Chương 1 KHÁI LƯỢC VE NHÂN VAT, NGƯỜI KE CHUYEN VÀ SÁNG TÁC CỦA THIÊN SƠN 1. Khái lược về nhân vật và người kế chuyện 1. Nhân vật văn học Tác phẩm văn học là sự phản ánh, khúc xạ, vang hưởng, dự cảm của nhà văn về đời sống hiện thực, vì thế những sự kiện kinh tế, chính trị, xã hội đều ít nhiều tác động đến đời sống chung của văn học, góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng cho tác phẩm văn học. Nhưng xét đến cùng, cái quyết định chất lượng tác phâm văn học chính là việc xây dựng nhân vật.
Khi đọc một tác phẩm, cải đọng lại sâu sắc nhất trong độc giả thường là số phận, tình cảm, cảm xúc, suy tư của những con người được nhà văn thể hiện trong tác phẩm. Hầu hết các tác phẩm từ văn học dân gian đến văn học đương đại déu tập trung miêu ta sô phận của con người. Thuật ngữ “nhân vật” xuất hiện từ rất sớm, khoảng hai nghìn năm trước đây, với ý nghĩa là “cái mặt nạ” của diễn viên. Sau đó được đưa vào văn học bằng những thuật ngữ khác nhau như: vai, tính cách.
Tuy nhiên, các thuật ngữ này có nội hàm hẹp hơn thuật ngữ “nhân vật”. Nhân vật văn học là thành tố quan trọng của tác phẩm, là phương tiện để nhà văn phản ánh đời sống và được nhà văn xây dựng bằng các yếu tố nghệ thuật độc đáo. Thông qua nhân vật, độc giả có thể thấy được cái mới, sự sáng tạo, cũng như đóng góp của mỗi nhà văn. Trong văn học, nhân vật được hiểu rất rộng.
Giáo trình Ly luận văn học do Phương Luu chủ biên cho rằng: “Nhân vật văn học là con người được thể hiện bằng phương tiện văn học ”[22, tr.279] Trong cuỗn 150 thuật ngữ văn học, Lại Nguyên Ân cho rằng: nhân vật là “hinh tượng nghệ thuật vé con nguoi, một trong những dau hiéu lãi vé sự tôn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ. Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được người ta gan cho những đặc điểm giống với con người” [3, tr. Chính sự phong phú, đa dạng về nhân vật làm cho văn học phản ánh hiện thực cuộc sống được cả bề rộng lẫn chiều sâu; đồng thời lại phù hợp với từng đối tượng độc giả. Và cũng do sự đa dạng về loại hình nhân vật nên khi phân loại nhân vật người ta thường phải dựa vào những tiêu chí khác nhau.
“Nếu xét đến vai trò của nhân vật trong tác phẩm, ta có nhân vật chính, nhân vật phụ, và nhân vật trung tâm. Xét về hệ tư tưởng của nhà văn hoặc quan hệ đối với lý tưởng của nhà văn thì ta có nhân vật chính diện (còn gọi là nhân vật tích cực), nhân vật phản điện (còn gọi là nhân vật tiêu cực).127] Tuy nhiên, khi phân loại nhân vật theo tiêu chí này ta cần phải lưu ý đến quan niệm đạo đức của từng thời đại, cũng như từng nền văn hóa khác nhau. Mặt khác, trong văn học hiện nay ta thường thấy hiện tượng giao thoa giữa hai loại hình nhân vật này. Có nghĩa là trong một nhân vật có cả những mặt tiêu cực và tích cực, cho nên ta không nên phân loại một cách máy móc và áp đặt.
Bên cạnh đó còn có loại nhân vật tư tưởng. Những nhân vật này thường được nhà văn sáng tạo nên dé minh họa cho tư tưởng của nhà văn hoặc của thời đại như: Độ trong Đổi mắt (Nam Cao); Xuân Tóc Đỏ trong Số đỏ (Vũ Trọng Phụng); Jean Valjean, Javert trong Những người khốn khổ (V. Hugo); Gastby trong Đại gia Gastby (F. Ngoài ra, “trong văn học cổ đại và trung cổ có loại nhân vật thường xuất hiện chỉ để thực hiện một số chức năng nhất định” [11, tr,128], đó là kiểu nhân vật chức năng.
Những nhân vật này chỉ thực hiện một SỐ những chức năng nhất định như ban phát hạnh phúc: ông bụt, cô tiên, bà tiên. hay chức năng can trở, ham hại người tốt như: phù thủy, tiên hắc ám, yêu tinh. Tuy nhiên, sự phân loại trên cũng chỉ mang tính chất tương đối bởi khi văn học càng dao sâu, áp sát đời sống thì sự xuất hiện của những con người mới trong văn học là điều không thể tránh khỏi. “Khi phân định loại hình nhân vật phải rất linh hoạt dựa trên cơ sở khả năng phan ánh hiện thực của chúng và ý đồ tư tưởng của nhà van.128] 12 Các tác giả cuốn Từ điển thuật ngữ văn học đưa ra quan niệm về nhân vật có phan thu hẹp hơn: “Nhân vật văn học là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học.
Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật day tinh ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống. Nó có chức năng cơ bản là khái quát tính cách cua con người và chức năng này cũng mang tinh lịch sử. Nhân vật văn học con thể hiện quan niệm nghệ thuật và lý tưởng thẩm mỹ của nhà văn về con người. Nó là chỉnh thé vận động, có tính cách được bộc lộ dan trong không gian, thời gian, mang tính chất trừu tượng ” [26, tr.235] Nói chung, các quan niệm trên có khác nhau về cách diễn đạt.
Song vẫn xoay quanh đôi tượng trung tâm trong tác phâm nghệ thuật là con người, vậy nhân vật văn học là một đôi tượng được miêu tả một cách tập trung đên mức có sức sông riêng nào đó ở bên trong theo một nhiệm vụ nghệ thuật mà tác giả trao cho nó. Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật có tính ước lệ, có những dấu hiệu để nhận biết như: tên gọi, những dấu hiệu về tiểu sử, nghề nghiệp, những đặc điểm riêng. Những dấu hiệu đó thường được giới thiệu ngay từ đầu và thông thường, sự phát triển về sau của nhân vật gắn bó mật thiết với những giới thiệu ban đầu đó. Nhân vật trong tác pham văn học không chỉ là nơi bộc lộ tư tưởng, chủ dé tác pham mà còn là nơi tập trung các giá tri nghệ thuật của tác phẩm.
Thành bại của một đời văn, của một tác phẩm phụ thuộc rất nhiều vào việc xây dựng nhân vật. Những nhân vật xây dựng thành công và có sức sống lâu bền đều là những nhân vật có giá trị điển hình sâu sắc. Những nhân vật này làm cho tên tuổi các nhà văn trở thành bat tử. Nhân vật trong tác phẩm văn học không giống với các nhân vật thuộc các loại hình nghệ thuật khác.
Nhân vật văn học được xây dựng bằng chất liệu ngôn từ. Vì vậy, nhân vật văn học đòi hỏi người đọc phải vận dụng trí tưởng tượng, liên tưởng để dựng lại một con người hoàn chỉnh trong tất cả các mối quan hệ của nó. Nhân vật trong tác phẩm văn học “có thể có tên hay không có tên, được khắc hoạ sâu đậm hoặc chỉ xuất 13 hiện hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm” [11, tr.126], miêu tả sinh động hay đơn giản, giữ vai trò quan trọng hay không quan trọng. đều không ảnh hưởng nhiều lắm đối với tác phẩm vì khi xây dựng nhân vật, nhà văn có mục đích gắn liền nó với những vân đê mà nhà văn muôn đê cập đên trong tác phâm.
Nhân vật trong tác phâm văn học được thể hiện rat đa dang. Có nhân vật hiện ra khá day đặn từ ngoại hình cho đến nội tâm, từ hành động cho đến tiêu sử như trong tác phẩm tự sự. Có nhân vật hiện ra qua ngôn ngữ như trong kịch bản văn học. Có nhân vật chỉ được bộc lộ qua cảm xúc, ý nghĩ như nhân vat trong tac phẩm trữ tình.
Có nhân vật không được miêu tả chân dung, ngoại hình, hành động. Có nhân vật chỉ đơn giản là những con vật, những đồ vật được nhân hóa. Có thể nói nhân vật hiện ra muôn mảu, muôn vẻ. Thế giới nhân vật do nhà văn sáng tạo ra rất phong phú.
Xét từ góc độ nội dung tư tưởng và căn cứ vào phẩm chất nhân vật có thé chia ra nhân vật chính diện, nhân vật phản diện, nhân vật trung gian. Xét từ góc độ thé loại có thé có nhân vật tự sự, nhân vật kịch, nhân vật trữ tình. Xét từ góc độ câu trúc nhân vật ta có nhân vật chức năng, nhân vật tư tưởng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách. “Văn học không thể thiếu nhân vật, vì đó chính là phương tiện cơ bản đề nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng.126] Nhân vật văn hoc là sáng tạo độc đáo của nhà văn.
Chính vì thế, nhân vật văn học sẽ không bao giờ là con người thật ở ngoài đời, ké cả đó là những “nguyên mẫu”. Xét cho đến cùng, khi nhà văn xây dựng nên nhân vật văn học giống như một cỗ xe nhằm dé chuyên tải những tư tưởng, ý tưởng của nhà văn đến với người đọc, có khi tiếng nói của nhân vật cũng chính là tiếng nói của nhà văn với thời cuộc. Như vậy, trong tác phâm văn học, nhân vật đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Đọc tac phẩm, độc giả cần khám phá các nội dung từ đời sông va giá tri tư tưởng được nhà văn thé hiện thông qua nhân vật.
Nhân vật tiểu thuyết 14 Tiểu thuyết là một thé loại lớn nằm trong phương thức tự sự có khả năng phan ánh hiện thực đời sống một cách bao quát ở mọi giới hạn không gian và thời gian, khả năng khám phá một cách sâu sắc những vấn đề thuộc về thân phận con người thông qua những tính cách đa dạng, phức tạp, khả năng tái hiện những bức tranh mang tính tong thể rộng lớn về đời sống xã hội. Và dé làm nên thành công của một tiểu thuyết chúng ta không thé không nhắc đến yếu tố nhân vật. Nhà văn Tô Hoài đã nhận định: “Nhân vật là nơi duy nhất tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong một sáng tác”. Trong tiểu thuyết, nhân vật giữ một vai trò vô cùng quan trọng, là then chốt quyết định sự thành bại của cả tác phâm.
Thông qua nhân vật tiểu thuyết, bạn đọc không chỉ nhìn thấy rõ ràng bộ mặt xã hội đương thời mà còn “đọc” được những vấn đề muôn thuở của thân phận con người. Qua nhân vật, nhà văn giãi bảy những tư tưởng, những suy nghĩ, tình cảm, hay cách tiếp nhận cũng như cách giải quyết các van đề trong cuộc sông. Đồng thời thông qua nhân vật, nhà văn cũng thể nghiệm những tìm tòi, sáng tạo nghệ thuật của mình. Có thể nói khi nhân vật hình thành thì coi như tác phẩm của nhà văn đã được định hình.
Nhân vật là nơi thâu tóm mọi ý đồ của tác giả.