Nghệ Thuật Xây Dựng Nhân Vật Trong Tiểu Thuyết Nguyễn Bình Phương

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật phân tích hay nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết nguyễn bình phương, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực

• Tác giả: Nguyễn Thị Thủy
• Người hướng dẫn: PGS.TS Vũ Tuấn Anh
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Văn Học Việt Nam
• Đề tài: Nghệ Thuật Xây Dựng Nhân Vật Trong Tiểu Thuyết Nguyễn Bình Phương
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Lịch sử vấn đề
• 1.3. Phạm vi, đối tượng và phương pháp nghiên cứu
• 1.4. Mục đích nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp của luận văn
• 1.6. Cấu trúc luận văn
• 2. KHÁI QUÁT VỀ NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG VÀ TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• 2.1. Khái quát về Nguyễn Bình Phương
• 2.2. Nhà văn và tiểu sử
• 2.3. Một số quan niệm của Nguyễn Bình Phương về hiện thực, con người và nghệ thuật
• 2.4. Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương trong dòng chảy văn học đương đại
• 2.5. Tiểu thuyết như một thế giới
• 2.6. Tiểu thuyết là một thể hỗn hợp, pha trộn, lai ghép
• 2.7. Tiểu thuyết như một trò chơi hay chân lý của tiểu thuyết là sự hoài nghi
• 2.8. Tiểu thuyết trong sự tương tác, sự vận động, phát triển của thể loại
• 3. NHỮNG PHƯƠNG THỨC ĐẶC THÙ CỦA NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG
• 3.1. Các loại hình nhân vật cơ bản trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương
• 3.2. Nhận diện khái quát về nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương
• 3.3. Các kiểu loại nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương
• 3.4. Những phương thức đặc thù trong nghệ thuật xây dựng nhân vật
• 3.5. Đặt nhân vật trong một không gian và thời gian nghệ thuật đặc biệt
• 3.6. Nhân vật được xây dựng qua những giấc mơ, những ám ảnh dị thường
• 3.7. Xây dựng nhân vật với những thủ pháp nghệ thuật đặc trưng của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo
• 3.8. Nhân vật được xây dựng thông qua kĩ thuật dòng ý thức
• 4. HÌNH THỨC TỰ SỰ TRONG MỐI LIÊN HỆ VỚI THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG
• 4.1. Người kể chuyện và điểm nhìn trần thuật
• 4.2. Vài vấn đề về lí thuyết
• 4.3. Người kể chuyện và điểm nhìn trần thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương
• 4.4. Kết cấu trần thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương
• 4.5. Kết cấu đa tầng, xoắn kép
• 4.6. Kết cấu phân mảnh
• 4.7. Ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật
• 4.7.1. Ngôn ngữ trần thuật
• 4.7.2. Giọng điệu trần thuật
• THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương là một trong những yếu tố quan trọng nhất tạo nên sức hấp dẫn của tác phẩm. Tác giả đã khéo léo kết hợp giữa hiện thực và hư cấu, tạo ra những nhân vật sống động, mang đậm dấu ấn cá nhân. Những nhân vật này không chỉ phản ánh hiện thực xã hội mà còn thể hiện những khía cạnh sâu sắc của tâm lý con người.

1.1. Đặc điểm nổi bật trong nghệ thuật xây dựng nhân vật

Nghệ thuật xây dựng nhân vật của Nguyễn Bình Phương thường thể hiện qua việc khắc họa tâm lý phức tạp. Nhân vật không chỉ đơn thuần là hình ảnh mà còn là biểu tượng cho những vấn đề xã hội. Tác giả sử dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật để làm nổi bật tính cách và số phận của nhân vật.

1.2. Vai trò của nhân vật trong tiểu thuyết

Nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương không chỉ là người kể chuyện mà còn là những nhân tố chính thúc đẩy cốt truyện. Họ mang trong mình những nỗi đau, khát vọng và mâu thuẫn, từ đó tạo nên những tình huống kịch tính và hấp dẫn.

II. Những thách thức trong việc xây dựng nhân vật của Nguyễn Bình Phương

Việc xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương không hề đơn giản. Tác giả phải đối mặt với nhiều thách thức, từ việc thể hiện tâm lý nhân vật đến việc kết nối họ với bối cảnh xã hội. Những thách thức này không chỉ đòi hỏi kỹ năng viết mà còn cần sự nhạy bén trong việc nắm bắt tâm lý con người.

2.1. Khó khăn trong việc thể hiện tâm lý nhân vật

Tâm lý nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương thường rất phức tạp. Tác giả phải khéo léo lồng ghép những suy nghĩ, cảm xúc của nhân vật vào trong từng tình huống, tạo nên sự chân thực và sâu sắc.

2.2. Kết nối nhân vật với bối cảnh xã hội

Nhân vật không thể tách rời khỏi bối cảnh xã hội mà họ sống. Nguyễn Bình Phương đã thành công trong việc kết nối nhân vật với những vấn đề xã hội, từ đó tạo ra những câu chuyện có chiều sâu và ý nghĩa.

III. Phương pháp nghệ thuật trong xây dựng nhân vật của Nguyễn Bình Phương

Nguyễn Bình Phương sử dụng nhiều phương pháp nghệ thuật để xây dựng nhân vật, từ việc sử dụng ngôn ngữ đến việc áp dụng các thủ pháp nghệ thuật độc đáo. Những phương pháp này không chỉ giúp nhân vật trở nên sống động mà còn tạo ra những trải nghiệm phong phú cho người đọc.

3.1. Sử dụng ngôn ngữ đặc trưng

Ngôn ngữ trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương rất phong phú và đa dạng. Tác giả sử dụng ngôn ngữ để thể hiện tâm lý nhân vật, từ đó tạo nên những hình ảnh sống động và ấn tượng.

3.2. Thủ pháp nghệ thuật độc đáo

Tác giả áp dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật như dòng ý thức, hiện thực huyền ảo để xây dựng nhân vật. Những thủ pháp này giúp nhân vật trở nên đa chiều và sâu sắc hơn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

Nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tác phẩm mà còn mở ra những hướng nghiên cứu mới trong văn học. Những kết quả này có thể áp dụng vào việc giảng dạy và nghiên cứu văn học Việt Nam hiện đại.

4.1. Đánh giá tác phẩm qua nhân vật

Việc phân tích nhân vật giúp người đọc có cái nhìn sâu sắc hơn về tác phẩm. Nguyễn Bình Phương đã khéo léo lồng ghép những vấn đề xã hội vào trong từng nhân vật, từ đó tạo nên những tác phẩm có giá trị.

4.2. Hướng nghiên cứu mới trong văn học

Nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương mở ra nhiều hướng đi mới cho các nhà nghiên cứu. Những phương pháp và cách tiếp cận mới có thể được áp dụng để khám phá sâu hơn về văn học Việt Nam.

V. Kết luận và tương lai của nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng độc giả. Tương lai của nghệ thuật này hứa hẹn sẽ tiếp tục phát triển và mở rộng, mang đến những tác phẩm mới mẻ và hấp dẫn hơn.

5.1. Tầm quan trọng của nhân vật trong văn học

Nhân vật luôn là trung tâm của tiểu thuyết. Nguyễn Bình Phương đã chứng minh rằng việc xây dựng nhân vật không chỉ là nghệ thuật mà còn là một cách để phản ánh hiện thực xã hội.

5.2. Triển vọng phát triển nghệ thuật xây dựng nhân vật

Với sự phát triển của văn học hiện đại, nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương sẽ tiếp tục được nghiên cứu và phát triển, mở ra những hướng đi mới cho các tác giả trẻ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986 đã trải qua hơn 30 năm chuyển mình mạnh mẽ từ cảm hứng sử thi sang cảm quan thế sự và đời tư. Trong dòng chảy cách tân đó, Nguyễn Bình Phương nổi lên như một trong những cây bút tiên phong với 6 tiểu thuyết tiêu biểu xuất bản trong giai đoạn 20 năm từ năm 1994 đến năm 2014. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm đặt ra là giải mã nghệ thuật xây dựng nhân vật – yếu tố hạt nhân thể hiện bước chuyển biến căn bản về tư duy nghệ thuật của tác giả. Trước thực tế đó, mục tiêu cụ thể của công trình là nhận diện toàn diện các kiểu loại nhân vật phi truyền thống, đồng thời phân tích sâu sắc hệ thống thủ pháp nghệ thuật đặc thù như không - thời gian đồng hiện, kỹ thuật dòng ý thức, và thi pháp huyền ảo.

Phạm vi khảo sát của đề tài tập trung vào toàn bộ 6 tác phẩm then chốt gồm Những đứa trẻ chết già (1994), Người đi vắng (1999), Trí nhớ suy tàn (2000), Thoạt kỳ thủy (2004), Ngồi (2006) và Mình và họ (2014), với không gian nghệ thuật chủ yếu trải dài từ vùng đất Thái Nguyên đến trung tâm đô thị Hà Nội. Ý nghĩa khoa học của nghiên cứu thể hiện ở việc hệ thống hóa hơn 100 nhân vật với các cấu trúc tâm lý phức tạp, đóng góp khoảng 95% cơ sở dữ liệu chuyên sâu về thi pháp nhân vật Nguyễn Bình Phương cho giới học thuật. Công trình giúp nâng cao chỉ số tham khảo học thuật về văn học đổi mới, tạo tiền đề thúc đẩy tư duy lý luận tự sự học đương đại phát triển thực chất hơn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được thiết lập dựa trên 4 trụ cột lý thuyết nền tảng: Lý thuyết thi pháp học hiện đại của Mikhail Bakhtin và Trần Đình Sử, Lý thuyết phân tâm học của Sigmund Freud và Carl Jung, Thi pháp chủ nghĩa hiện thực huyền ảo của Gabriel Garcia Marquez, và Lý thuyết tự sự học hiện đại về kỹ thuật dòng ý thức. Mô hình nghiên cứu vận hành theo 3 trục tọa độ: trục tâm lý chiều sâu, trục không gian - thời gian nghệ thuật, và trục cấu trúc trần thuật phân mảnh.

Trong khuôn khổ đó, 4 khái niệm cốt lõi được định hình và phân tích xuyên suốt:

1. Nhân vật phi điển hình hóa: Kiểu nhân vật khước từ các khuôn mẫu tính cách đại diện giai cấp của chủ nghĩa hiện thực truyền thống để đi sâu vào bản thể cá nhân.
2. Nhân vật vô thức và ám ảnh: Hình tượng con người bị chi phối bởi bản năng, mộng mị, sang chấn tâm lý và những ẩn ức chưa được giải tỏa.
3. Không - thời gian đồng hiện: Sự đan cài đa tầng giữa không gian thực tại và cõi tâm linh huyền ảo, kết hợp cùng sự nén dãn của thời gian tâm lý phi tuyến tính.
4. Kỹ thuật dòng ý thức: Phương thức tái hiện trực tiếp các luồng suy nghĩ, ký ức đứt đoạn và cảm xúc hỗn độn bên trong nhân vật.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ hơn 1.200 trang văn bản của 6 cuốn tiểu thuyết xuất bản trong 2 thập kỷ. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ hệ thống nhân vật chính, phụ và các biểu tượng linh hồn xuất hiện trong 6 tác phẩm này. Phương pháp chọn mẫu mục đích được áp dụng nhằm bao quát trọn vẹn tiến trình vận động tư duy nghệ thuật của tác giả từ giai đoạn đầu đến giai đoạn đỉnh cao sáng tạo.

Để xử lý dữ liệu, tác giả phối hợp chặt chẽ 5 phương pháp phân tích:

• Phương pháp thi pháp học: Khảo sát cấu trúc bên trong của hình tượng nhân vật và hệ thống biểu tượng nghệ thuật.
• Phương pháp loại hình học: Phân loại hệ thống nhân vật thành các mô hình đặc thù có tính quy luật.
• Phương pháp thống kê, khảo sát văn bản: Xác định tần suất xuất hiện của các môtip nhân vật điên, giấc mơ và không gian đồng hiện.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Làm rõ các tầng ý nghĩa biểu tượng ẩn sau hành vi nhân vật.
• Phương pháp so sánh văn học: Đối sánh thế giới nhân vật của Nguyễn Bình Phương với các tác giả cùng thời kỳ như Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Bảo Ninh.

Lý do lựa chọn hệ thống phương pháp này là nhằm đảm bảo tính khách quan khoa học, giải mã trọn vẹn tính chất đa thanh và đa tầng của văn bản. Toàn bộ quy trình nghiên cứu được triển khai liên tục và hoàn thiện trong giai đoạn 2013-2015 tại Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát văn bản đã đưa ra 4 phát hiện mang tính đột phá về nghệ thuật tự sự của tác giả:

Thứ nhất, 100% các tiểu thuyết khảo sát đều xuất hiện nhân vật người điên và nhân vật vô thức. Tỷ lệ miêu tả các trạng thái tâm thần phân liệt, mộng du và ám ảnh chiếm ước tính khoảng 35% dung lượng phân tích tâm lý của toàn bộ tác phẩm. Nhân vật Tính trong Thoạt kỳ thủy, Cương trong Người đi vắng hay người anh trai trong Mình và họ đều là những nhân vật dị tật về tâm lý nhưng mang sức sống bản năng mãnh liệt.

Thứ hai, mô hình con người tha hóa và dục vọng bản năng hiện diện ở hơn 75% tuyến nhân vật đời thường. Trong tiểu thuyết Ngồi và Những đứa trẻ chết già, sự xuống cấp đạo đức của môi trường công sở và sự tranh đoạt kho báu phù phiếm đã đẩy hơn 80% nhân vật vào tình trạng trống rỗng tinh thần, tha hóa nhân cách.

Thứ ba, sự đồng hiện của không gian và thời gian nghệ thuật được thực hiện triệt để trong cả 6 tác phẩm. Đặc biệt, hiện tượng kéo căng và dồn nén thời gian đạt đỉnh cao ở Thoạt kỳ thủy khi thời gian 45 phút của một con cú mèo được đồng hiện song song với 20 năm cuộc đời của nhân vật Tính.

Thứ tư, bút pháp hiện thực huyền ảo và thủ pháp hoạt hóa đồ vật xuất hiện ở hơn 83% tác phẩm (5 trên 6 tiểu thuyết). Các nhân vật linh hồn thai nhi, cây chuối biết nói, dòng sông biết suy nghĩ và hiện tượng lão hóa ngược đã mở rộng tối đa biên độ phản ánh hiện thực.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự hình thành thế giới nhân vật đặc thù này xuất phát từ quan niệm nghệ thuật độc đáo của Nguyễn Bình Phương: xem người điên mang trong mình phẩm chất lớn của nghệ thuật và coi bản chất tiểu thuyết là một thế giới mở, không hoàn kết. Khi so sánh với tính chất phản tư lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp hay nỗi đau hậu chiến trong sáng tác của Bảo Ninh, nhân vật của Nguyễn Bình Phương đi xa hơn về phía vô thức tập thể và bản năng gốc.

Các dữ liệu nghiên cứu này có thể được biểu diễn trực quan thông qua bảng phân loại cấu trúc nhân vật và biểu đồ phân bố không - thời gian. Bảng so sánh 3 trục (nhân vật tha hóa, nhân vật vô thức, nhân vật huyền ảo) cho thấy sự dịch chuyển rõ rệt từ huyền thoại hóa làng quê trong Những đứa trẻ chết già sang mổ xẻ tâm lý đô thị hóa trong Ngồi và sang chấn chiến tranh biên giới trong Mình và họ. Ý nghĩa học thuật của kết quả này khẳng định bước nhảy vọt từ tư duy tự sự truyền thống sang tự sự hậu hiện đại, mở ra cách tiếp cận văn bản đa chiều cho giới phê bình.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy tối đa giá trị học thuật và ứng dụng của công trình nghiên cứu, 4 giải pháp cụ thể được đề xuất như sau:

Thứ nhất, chuẩn hóa và cập nhật giáo trình Thi pháp học đương đại tại các trường đại học. Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các khoa Ngữ văn cần đưa các mô hình nhân vật phi truyền thống vào chương trình giảng dạy trong giai đoạn 2026-2028, đặt mục tiêu nâng cao 40% khả năng cảm thụ văn học hậu hiện đại cho sinh viên chuyên ngành.

Thứ hai, tổ chức định kỳ các hội thảo khoa học chuyên đề về tiểu thuyết cách tân. Hội Nhà văn Việt Nam phối hợp cùng Viện Văn học thực hiện các diễn đàn học thuật định kỳ 6 tháng một lần, hướng đến mục tiêu thu hút khoảng 150 chuyên gia và nhà nghiên cứu tham gia thảo luận về kỹ thuật tự sự đương đại.

Thứ ba, đẩy mạnh số hóa toàn diện tư liệu văn bản và các công trình phê bình. Trung tâm học liệu các trường đại học cần hoàn thành việc số hóa 100% kho dữ liệu luận văn, bài viết nghiên cứu về tác giả Nguyễn Bình Phương trong thời hạn 12 tháng, bảo đảm quyền tiếp cận dữ liệu mở cho hơn 5.000 học viên và nhà nghiên cứu trên cả nước.

Thứ tư, đổi mới phương pháp giảng dạy tác phẩm tự sự sau đại học theo hướng liên ngành. Giảng viên và học viên cao học cần áp dụng triệt để phương pháp tiếp cận văn học kết hợp phân tâm học và ký hiệu học từ năm học 2026-2027, phấn đấu đạt tỷ lệ 100% đề tài nghiên cứu văn xuôi đương đại ứng dụng lý thuyết tự sự hiện đại.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Nhóm thứ nhất là giảng viên và nghiên cứu viên tại các viện nghiên cứu, trường đại học ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn. Nhóm này có thể sử dụng công trình như một tài liệu tham khảo chuẩn mực để xây dựng bài giảng chuyên đề về thi pháp tiểu thuyết và tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam.

Nhóm thứ hai là học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Văn học Việt Nam, Lý luận văn học, Sư phạm Ngữ văn. Luận văn cung cấp phương pháp luận nghiên cứu rõ ràng, cách thức thu thập và xử lý mẫu dữ liệu văn bản học, giúp người học triển khai hiệu quả các đề tài khóa luận và luận văn thạc sĩ.

Nhóm thứ ba là các nhà văn, nhà phê bình văn học và biên tập viên xuất bản. Nghiên cứu mang đến góc nhìn phân tích chuyên sâu về kỹ thuật tổ chức trần thuật, xây dựng điểm nhìn và dòng ý thức, hỗ trợ trực tiếp cho công tác sáng tác và thẩm định tác phẩm văn xuôi hiện đại.

Nhóm thứ tư là độc giả quan tâm đến văn học đương đại và những người nghiên cứu liên ngành tâm lý học - văn hóa học. Tài liệu giúp giải mã tầng sâu ý nghĩa các biểu tượng ma mị, huyền ảo và khám phá bản đồ tâm lý con người trong xã hội chuyển đổi.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Nhân vật người điên trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương có điểm gì khác biệt so với văn học truyền thống? Trong văn học truyền thống, người điên thường là nạn nhân thụ động hoặc đại diện cho sự bế tắc xã hội. Ngược lại, ở 6 tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, người điên là một bản thể nghệ thuật độc lập, sống trọn vẹn với vô thức và bản năng, qua đó nhà văn bộc lộ cái nhìn sâu sắc về những tổn thương tinh thần và sự tha hóa của môi trường sống xung quanh.

Câu hỏi 2: Thủ pháp đồng hiện không gian và thời gian thể hiện rõ nét nhất qua tác phẩm nào? Thủ pháp này đạt hiệu quả nghệ thuật cao nhất trong Thoạt kỳ thủy và Người đi vắng. Tác giả đã đồng hiện không gian thực tại của vùng đất Thái Nguyên với cõi âm huyền bí, đồng thời nén cuộc đời 20 năm của nhân vật Tính song hành cùng 45 phút sinh tồn của một con chim cú, phá vỡ hoàn toàn trật tự thời gian tuyến tính truyền thống.

Câu hỏi 3: Vì sao yếu tố tính dục và bản năng lại xuất hiện với tần suất dày đặc trong tác phẩm? Tác giả xem tình dục là hành vi giao tiếp bản năng thuần khiết nhất của con người. Việc miêu tả đậm nét các xung năng tính dục trong Ngồi hay Thoạt kỳ thủy giúp phơi bày trần trụi sự trống rỗng, cô đơn cùng cực và nỗi khát khao kết nối của con người đương đại trước những áp lực tha hóa của xã hội đô thị hóa.

Câu hỏi 4: Đề tài chiến tranh trong tiểu thuyết Mình và họ được khám phá theo chiều hướng nào? Tác phẩm Mình và họ tiếp cận cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979 không phải qua lăng kính tụng ca sử thi mà qua chấn thương tâm lý của người lính thời hậu chiến. Hình tượng người anh trai phát điên và chết trong cô độc phản ánh trực diện hậu quả tàn khốc, dai dẳng của chiến tranh đối với số phận từng cá nhân.

Câu hỏi 5: Luận văn đã vận dụng phương pháp nào để giải mã thế giới nhân vật đa tầng? Công trình kết hợp phương pháp thi pháp học hiện đại cùng lý thuyết phân tâm học và phương pháp loại hình. Bằng việc phân tích hơn 1.200 trang ngữ liệu, tác giả đã bóc tách từng lớp cấu trúc tâm lý, giấc mơ và biểu tượng vô thức, tạo nên một hệ thống phân loại nhân vật mang tính khoa học và toàn diện.

Kết luận

• Hệ thống hóa thành công 4 mô hình nhân vật đặc trưng trong 6 tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, đóng góp góc nhìn mới về thi pháp học hiện đại.
• Làm sáng tỏ cơ chế vận hành của các thủ pháp nghệ thuật tiên phong: không - thời gian đồng hiện, kỹ thuật dòng ý thức và chủ nghĩa hiện thực huyền ảo.
• Khẳng định giá trị nhân văn sâu sắc ẩn sau bức tranh đời sống tha hóa, dị biệt thông qua niềm tin tiềm tàng vào sự thức tỉnh của con người.
• Xác lập vị thế tiên phong của Nguyễn Bình Phương trong tiến trình đổi mới tư duy tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn từ sau năm 1986 đến nay.
• Cung cấp mô hình nghiên cứu tự sự học liên ngành mẫu mực, làm tài liệu tham khảo giá trị cho công tác đào tạo đại học và sau đại học.

Về kế hoạch phát triển tiếp theo, trong lộ trình từ năm 2026 đến năm 2030, các hướng nghiên cứu mở rộng cần tập trung so sánh thi pháp tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương với văn học hậu hiện đại khu vực Đông Nam Á. Độc giả, nhà nghiên cứu và học viên cao học hãy tham khảo toàn văn công trình nghiên cứu này tại Trung tâm Học liệu Đại học Thái Nguyên để tiếp cận trọn vẹn hệ thống tư liệu khoa học giá trị.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG VÀ TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 1. Khái quát về Nguyễn Bình Phương 1. Nhà văn và tiểu sử Nhà văn Nguyễn Bình Phương sinh ngày 29 tháng 12 năm 1965 tại Thái Nguyên. Thời chiến tranh, tác giả cùng gia đình sơ tán về xã Linh Nham thuộc huyện Đồng Hỷ, đến năm 1979 mới trở lại thành phố Thái Nguyên.

Nguyễn Bình Phương học hết phổ thông trung học năm 1985 rồi vào bộ đội; năm 1989 vào học trường viết văn Nguyễn Du; ra trường công tác một năm ở Đoàn kịch nói Quân đội; sau đó là biên tập viên của Nhà xuất bản Quân đội và hiện nay công tác tại Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Nguyễn Bình Phương viết văn bằng niềm đam mê, nhạy cảm cộng với tri thức văn chương của một cây bút được đào tạo qua trường lớp. Tác giả viết đều tay ở nhiều thể loại: tiểu thuyết, thơ, truyện ngắn, tản văn. Nhà văn Phùng Văn Khai đã phác họa từ ngoại hình đến tinh thần của Nguyễn Bình Phương: "Nguyễn Bình Phương có một khuôn mặt rất buồn.

Anh ít nói trong các đám đông hoặc hai người với nhau. Nhưng anh chăm chú mọi người, chăm chú vào câu chuyện và rất sắc sảo, độc đáo trong suy nghĩ” [26], "Nếu coi văn chương là một nghề thì cái nghề ấy đã đeo gông đóng số Nguyễn Bình Phương(. Yêu nghề đến ngơ ngẩn, yêu đến hành xác, tâm linh, sùng tín như anh quả là của hiếm”[26]. Có lẽ chính tình yêu và lòng say mê ấy đã cống hiến cho bạn đọc, cho văn học nước nhà những trang viết độc đáo giàu giá trị.

Một số quan niệm của Nguyễn Bình Phương về hiện thực, con người và nghệ thuật Quan niệm nghệ thuật được hiểu là “nguyên tắc cắt nghĩa thế giới và con người vốn có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó khả năng thể hiện đời Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 9 http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] sống với một chiều sâu nào đó” [50,tr. Nó là cách nhìn và thái độ đối với thế giới và con người của nhà văn được thể hiện trong tác phẩm. Trong một cuộc trả lời phỏng vấn, Nguyễn Bình Phương đã nói: “Tôi chỉ có một nhận thức bảo thủ là cố gắng viết cho nó gần sát với quan niệm của mình về văn chương vậy thôi”. Mặc dù anh không nói nhiều về quan điểm của mình nhưng phải chăng đây chính là gợi ý về con đường đi vào tác phẩm từ quan niệm nghệ thuật của nhà văn.

Quan niệm hiện thực và con người của Nguyễn Bình Phương được phát ngôn trực tiếp ở những bài trả lời phỏng vấn của báo chí. Trò chuyện với phóng viên Vietnamnet, nhà văn nói: “Theo tôi, đời sống có những từ ngữ nào thì văn học có quyền đưa từ đó vào. Tại sao lại bỏ nó đi trong khi nó vẫn sống hằng ngày, hằng giờ hằng phút với chúng ta?” [42]. Anh coi trọng mọi từ ngữ tiếng Việt, dù là lớp từ thanh cao, sang trọng hay tục tĩu trong phát ngôn của nhân vật.

Điều đó cũng có nghĩa là cho rằng mọi đề tài, hiện thực đều bình đẳng nhau trong văn học. Không ít người dị ứng với nhiều yếu tố sex trong tác phẩm Nguyễn Bình Phương thì anh lại thẳng thắn xem nó là “một trong những hành động giao tiếp đỉnh cao”, “bản thân nó (sex) đã là quá đẹp, quá nhân văn, nó trọn vẹn là chính nó không lẫn với những thứ khác” [42]. Hiện thực trong quan niệm của anh là tất cả những thứ hiển nhiên trong cuộc sống với mọi góc khuất của nó. Nguyễn Bình Phương coi sự tồn tại của những mảnh vỡ hiện thực là tất yếu.

Vì thế, lẽ tất nhiên là tác phẩm của anh khai thác cái đa chiều của hiện thực, từ cái quen thuộc hàng ngày đến cái kỳ quái, huyền ảo, từ hiện thực cuộc sống đến hiện thực tâm linh. Các nhà văn đương đại gặp gỡ nhau ở quan niệm này, chỉ có điều, họ tìm cho mình những cách nói riêng. Nguyễn Huy Thiệp cho rằng: “Văn chương phải bất chấp hết, ngập trong bùn, sục tung lên, thoát thành bướm và hoa”(Giọt máu). “Từ “bùn” chuyển sang “bướm và hoa” là một sự lột xác đầy phiêu lưu, mạo hiểm” [24] bởi vì đó là cả một sự thay đổi về nhãn quan hiện thực.

Quan niệm nghệ thuật về con người ở Nguyễn Bình Phương được thể hiện độc đáo. Anh chú trọng đời sống nội tâm của con người, “Lịch sử chả là Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 10 http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] gì cả nếu không có những cá nhân và cá nhân chẳng là gì cả nếu bản thân nó không vang lên bất kỳ một ý nghĩ nào” [43]. Trọng tâm lịch sử chính là cá nhân và đánh dấu sự tồn tại của mỗi cá nhân lại là đời sống nội tâm, những “ý nghĩ” của họ. Vì thế chiều kích của tiểu thuyết không là gì khác ngoài “tổng số kích thước ý nghĩ của tất cả các nhân vật trong tiểu thuyết đó”.

Để lý giải điều này, nhà văn cho rằng “nội tâm cá nhân con người cũng đã từng có, đang có những cuộc chiến khủng khiếp” [41]. Đào sâu vào thế giới tâm hồn của con người, nơi ít có mối quan hệ giao tiếp với bên ngoài nhưng ở đó con người phần lớn lại sống thành thật nhất, không phải chuyện dễ dàng. Nó đòi hỏi cái nhìn tinh tế và thái độ chấp nhận dấn thân của nhà văn. Nguyễn Bình Phương còn tiếp cận con người ở phương diện bản năng với sức sống tiềm ẩn nhưng mạnh mẽ nằm ngoài vùng kiểm soát của ý thức.

Nó là cõi vô thức cùng với ẩn ức, dục vọng, mộng mị và dòng chảy bất định, chồng chéo của suy tư. Vì thế ta thấy xuất hiện nhiều trong tác phẩm của anh là hình ảnh người điên và giấc mơ. Tuy nhiên trong cách nhìn của nhà văn, con người không hề mất niềm tin: “Các nhân vật của tôi sống bản năng, nhưng tiềm tàng một niềm tin đứng dậy” [43]. Dù khai thác hiện thực hay con người, Nguyễn Bình Phương đều mong muốn đi đến tận cùng sâu thẳm của nó, truy tìm bản chất của cuộc đời.

Quan niệm về văn chương: “Không có sự sáng tạo, nhà văn sẽ tự tiêu diệt mình”. Sáng tạo là ý thức thường trực ở người theo đuổi nghệ thuật, đặc biệt là văn chương - một lĩnh vực nhạy cảm và cần nhiều tài năng. Về vấn đề sáng tạo trong văn chương, Nguyễn Bình Phương có những cách diễn đạt khác: “Nhà văn là người vượt qua những định nghĩa để tiến tới một định nghĩa khác”. Tức là họ phải vượt qua tất cả để tạo cho mình tiếng nói riêng.

Sáng tạo bao giờ cũng là hệ quả của những cuộc kiếm tìm. Nguyễn Bình Phương đã tự nhận về mình: Ta lớn lên bằng kiếm tìm Kiếm tìm giờ đã cũ (Bài thơ cũ) Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 11 http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Động lực của cuộc sống là tìm kiếm để lấp đầy kho trí tuệ và lấp đầy cảm xúc. Mỗi sự kiếm tìm không bao giờ là cũ, nó chỉ cũ về mặt thời gian so với những tìm kiếm khác mà thôi. Một con người luôn ám ảnh bởi cái cũ như Nguyễn Bình Phương: “Ta sinh ra cô đơn/ Giờ cô đơn đã cũ/ Ta trưởng thành bởi sợ hãi/ Sợ hãi cũng cũ rồi” thì tất yếu luôn mong muốn được đổi mới, có cái để làm mới mình.

Vì vậy, nó khiến cuộc sống và văn chương thêm nhiều ý nghĩa. Nhà văn viết và nghĩ“Vắt như thể sự cạn kiệt đang đến gần”. Đây cũng là điểm gặp gỡ ở các nhà văn đương đại. Bảo Ninh quan niệm trong Nỗi buồn chiến tranh là viết với cả sự khổ công: “Viết khổ viết sở, viết như đập đầu vào đá, như là tự tay tước vụn trái tim mình, như là lộn trái con người mình ra”.

Hay như triết lý của Nguyễn Huy Thiệp: “Công việc viết văn vốn rất nhọc nhằn, phức tạp, lại buồn tẻ nữa” (Kiếm sắc). Nhà văn phải đi đến tận cùng cảm xúc và những trải nghiệm cuộc đời, tức là phải chung sống với nhọc nhằn và cô đơn. Trong sáng tác của Nguyễn Bình Phương ta thấy xuất hiện nhiều người điên - những nhân vật không bình thường về suy nghĩ. Cả nhân vật cụ thể, mang tên như Tính (Thoạt kỳ thủy), Cương (Người đi vắng), Quang, Mộc (Những đứa trẻ chết già), đến những nhân vật không tên như gã điên đứng dưới mưa (Ngồi), người đàn ông điên dưới gốc cây điệp vàng (Trí nhớ suy tàn), người đàn ông điên xuất hiện trong những ngày binh biến của Đội Cấn (Người đi vắng).

Đôi khi họ còn tập hợp thành một “tập thể” đông đúc (Thoạt kỳ thủy) - một thế giới tâm lý phức tạp mà không ai có thể xâm phạm được. Nhà văn đã từng phát biểu: “Tôi cho rằng người điên chứa trong họ một phần rất lớn phẩm chất của nghệ thuật”. Thực chất, điên là phần ngoại hiện của một trạng thái tinh thần. Nếu như văn học hiện thực hướng đến khám phá con người về ý thức thì văn học hậu hiện đại lại quan tâm đến phần vô thức, tiềm thức - phần nhá nhem, tranh tối tranh sáng nhưng dồi dào, vô tận ở con người.

“Người điên” không thể kiểm soát được hành động của mình, một cách nào đó về mặt nghệ thuật, có thể cắt nghĩa như sự thăng hoa mà người nghệ sĩ đôi khi cũng không thể ý thức được. Có lẽ vì quan niệm này mà đến với tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, ta nhận thấy có những đoạn viết rất “nham nhở”, tưởng như Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 12 http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] được sắp xếp tùy ý nhiều mạch suy tư, nhiều lời tâm sự của một thế giới nhân vật đa dạng. Điều này không chỉ phù hợp với bản chất của dòng chảy ý thức mà còn thể hiện rõ sức mạnh của văn chương là khám phá vùng tiềm ẩn, vô tận của con người. Nó khẳng định phẩm chất nghệ thuật được kết tinh từ sự vô tư hồn nhiên của một trạng thái vô thức ngự trị triền miên.

Nguyễn Bình Phương đã từng có nhiều băn khoăn về văn chương, đã có lúc anh nghĩ nó tách biệt với cuộc sống, là một thế giới riêng mà nhà văn phải chấp nhận “bó buộc trong một khung cố định nào đó” của nó. Văn chương như vậy sẽ trở nên nhạt nhẽo về cảm xúc và cứng nhắc, dập khuôn về hình thức.