Chương 1: GIỚI THUYẾT VỀ HUYỀN THOẠI VÀ TIỂU THUYẾT HUYỀN THOẠI THẾ KỶ XX Chương 2: YẾU TỐ HUYỀN THOẠI TRONG TIỂU THUYẾT CÁI TRỐNG THIẾC CỦA GUNTER GRASS Chương 3: THI PHÁP HUYỀN THOẠI HÓA TRONG TIỂU THUYẾT CÁI TRỐNG THIẾC CỦA GUNTER GRASS 1.1 Khái niệm huyền thoại Cho đến nay, đã có vô số các định nghĩa về huyền thoại bắt nguồn từ những quan điểm khác nhau về chức năng của huyền thoại (chức năng giải thích, chức năng tâm lý học, chức năng xã hội học, chức năng chính trị, đạo đức…), hoặc bắt nguồn từ những quan niệm đa dạng về mối quan hệ giữa huyền thoại 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com với tôn giáo, nghệ thuật, triết học, nghi lễ… Sự phong phú và phức tạp ấy khiến cho việc sử dụng thuật ngữ huyền thoại trong giới nghiên cứu văn học là rất đa dạng và nhiều khi mâu thuẫn. Trong khi một loạt các nhà nghiên cứu văn học xác định huyền thoại như là một trong những thể loại hoặc mô thức văn học (R. Frye…) thì những nhà chuyên môn khác lại bác bỏ định nghĩa huyền thoại như là một thể loại văn chương do hiểu nó như cả một hệ thống “văn hóa tinh thần” hoặc “khoa học” mà “cả thế giới này được biết và mô tả bằng thuật ngữ của nó” (S. Averintzev), hoặc xem nó là “hệ tư tưởng nguyên thủy” (A.
Losev), là “triết học chưa chín muồi” ( B.Freud coi huyền thoại là sự thể hiện công khai trạng thái tâm lý quan trọng nhất, và hiện thực hóa sự say mê dục tính có thể xảy ra trước khi hình thành thể chế gia đình trong lịch sử thì C.Jung - học trò xuất sắc của Freud lại nhìn thấy ở huyền thoại không chỉ bản năng tính dục bị dồn nén của cái vô thức mà là cả một kho kinh nghiệm tích lũy qua bao đời của vô thức tập thể, kết tinh trong các siêu mẫu, nguyên mẫu hay cổ mẫu. Sự khác biệt này đã dẫn đến một cuộc xung đột trong học thuật giữa hai thầy trò, khiến cho Jung, từ một người được chính Freud thừa nhận là “kế tử lớn nhất”, “người nối nghiệp” trở thành một “kẻ phản đồ ” của Phân tâm học. Không dừng lại ở đó, tính đa nghĩa của thuật ngữ huyền thoại còn được tăng cường do việc đưa vào sử dụng trong nghiên cứu văn học khái niệm “huyền thoại hiện đại” (chẳng hạn như với các tác phẩm của Kafka), khái niệm này làm xói mòn ý niệm về ranh giới huyền thoại cổ đại. Việt Nam, tình hình cũng trở nên phức tạp khi tồn tại song song hai thuật ngữ huyền thoại và thần thoại trong việc chuyển nghĩa thuật ngữ Myth sang tiếng Việt.
Song, thần thoại, theo cách dùng từ xưa ở ta, vốn để chỉ một thể loại của văn học dân gian Việt Nam bên cạnh các thể loại khác như truyện cổ tích, truyền thuyết… Trong khi đó, thuật ngữ Myth được dùng phổ biến trên thế giới lại không chỉ bao hàm nghĩa thần thoại này. Meletinsky trong công trình Thi pháp của huyền thoại nhận xét: “Huyền thoại đôi khi mang tính chất của truyện cổ tích, thần thoại hoặc truyền thuyết địa phương và không chỉ kể về các vị thần mà còn về các anh hùng: nhiều người trong đó thậm chí còn có nguyên mẫu trong lịch sử” [25,233]. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ điển Encyclopedia định nghĩa: “Myth là một câu chuyện, thường không rõ nguồn gốc và ít nhất một phần mang tính truyền thống, vẻ bề ngoài kể những sự kiện có thực để giải quyết hiện thực, niềm tin, thiết chế hoặc những hiện tượng tự nhiên và nó liên quan đặc biệt đến nghi lễ và những niềm tin tôn giáo” [30]. Dịch giả Nguyễn Văn Khỏa mặc dù sử dụng thuật ngữ thần thoại để đặt tên cho công trình sưu tầm và dịch thuật của mình – cuốn Thần thoại Hy Lạp – nhưng cũng sử dụng tương đương và lẫn lộn với thuật ngữ huyền thoại: “Thần thoại, tiếng Hy Lạp cổ là Mythologhia có nghĩa là một tập hợp, một tổng thể những truyện kể dân gian truyền miệng với những nội dung mà ngày nay chúng ta coi là hoang đường, kỳ ảo, huyễn hoặc, Mythologhia bao gồm cả truyền thuyết, truyện cổ tích, hoặc truyện ngụ ngôn – những huyền thoại “chứa đựng, ẩn giấu một ý nghĩa nào đó, huyền thoại muốn nói lên, nhắn nhủ, khuyên bảo con người một điều gì đó” [20,5].
Từ điển thuật ngữ văn học cũng đồng nhất thần thoại với huyền thoại và định nghĩa: “Thần thoại còn gọi là huyền thoại… Đó là toàn bộ những truyện hoang đường tưởng tượng về các vị thần hoặc những con người, những loài vật mang tính chất thần kỳ, siêu nhiên” [1,250]. Như vậy nội hàm của thuật ngữ Myth, kể cả khi nó được dịch là thần thoại, không chỉ giới hạn ở các câu chuyện về các vị thần hay bán thần từ thuở khai thiên lập địa mà còn bao gồm cả những câu chuyện hoang đường về con người, con vật, các nghi lễ tôn giáo và sinh hoạt cộng đồng thấm đượm tín ngưỡng. Cuối cùng, để đi đến thống nhất về cách hiểu và cách dùng thuật ngữ huyền thoại trong luận văn này, chúng tôi xin dẫn nhận định của Meletinsky trong cuốn Thi pháp của huyền thoại: “Có vô số các định nghĩa về huyền thoại… Nhưng hầu hết các định nghĩa này đều chia ra hai phạm trù: huyền thoại được xác định là những quan niệm hoang đường về thế giới, một hệ thống những hình tượng hoang đường về chúa 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trời và thần linh đang điều khiển thế giới, hoặc như là một câu chuyện kể về hành vi về các vị thần và các anh hùng. Trên thực tế, huyền thoại không phải lúc nào cũng được quy về tổng số các câu chuyện huyền thoại: một số quan niệm về huyền thoại được các nhà dân tộc học thu thập được bằng cách trưng cầu ý kiến, hoặc tự bộc lộ qua các nghi lễ… Ví dụ như, C.Lévi Strauss đối lập huyền thoại “lộ liễu” (truyện kể huyền thoại) với huyền thoại “ám chỉ” dưới dạng các quan niệm có khả năng rút ra từ các nghi thức” [25,223].
Meletinsky cũng lưu ý rằng, đôi khi chúng ta có thể xem xét riêng về các quan niệm huyền thoại (cảm thụ thế giới, bức tranh huyền thoại của thế giới…) và truyện kể trong huyền thoại (các đề tài, cốt truyện, các sự kiện…) nhưng “không được quên sự thống nhất mang tính nguyên tắc của những phương diện này, không được quên vũ trụ học và tinh nguyên học trong huyền thoại là trùng hợp nhau” [25,224]. Quan điểm này của Meletinsky có phần phù hợp với cách triết tự của từ Mythologhia (thần thoại hay huyền thoại) trong tiếng Hy Lạp cổ: Mithos là các câu chuyện truyền thuyết, cổ tích, ngụ ngôn và Logos là “lời nói chân chính. hoặc là học thuyết, khoa học” của người Hy Lạp cổ (Trần Văn Khỏa giải thích) [20,6]. Tán thành với luận điểm của Meletinsky và trên cơ sở tổng kết những quan điểm về huyền thoại ở trên, trong luận văn này, chúng tôi sử dụng thuật ngữ huyền thoại với ý nghĩa bao gồm các câu chuyện hoang đường về các vị thần nhằm giải thích sự sáng thế, cứu thế, hiền minh.
, các câu chuyện kỳ ảo khác thường về về con người, tự nhiên, xã hội., và những quan niệm hoang đường về thế giới, vũ trụ, con người. tồn tại dưới dạng nguyên hợp nhiều loại hình nghệ thuật như ngôn từ, hội họa, âm nhạc, vũ đạo, các nghi lễ tôn giáo và sinh hoạt cộng đồng. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng xem xét khái niệm huyền thoại dưới góc độ một phương pháp sáng tác, ở đó, các nhà văn hiện đại sử dụng những thi pháp của huyền thoại để sáng tạo để sáng tạo tác phẩm, xây dựng tác phẩm thành một thứ huyền thoại hiện đại trên cơ sở những yếu tố của huyền thoại nguyên thủy – 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com một trào lưu lớn trong văn học thế kỷ XX mà chúng tôi sẽ nói rõ hơn ở phần sau của luận văn. Như vậy, với ý nghĩa trên, huyền thoại không phải chỉ là những thành tựu rực rỡ của một thời kỳ một đi không trở lại trong lịch sử nhân loại mà nó luôn tồn tại song hành, luôn được sáng tạo ra cùng với đời sống.2 Một vài khuynh hướng tiếp cận văn học từ góc độ huyền thoại Cơ sở của phương pháp phê bình huyền thoại là ý tưởng cho rằng huyền thoại là nhân tố quyết định để hiểu toàn bộ sản phẩm nghệ thuật xưa và nay.
Huyền thoại chẳng những được xem xét như ngọn nguồn tự nhiên mà còn như một sợi chỉ xuyên lịch sử của văn học, giữ nó trong những cái khung huyền thoại nhất định. Theo quan niệm của N. Frye thì lịch sử văn học thế giới được hiểu như một sự luân chuyển theo một vòng tròn khép kín. Văn học lúc đầu được tách ra khỏi huyền thoại, triển khai những mô thức riêng, có duyên cớ lịch sử, nhưng rốt cuộc lại quay về với huyền thoại.
Một thái độ tôn sùng huyền thoại như thế khiến cho khuynh hướng tiếp cận văn học từ góc độ huyền thoại trở thành một trào lưu phát triển rộng và có sức ảnh hưởng lớn, đặc biệt là trong thế kỷ XX, khi mà một số nhà văn đương thời như J.Joyce, Thomas Mann, F. có ý thức làm tái sinh lại những huyền thoại cổ xưa trong những hình thức và nội dung của văn phong hiện đại. Song, mặc dù các nhà nghiên cứu đều có một sự thống nhất cao độ khi xem huyền thoại là một thứ quyền lực xuyên thời gian đối với văn học thì cách tiếp cận văn học dưới góc độ huyền thoại của mỗi người lại rất khác nhau. Nó hình thành nên những trường phái mà mỗi trường phái đều có những cơ sở, phương pháp nghiên cứu và thành tựu của riêng mình.
luận văn này, chúng tôi không có tham vọng tổng kết một cách đầy đủ các trường phái ấy mà chỉ điểm qua một số trường phái – những trường phái có liên quan đến phương pháp khai thác yếu tố huyền thoại và những thành tựu nghiên cứu mà người viết sẽ sử dụng để tiến hành khảo sát tác phẩm Cái trống thiếc của Gunter Grass. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 Trường phái nghi lễ - huyền thoại Trường phái nghi lễ - huyền thoại xuất hiện trong văn học do việc nắm bắt kinh nghiệm của Chủ nghĩa Hiện đại trong văn học và quá trình mở rộng các học thuyết khoa học thế kỷ XX vào lĩnh vực văn học. Phê bình Nghi lễ - huyền thoại đạt được sự phát triển rực rỡ vào những năm năm mươi.