CHƯƠNG 1 HỒ BIỂU CHÁNH VÀ LÍ LUẬN VỀ TIỂU THUYẾT 1. ðôi nét về nhà văn Hồ Biểu Chánh 1. Cuộc ñời Hồ Biểu Chánh tên thật là Hồ Văn Trung, tự Biểu Chánh, hiệu Thứ Tiên. Ông sinh ngày 1-10-1885, tại làng Bình Thành, tỉnh Gò Công, nay thuộc tỉnh Tiền Giang.
Hồ Biểu Chánh sinh trưởng trong một gia ñình nông dân, ñông con. Năm lên 8 tuổi, Hồ Biểu Chánh theo học chữ Nho tại trường làng Bình Thành. Năm 12 tuổi, Hồ Biểu Chánh chuyển sang học chữ Quốc ngữ và Pháp văn tại trường Vĩnh Lợi. Học giỏi, thông minh, tinh tế, hiếu ñộng nên Hồ Biểu Chánh ñược cấp học bổng ñể vào học ở trường trung học Chasseloup- Laubat ở Sài Gòn.
Cuối năm 1905, Hồ Biểu Chánh thi ñậu Thành Chung. Năm 1906, Hồ Biểu Chánh bắt ñầu cuộc sống công chức, lúc ñó vào năm ông ñược 21 tuổi. Khi ra làm quan, Hồ Biểu Chánh ñược nhân dân rất mực yêu mến bởi ông không cậy quyền lực mà hà hiếp người yếu thế. Ông là người biết quý trọng nhân nghĩa.
Từ năm 1906 ñến năm 1936, Hồ Biểu Chánh làm việc ở nhiều nơi. Từ năm 1906 ñến năm 1912, ông làm việc tại dinh Hiệp Lý. Từ năm 1912 ñến 1914, ông làm việc ở Bạc Liêu, Cà Mau rồi Long Xuyên. Năm 1919, Hồ Biểu Chánh ñược cử về làm việc tại Gia ðịnh ( nay là TP.
Hồ Chí Minh). Năm 1920, Hồ Biểu Chánh lại chyển sang làm việc ở văn phòng Thống ðốc Nam Kỳ. Một năm sau, ông thi ñỗ làm tri huyện. Nhờ vậy nên từ năm 1912 ñến 1927, Hồ Biểu Chánh ñã thăng chức làm Quận trưởng quận Càng Long trong nhiều năm.
ðến năm 1932, nhà văn ñược ñiều về làm Quận trưởng quận Ô Môn. Hai năm sau, tức năm 1934, thi sĩ lại chuyển sang làm Quận trưởng huyện Phụng Hiệp. Năm 1936, Hồ Biểu Chánh ñược thăng lên chức ðốc Phủ Sứ. 5 Gắn bó với chốn quan trường trong một khoảng thời gian khá dài, hơn nữa luôn phải bị chuyển công tác ở nhiều nơi, Hồ Biểu Chánh như cảm thấy mệt mỏi với cuộc ñời công chức.
Ông giữ chức ðốc Phủ Sứ ñược một năm. ðến năm 1937, Hồ Biểu Chánh quyết ñịnh từ quan về nghỉ hưu. ðược Chính phủ Pháp chấp nhận nhưng Hồ Biểu Chánh vẫn chưa thể nào từ giã chính trường vì vị trí của ông vẫn chưa có người thay thế. Mãi cho ñến năm 1946, tức là phải 9 năm sau, Hồ Biểu Chánh mới chính thức từ giã “chiếc ghế” quan trường.
Từ ñó, ông dành trọn cuộc ñời còn lại cho văn chương. Ông mất ngày 4-11-1958 tại Phú Nhuận. Hơn 40 năm làm quan, Hồ Biểu Chánh có ñiều kiện ñi nhiều nơi, tai nghe mắt thấy những chuyện xảy ra trong xã hội ñương thời, ñặc biệt là ở nông thôn. Khi giữ chức ðốc Phủ Sứ, Hồ Biểu Chánh có ñiều kiện tiếp xúc với giới quan lại, trí thức, những kẻ giàu có ñến những người bình dân khốn khổ trong xã hội bấy giờ.
Bởi xuất thân trong gia ñình nghèo nên ông hiểu rất sâu sắc tình cảnh túng bấn, nghèo khổ của người bần cố nông Nam Bộ. Nhưng chính mảnh ñất nghèo khó này ñã vun ñắp, nuôi dưỡng một tâm hồn lớn, bao dung, nhân hậu.Và cũng chính những trải nghiệm này ñã làm giàu cho từng trang viết của ông. Sự nghiệp sáng tác Hồ Biểu Chánh sáng tác rất nhiều. Sở trường của ông là văn xuôi tự sự.
Ông ñể lại hơn 100 tác phẩm gồm tiểu thuyết và các thể loại khác như: nghiên cứu, phê bình văn học, sáng tác tuồng hát cùng với các bản dịch văn học cổ Trung Quốc như: Tình Sử, Kim cổ kì quan. Tác phẩm của ông gồm nhiều thể loại: Dịch thuật: Tân soạn cổ tích (1910); Lửa ngúng ( ngún) thình lình (1922), thơ: U tình lục (1910); Vậy mới phải (1913);… , tùy bút phê bình: Chưởng hậu quân Võ Tánh (1926); Chánh trị giáo dục (1938); Tùy bút thời ñàm (1948), hồi kí: Kí ức cuộc ñi Bắc Kì (1914); Mấy ngày ở Bến Súc (1944);…, tuồng hát: Hài kịch ( Tình anh em (1922); Toại chí bình sinh (1922); ðại nghĩa diệt thân (1945)); Hát bội ( Thanh Lệ kì duyên (1926- 1941); Công chúa kén chồng (1945); Xả sanh thủ nghĩa (1945);…Cải lương ( Hai khối tình (1943); Nguyệt Nga cống hồ (1943); Vì nước vì dân (1947), ñoản thiên: Chị Hai tôi (1944); Một ñóa hoa rừng (1944); Hai vợ (1955); 6 Lòng dạ ñàn bà ( 1955)…, truyện vắn: Chuyện lạ trên rừng (1945); Truyền kì lục (1948)…, biên khảo: Gia Long khai quốc võ tướng (1944); Gia Long khai quốc văn thần (1944); Chấn hưng văn học Việt Nam (1944); ðông Châu liệt quốc chí bình nghị (1945)…, tiểu thuyết: Ai làm ñược ( 1912- 1922); Chúa tàu kim quy ( 1922); Cay ñắng mùi ñời ( 1923); Nhân tình ấm lạnh ( 1925); Thầy thông ngôn ( 1926); Cha con nghĩa nặng ( 1923); Con nhà nghèo ( 1930); Nợ ñời ( 1936),. Cụ thể, 12 tập truyện ngắn và truyện kể, 12 vở hài kịch và ca kịch, 5 tập thơ và truyện thơ, 8 tập kí, 28 tập khảo cứu và phê bình, 64 tiểu thuyết. Ngoài ra còn có các bài diễn thuyết và 2 tác phẩm dịch.
Nhưng có lẽ ngày nay người ta còn nhớ ñến Hồ Biểu Chánh chỉ với thể loại tiểu thuyết. Hồ Biểu Chánh ñã ra ñi nhưng ông ñã ñể lại cho ñời một khối lượng tác phẩm ñồ sộ; góp phần làm phong phú thêm cho nền văn học Việt Nam. Những gì Hồ Biểu Chánh ñể lại cho thế hệ hôm nay và mai sau là bằng chứng thiết thực nhất cho ñóng góp của ông. Quan trọng nhất là những vấn ñề ông ñề cập ñến trong tác phẩm cho ñến nay vẫn luôn là ñề tài nóng của xã hội, cụ thể là vấn ñề về ñạo lí của con người; về việc ồ ạt ñổ xô ñi du học của thế hệ thanh niên Việt Nam,… 1.
ðóng góp của Hồ Biểu Chánh cho nền tiểu thuyết Nam Bộ Hồ Biểu Chánh ñược mệnh danh là người mở ñường cho tiểu thuyết Việt Nam. Ông ñã ñặt những viên gạch nền vững chắc ñể ñưa nền tiểu thuyết của Nam Bộ nói riêng, Việt Nam nói chung từ thời kì thai nghén ñến lúc trưởng thành. Số lượng tiểu thuyết ông ñể lại cho thế hệ hôm nay là thành quả lao ñộng miệt mài rất ñáng trân trọng và nể phục. ðầu thế kỉ XX là thời ñiểm Pháp cơ bản ñã thực hiện xong công cuộc bình ñịnh trên ñất nước ta và chuyển sang giai ñoạn khai thác thuộc ñịa, xây dựng trật tự mới.
Vì vậy ñây là thời kì văn hóa Pháp du nhập vào nước ta và nó có ảnh hưởng mạnh mẽ. Khi văn minh phương Tây ùa vào , những giá trị truyền thống của dân tộc cần ñược giữ gìn hơn lúc nào hết. Hồ Biểu Chánh ñã phần nào cất giữ ñược những giá trị truyền thống ấy. Nhà văn ñặt vấn ñề ñạo lí trong mối quan hệ hôn nhân, gia ñình.
Tiểu thuyết Ai làm ñược, Bạch Tuyết sẵn sàng từ bỏ cuộc sống giàu sang, sung 7 sướng ñể ñi theo Chí ðại. Khi ñã chung sống với nhau, cả hai ñều hết lòng vì nhau, cùng nhau trải qua bao cực khổ, thiếu thốn. Tuy vất vả, thiếu trước hụt sau nhưng Bạch Tuyết không hề chê trách hay phiền giận gì chồng. Ngược lại, Chí ðại cũng vậy.
Bạch Tuyết lấy ñồ về may mướn ñể phụ kiếm tiền cùng với Chí ðại; còn Chí ðại thì làm rất nhiều việc như: làm lon ton, kéo xe, thông ngôn… Cả hai ñều cố gắng vì cuộc sống gia ñình. ðó là sự ñồng cam cộng khổ trong nghĩa vợ tình chồng- một truyền thống rất tốt ñẹp của dân tộc. Tiểu thuyết Vì nghĩa vì tình xoay quanh việc ñi tìm ñứa trẻ bị thất lạc do ghen tuông mà nhầm lẫn. Hồ Biểu Chánh chỉ ra rằng: nếu con người sống có tình có nghĩa với nhau thì sẽ làm ñược tất cả mọi việc dù ñó là việc khó khăn nhất.Trong Cha con nghĩa nặng, Hồ Biểu Chánh ñề cao nguyên lí “ ở hiền gặp lành”.
Hầu hết những sáng tác của Hồ Biểu Chánh ñều lấy ñạo lí làm gốc và lấy ñạo lí ñể làm thước ño nhân cách của con người. Về ñề tài, Hồ Biểu Chánh không theo lối mòn trước ñây. Ông không ñặt những vấn ñề như tài mệnh tương ñố, hiếu tình xung ñột. Tất cả những tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh phần lớn viết về cuộc sống của những con người Nam Bộ từ nông thôn ñến thành thị những năm ñầu thế kỉ XX với những xáo trộn xã hội.
Ông ñã phần nào khắc họa, phản ánh lại bối cảnh xã hội, cuộc sống người dân lúc bấy giờ. Hồ Biểu Chánh ñã bao quát ñược cuộc sống của những con người nghèo khổ ở miền quê Nam Bộ ( Khóc thầm, Con nhà nghèo, Ngọn cỏ gió ñùa); song song ñó là cuộc sống nhộn nhịp, sôi nổi, bề bộn nơi thành thị xa hoa ( Ai làm ñược, Cay ñắng mùi ñời, Nợ ñời,…). Cốt truyện trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh cũng rất ñời thường nhưng ñược xây dựng khá linh ñộng, có nhiều dạng cốt truyện như: cốt truyện biên niên, cốt truyện nhân- quả, cốt truyện ñơn tuyến, ña tuyến,…Một số tác phẩm ñược Hồ Biểu Chánh phóng tác từ những tác phẩm nước ngoài như: Cay ñắng mùi ñời phóng tác từ Không gia ñình của Hector Malot; Ngọn cỏ gió ñùa phóng tác từ Những người khốn khổ của Hugo; Chúa tàu Kim Quy phỏng theo Bá tước Monte- Cristo của Alexandre Dumas. Tuy các tiểu thuyết này dựa vào những cốt truyện có sẵn của văn học phương Tây nhưng nó ñã mang lại những thành công nhất ñịnh.
Bởi Hồ Biểu Chánh ñã thổi hồn 8 Việt vào từng nhân vật và cảnh sắc trong tác phẩm nên nó mang cốt cách, tâm hồn Việt chứ không còn là của phương Tây nữa. Hồ Biểu Chánh xây dựng tình tiết của những câu chuyện ñau ñớn, bi hài. Sáng tác của ông thường xuất hiện những cảnh rất ñau xót như chém giết, chết chóc rất thương tâm nhưng không vì thế mà làm cho ñộc giả cảm thấy ám ảnh, rùn rợn mà trái lại bạn ñọc sẽ cảm thấy vừa lòng, hả dạ với sự trừng phạt của ông dành cho những kẻ gian ác. Nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh là những người dân Nam Bộ chưa bị cám dỗ bởi cuộc sống xa hoa nơi thành thị.
Họ còn là những con người thật thà, chất phát. Thế giới nhân vật trong tác phẩm của ông rất ña dạng, ñủ hạng người trong xã hội, có kẻ xấu người tốt, có kẻ giàu người nghèo. Nhân vật của ông là những con người rất thật chứ không còn ước lệ như những nhân vật của văn học giai ñoạn trước ñó. Kết thúc tác phẩm, Hồ Biểu Chánh luôn cho nhân vật của mình một kết cục rõ ràng.