cần chỉ số đo lường ở cấp hộ, vì vậy để nắm bắt khía cạnh đa chiều của nghèo đói ở hộ gia đình, nghiên cứu đề xuất sử dụng "Điểm thiếu hụt của hộ gia đình" hay "Chỉ số nghèo đa chiều của hộ" (ký hiệu là c trong công thức 2.2 - Đánh giá tác động của chính sách công 2.1 - Cách tiếp cận Đánh giá tác động của các chính sách với mục tiêu chính là thông tin để đưa ra quyết định, "Lĩnh vực nghiên cứu này đặt ra những thách thức to lớn về phương pháp luận mà hiện vẫn chưa hoàn toàn vượt qua được" (Cling và cộng sự, 2008, trang 1).
Đánh giá tác động của một chính sách là so sánh kết quả của những người tham gia dưới tác động của chính sách với kết quả "đã có thể xảy ra" của chính những người tham gia này nếu không có chính sách. Kết quả của tình huống "đã có thể xảy ra" này gọi là tình huống phản thực (counterfactual) trình bày ở Hình 2. Tình huống: Gọi (Yi | T=1) năng suất trung bình của hộ i có tham gia tập huấn về khuyến nông và (Yi | T=0) là năng suất trung bình cũng của cùng hộ i đó khi hộ này không được tập huấn về khuyến nông. Chúng ta quan tâm đến (Yi | T=1 - Yi | T=0), nếu đo lường được thì đó là tác động của việc tập huấn khuyến nông với hộ i.
Điều khó nhất ở đây là sẽ không bao giờ có một hộ vừa có lại vừa không tham gia tập huấn cùng một lúc. Hiệu quả của tập huấn không thể tính cho một hộ, mà thay vào đó cần phải xây dựng tình huống phản thực để tính toán hiệu quả tập huấn trung bình của các hộ trong một mẫu khảo sát chọn từ tổng thể là E [Yi | T=1 - Yi | T=0].1 - Ý tưởng của phương pháp đánh giá tác động. Nguồn: dựa theo ý tưởng của Cling và cộng sự (2008); Khandker và cộng sự (2010) 123doc 15 Tổng quát hóa, tác động trung bình của chính sách sẽ được tính bởi biểu thức: D = E(Yi | T=1) - E(Yi | T=0) (2.