phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc triển khai thành ba chƣơng sau đây. Chƣơng 1: Tác giả, tác phẩm và vấn đề thể loại trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử. Chƣơng 2: Nhân vật trong Việt Lam tiểu sử từ nguyên mẫu đến hình tƣợng văn học. Chƣơng 3: Nghệ thuật thể hiện nhân vật trong tác phẩm Việt Lam tiểu sử.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 14 NỘI DUNG CHƢƠNG MỘT TÁC GIẢ, TÁC PHẨM VÀ VẤN ĐỀ THỂ LOẠI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT LAM TIỂU SỬ 1. Tác giả Lê Hoan Lê Hoan (1856 - 1915) tự là Ƣng Chi, hiệu là Mục §×nh, thụy là Vân Nghị. Ông sinh ngày 28 tháng 12 năm Bính Thìn (1856). Ngƣời thôn Cự Lộc, xã Nhân Mục Môn, huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Đông, nay là phƣờng Thƣợng Đình, quận Đống Đa, Hà Nội.
Ông vừa là quan lại vừa là một nhà văn. Theo Thanh Trì Lê Lựu thị thế phả, Lê Hoan từng giữ các chức Binh bộ thƣợng thƣ kiêm Đô sát viên Hữu đô ngự sử, Tổng đốc Ninh - Thái - Hải - Yên, tƣớc Phú Hoàn nam. Theo cách nhìn nhận của những ngƣời hoạt động chính trị, ngƣời nghiên cứu lịch sử mấy chục năm gần đây thì Lê Hoan là ngƣời không dành đƣợc bao nhiêu thiện cảm với quốc dân. Ông đã từng hợp tác với kẻ thù và đàn áp những cuộc khởi nghĩa, làm hại ngƣời yêu nƣớc và phản bội lại sự nghiệp giành độc lập của dân tộc Việt Nam.
Trong tiểu sử của Lê Hoan, còn có nhiều những ý kiến xuyên tạc cho rằng ông là một kẻ võ biền không có học hành gì. Trải qua sự biến thiên của lịch sử những điều tiếng về tác giả Lê Hoan đã ăn sâu vào tiềm thức của nhân dân Việt Nam. Trên thực tế, lịch sử không chỉ giản đơn nhƣ vậy, xung quanh vấn đề tiểu sử Lê Hoan còn có nhiều uẩn khúc khiến cho chúng ta không khỏi băn khoăn và đặt ra nhiều câu hỏi. Đặc biệt là gần đây, các nhà nghiên cứu đã thu thập đƣợc một số những tƣ liệu quan trọng có liên quan tới cuộc đời nhà văn Lê Hoan.
Đây chính là những căn cứ khoa học góp phần giúp cho chúng ta có những cách nhìn nhận mới hơn về nhân vật này. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 15 Theo sử sách, viên khâm sai đại thần Lê Hoan là một ngƣời đƣợc thực dân Pháp giao dẹp yên cuộc khởi nghĩa Yên Thế. Nhƣng trong “Từ điển thư mục tác giả, tác phẩm tổng quát, cổ điển và hiện đại về Đông Dương thuộc Pháp” của A.Brebion có viết: “Năm 1909, khi còn là Tổng đốc Hải Dương, ông lại được bổ nhiệm làm khâm sai và ngày 4 tháng 8 ông ta đã chỉ huy bốn trăm thân binh để tìm cách bắt liên lạc với các toán phỉ ở Yên Thế, trong đó có toán phỉ của Đề Thám. Cuối năm đó ông ta bị kết tội làm những điều hại đến thanh danh và hùm theo trùm phỉ và cuối cùng là tội phản bội” [2,230].
Lê Thành Khôi có chuyển cho báo Xưa và Nay một bức thƣ của nhà sử học Charles Fourniau. Ngay sau khi nhận đƣợc bức thƣ này, báo Xưa và Nay đã kịp thời đăng tải đƣợc tới bạn đọc. Trong thƣ gửi cho Lê Thành Khôi đề ngày 18 - 7 - 1998, Charles Fourniau có nói rõ là khi trở lại nghiên cứu về Doumer, ông đã tìm lại đƣợc những tài liệu có liên quan tới Lê Hoan. Fourniau cho biết trong một báo cáo của viên chỉ huy Pháp Penequin cho tổng chỉ huy quân đội Pháp đề ngày 13 - 10 - 1897 (nằm trong hồ sơ số 19243 ở Aixcote: CAUM - Indo GGI - Gouvernement general del Indochine) nói ông ta nắm trong tay bức thƣ của Lê Hoan viết năm 1892 gửi cho Đề Kiều nói rằng: “Lúc này chống với quân Pháp phỏng có ích gì, vì họ mạnh hơn.
Chúng ta hãy làm như đã từ bỏ sự nghiệp của người nước Nam, mà chỉ can thiệp với Pháp thôi. Chúng ta phải kiên trì rồi một ngày kia chúng ta sẽ tập hợp chống lại chúng và tống chúng ra biển. Thời cơ lúc này chưa đến, tốt hơn hết hãy ru ngủ chúng bằng tình bạn giả vờ của chúng ta” [50,29]. Rồi Pennequin kết luận: “Chúng ta đang bị khối quan lại và nho sĩ căm ghét, họ không từ bỏ việc đánh đuổi chúng ta đâu” [50,29].
Cũng trên Tạp chí Xưa và Nay số 55 tháng 9 năm 1998, có đăng tải tài liệu về Lê Hoan do bà Phan Thị Minh Lễ gửi về từ Pháp. Trong thƣ, bà Phan Minh Lễ nói rằng từ lâu nhân tìm tòi những nhân vật cách mạng chống Pháp Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 16 từ đầu thế kỷ XX, bà có tìm thấy trong hồ sơ mật thám Pháp hai bài báo “Le Journal de Paris” viết về nhân vật Lê Hoan có liên quan tới Đề Thám cùng toàn quyền Đông Dƣơng. Tiến sĩ Phan Minh Lễ cũng gửi hai bài báo đã đọc đƣợc tại cục lƣu trữ cơ quan mật thám của Pháp, bài thứ nhất “Ông Picquíe chống Lê Hoan” đăng trên báo Le Journal de Paris số ra ngày 1- 4-1910. Bài báo có đoạn viết: “Vụ khâm sai Lê Hoan đã diễn biến một cách kỳ quặc, ông Picquíe toàn quyền Đông Dương lâm thời, người đã ra lệnh chấm dứt quyền hành đặc biệt của viên quan khâm sai ngày 1 tháng 3 vừa qua, vừa ra lệnh mở cuộc điều tra về hành vi nhận hối lộ của viên khâm sai, cùng với những người xung quanh ông ta” [32,31].
Bài thứ hai Lê Hoan có phải là kẻ phản bội hay không? số ra ngày 24 - 4 - 1910. Bài báo có đoạn viết: “Cuộc điều tra về Lê Hoan đang tiếp tục. Chúng tôi nói những gì về con người này. Ngày nay, ai cũng biết rằng Lê Hoan được nước Pháp giao trách nhiệm săn đuổi và bắt Đề Thám, lại trao đổi thư từ với Đề Thám một cách hoàn toàn thân mật.
Bản gốc của những thư từ này được tìm thấy tại vị trí NUI LANG (chỗ này bản chụp lại mờ không có dấu – ND) do Đề Thám để lại sau một trận đánh quyết liệt khiến cho bốn mươi lính Pháp phải thiệt mạng” [32,31]. Cả hai bài báo này đều là những tài liệu quan trọng đƣợc cắt ra và lƣu vào hồ sơ về Lê Hoan của mật thám Pháp. Gần đây nhất, trên báo Xưa và Nay số 110 (2 - 2002), có đăng bài Quanh việc đánh giá nhân vật Lê Hoan trong lịch sử cận đại của thạc sĩ sử học Gerard Sarger Đại học Cambridge. Thạc sĩ Gerard Sagrer cho biết: “Ngay sau khi bắt tay vào việc nghiên cứu những cuộc nổi dậy và bạo động của nông dân Trung du Bắc Bộ vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX tôi gặp phải những vấn đề có liên quan đến viên đại thần Lê Hoan” [52,34].
Khi bắt đầu tiếp xúc với những tƣ liệu trong Cục lƣu trữ Hải ngoại của Pháp và Cục lƣu trữ Quốc gia Việt Nam, Gerard Sarger phát hiện ra một số vấn đề nổi bật trong các tài Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 17 liệu của Pháp nói về Lê Hoan là các quan chức Pháp không hề tin tƣởng ông ta “Các quan chức ở mọi cấp từ địa phương đến toàn quyền đều tỏ ra nghi ngờ lòng trung thành của Lê Hoan đối với chế độ thuộc địa. Ngay cả cho tới năm 1909 khi Lê Hoan được bổ nhiệm làm khâm sai có trách nhiệm dẹp yên cuộc khởi nghĩa Yên thế, Thống sứ Pháp Bắc Kỳ buộc phải cấm Lê Hoan tiếp xúc với báo giới người Âu để tổ chức phỏng vấn công khai vì sợ ông ta chỉ trích hay gây rối cho chính quyền. Trong một bức thư gửi cho Công Sứ Hải Dương nơi Lê Hoan làm tổng đốc, viên Thống sứ Pháp Simoni viết: “Đề nghị báo cho tổng đốc biết rằng ông ta không được trả lời phỏng vấn công khai nhất là các cuộc phỏng vấn mà ông ta có thể chỉ trích chính quyền hay chính sách của chính phủ” [52,34]. Theo thạc sĩ Gerard Sarger, mọi sự không tin tƣởng này không phải là không có cơ sở.
Trong khi Lê Hoan mở chiến dịch chống Hoàng Hoa Thám vào 1896, thủ lĩnh nghĩa quân này bố trí giết hai tên Pháp. Cuộc điều tra ngay sau đó cho thấy có thể Lê Hoan đã liên kết với Hoàng Hoa Thám nhƣng do chƣa có bằng chứng hoàn toàn chính xác nên chính phủ Pháp chỉ chuyển Lê Hoan khỏi vị trí hoạt động và giáng chức xuống hai cấp. Ngoài ra, Gerard Sarger còn cung cấp thêm một số thông tin khác khá quan trọng. Đó là đến thời điểm xảy ra vụ âm mƣu đầu độc trại lính Pháp ở Hà Nội năm 1908 thì Lê Hoan đã đƣợc hồi phục chức vụ của mình và đƣợc bổ nhiệm làm Tổng đốc tỉnh Hải Dƣơng.
Năm1909 khi Lê Hoan đƣợc bổ nhiệm làm chỉ huy một đội cảnh sát đi dẹp yên cuộc khởi nghĩa Yên Thế với vai trò quan trọng, Lê Hoan không những chỉ huy lực lƣợng cảnh sát chính quy tuần tiễu khắp vùng trung tâm Bắc Bộ mà còn có quyền thuê thám tử bí mật và cấp cho họ giấy tờ xác nhận. Loại giấy tờ này cho phép họ đi lại tự do khắp vùng. Cuối năm 1909 xảy ra vụ hai ông Đỗ Văn Huỳnh và Vũ Ngọc Thụy bị bắt. Điều đáng nói là cả hai ngƣời này đều mang tờ chứng minh họ là mật thám Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 18 của Lê Hoan “Huỳnh mang giấy tờ của cháu ông ta là Nguyễn Tư Trung, có hai bộ giấy tờ căn cước cho phép anh ta an toàn khi ở nhà, trong khi ông bác lại sử dụng giấy căn cước đó để đi lại như con thoi giữa Yên Thế và Hà Nội.
Về phần mình Thụy là gián điệp chính thức của Lê Hoan” [52,35]. Vụ việc này đã khiến ngƣời Pháp đặt ra câu hỏi vì sao Huỳnh và Thụy có thể đi lại tự do khắp Bắc Kỳ lâu đến nhƣ vậy? Tuy nhiên trong vụ việc này, không chỗ nào có bằng chứng cho thấy Lê Hoan biết về hoạt động của các điệp viên của mình.