Nghệ Thuật Chạm Khắc Gỗ Đình Hàng Kênh, Hải Phòng: Khám Phá Giá Trị Văn Hóa

Nghệ thuật chạm khắc gỗ là một loại hình nghệ thuật điêu khắc đặc biệt, sử dụng kỹ thuật đục, chạm, khắc trên… 100 trang · Đại học Mỹ thuật Việt Nam · 2017.

• Tác giả: Nguyễn Xuân Bình
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Thị Thanh Mai
• Trường học: Đại học Mỹ thuật Việt Nam
• Chuyên ngành: Mỹ thuật tạo hình
• Đề tài: Nghệ Thuật Chạm Khắc Gỗ Đình Hàng Kênh, Hải Phòng
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ mỹ thuật
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Bảng chữ cái viết tắt
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG ĐỂ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 1.1. Khái niệm “ Nghệ thuật chạm khắc gỗ”
• 1.2. Khái quát về đình Hàng Kênh, Hải Phòng
• 2. CHƯƠNG 2: NGHIÊN CỨU NGHỆ THUẬT CHẠM KHẮC GỖ ĐÌNH HÀNG KÊNH, HẢI PHÒNG
• 2.1. Phân loại đề tài chạm khắc gỗ đình Hàng Kênh, Hải Phòng
• 2.2. Các dạng bố cục mảng chạm khắc theo cấu kiện kiến trúc
• 2.3. Thủ pháp tạo hình các mảng chạm khắc gỗ
• 2.4. Kỹ thuật chạm khắc gỗ đình Hàng Kênh, Hải Phòng
• 3. CHƯƠNG 3: GIÁ TRỊ VÀ VAI TRÒ NGHỆ THUẬT CHẠM KHẮC GỖ ĐÌNH HÀNG KÊNH, HẢI PHÒNG
• 3.1. Giá trị nghệ thuật tạo hình chạm khắc gỗ đình Hàng Kênh
• 3.2. Vai trò của nghệ thuật chạm khắc gỗ đình Hàng Kênh trong mỹ thuật cổ Việt Nam
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC ẢNH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghệ Thuật Chạm Khắc Gỗ Đình Hàng Kênh

Nghệ thuật chạm khắc gỗ là một loại hình nghệ thuật điêu khắc đặc biệt, sử dụng kỹ thuật đục, chạm, khắc trên bề mặt gỗ để tạo ra các hình khối, đường nét mang tính thẩm mỹ cao. Kỹ thuật chạm khắc bao gồm chạm nổi, chạm lộng, chạm kênh bong. Ở Việt Nam, nghệ thuật này phát triển mạnh mẽ qua nhiều thời đại, đặc biệt là từ thời nhà Lý, với nhiều tác phẩm chạm khắc có giá trị lịch sử và văn hóa còn lưu giữ đến ngày nay. Các công trình đình, chùa, miếu cổ thường được chạm trổ rất tinh vi, với các hoa văn trang trí, hình tượng rồng, phượng được chạm khắc tỉ mỉ, tự nhiên và sống động. Đình Hàng Kênh là một minh chứng tiêu biểu cho nghệ thuật này. Theo tác giả Thái Bá Vân, điêu khắc đình làng là sự nối tiếp nền mỹ thuật truyền thống của dân tộc, mang tính kế thừa và phát triển trong suốt chiều dài lịch sử.

1.1. Khái niệm và kỹ thuật chạm khắc gỗ truyền thống

Chạm khắc gỗ là nghệ thuật tạo hình trên bề mặt gỗ bằng cách sử dụng các công cụ như cưa, hoan, đục, khắc để tạo ra các hình khối, đường nét nghệ thuật. Các kỹ thuật chạm khắc chủ yếu bao gồm chạm nổi (thấp, vừa, cao), chạm lộng, chạm kênh bong và chạm thủng. Mỗi kỹ thuật mang lại hiệu ứng thẩm mỹ khác nhau, phù hợp với từng loại hình trang trí và mục đích sử dụng. Các chất liệu gỗ thường được sử dụng là gỗ mít, thị, lim, vàng tâm hay gỗ dổi. Tác giả Trương Du Bích khẳng định, nghệ thuật điêu khắc đình làng không chỉ đơn thuần mang tính chất trang trí mà còn tác động mạnh đến cấu kiện kiến trúc về tính thẩm mỹ, làm cho tổng thể công trình kiến trúc có được tiếng nói mới - Tiếng nói tâm tư, tình cảm của người dân lao động.

1.2. Lịch sử phát triển chạm khắc gỗ ở Việt Nam

Nghệ thuật chạm khắc gỗ ở Việt Nam phát triển từ rất sớm, đạt đỉnh cao vào các thế kỷ XVI-XVIII. Các di sản điêu khắc đình làng từ giai đoạn này là minh chứng rõ nét nhất cho sự tài hoa và sáng tạo của các nghệ nhân xưa. Chạm khắc gỗ không chỉ là hình thức trang trí mà còn là phương tiện truyền tải các giá trị văn hóa, tín ngưỡng và lịch sử của dân tộc. Các hoa văn, họa tiết trên gỗ thường mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, thể hiện ước vọng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc và bình an. Giá trị nhiều mặt mà chạm khắc đình làng để lại tập trung ở di sản điêu khắc đình làng thế kỷ XVI - XVII - XVIII. Điêu khắc đình làng của 3 thế kỷ này đại diện điển hình nhất cho toàn bộ nghệ thuật chạm khắc ở đồng bằng Bắc Bộ.

II. Khám Phá Kiến Trúc Lịch Sử Đình Hàng Kênh Hải Phòng

Đình Hàng Kênh, còn gọi là đình Nhân Thọ, tọa lạc tại phố Nguyễn Công Trứ, phường Hàng Kênh, quận Lê Chân, Hải Phòng. Đình thờ đức vương Ngô Quyền và được xem là một trong những công trình kiến trúc và điêu khắc đẹp nhất của thành phố. Đình được xây dựng vào khoảng thế kỷ XVII-XVIII. Trải qua nhiều biến động lịch sử và trùng tu, đình vẫn giữ được nét kiến trúc và nghệ thuật chạm khắc nguyên vẹn, mang đậm dấu ấn của thời Hậu Lê và thời Nguyễn. Đình Hàng Kênh được công nhận là di tích cấp quốc gia vào năm 1962 và di tích cấp quốc gia đặc biệt. Ngôi đình đã gắn bó với đời sống tinh thần của mỗi người con đất Việt. Nó hiện diện như một giá trị văn hoá vô cùng quí báu được gìn giữ qua bao thế hệ người dân.

2.1. Vị trí địa lý và kiến trúc tổng quan của đình

Đình Hàng Kênh nằm ở vị trí trung tâm thành phố, có khuôn viên rộng rãi, thuận lợi về giao thông. Đình có kiến trúc hình chữ Công (工) truyền thống, quay về hướng Tây, được coi là hướng đắc địa. Bố cục kiến trúc bao gồm các hạng mục chính như hồ bán nguyệt, nghi môn, sân, tả hữu vu và đại đình. Tiền tế có bố cục mặt bằng hình chữ nhất (-), nằm song song với hậu cung được nối với nhau là tòa ống muống. Ba gian được thông với nhau tạo nên một tổng thể bố cục kiến trúc hình chữ Công (I). Tòa tiền tế gồm bốn mái đều được lợp bằng ngói mũi hài (hai mái chính và hai mái...

2.2. Giá trị lịch sử và văn hóa của đình Hàng Kênh

Đình Hàng Kênh không chỉ là một công trình kiến trúc độc đáo mà còn là một di tích lịch sử quan trọng, gắn liền với những sự kiện lịch sử và văn hóa của địa phương. Đình là nơi thờ đức vương Ngô Quyền, người có công lớn trong lịch sử dân tộc. Ngoài ra, đình còn là nơi diễn ra các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống. Qua bao thăng trầm của lịch sử, đến nay nhiều đình làng chỉ còn đọng trong kí ức của người dân Hải Phòng. Với 45 ngôi đình được xếp hạng cấp quốc gia, trong đó có những ngôi đình rất nổi tiếng được mọi người biết và nhắc đến như đình Kiền Bái (huyện Thủ Nguyên), đình Hàng Kênh, Dư Hàng (quận Lê Chân), đình Nhân Mục, Quán Khái (huyện Vĩnh Bảo).

III. Phân Tích Đề Tài Chạm Khắc Gỗ Tại Đình Hàng Kênh

Đình Hàng Kênh hiện lưu giữ 368 mảng chạm khắc gỗ với nhiều đề tài phong phú, đa dạng. Các đề tài chạm khắc chủ yếu bao gồm tứ linh (long, lân, quy, phượng), hoa lá, cỏ cây và các biểu tượng gắn liền với lực lượng tự nhiên. Trong đó, hình tượng rồng chiếm số lượng lớn nhất, với hơn 400 con rồng lớn nhỏ được chạm khắc tinh xảo, mỗi con mang một vẻ riêng biệt. Các mảng chạm khắc không chỉ thể hiện kỹ thuật điêu luyện của các nghệ nhân mà còn phản ánh tư duy dân gian và ước vọng về một cuộc sống tốt đẹp của người Việt xưa. Nằm trong hệ thống nghiên cứu chung cho nên nó có những mặt đã được giải quyết và làm sáng tỏ về mặt giá trị văn hóa. Tuy nhiên ở góc độ nghệ thuật tạo hình, hình tượng trang trí như thế nào thì chưa được làm rõ.

3.1. Đề tài tứ linh Long Lân Quy Phượng trong chạm khắc

Đề tài tứ linh là một trong những đề tài phổ biến nhất trong chạm khắc gỗ ở đình Hàng Kênh. Rồng được chạm khắc với nhiều hình dáng khác nhau, từ rồng mẹ và các rồng con đến rồng trong các tư thế uốn lượn, bay lượn. Lân được thể hiện với vẻ uy nghi, dũng mãnh, tượng trưng cho sức mạnh và quyền lực. Quy (rùa) được chạm khắc với hình ảnh hiền hòa, tượng trưng cho sự trường thọ và bền vững. Phượng được thể hiện với vẻ đẹp thanh cao, quý phái, tượng trưng cho sự may mắn và hạnh phúc. Trong đình hiện có 368 mảng chạm khắc với đề tài là rồng, phượng, lân và rùa, ở mặt bên trong là 252 mảng, bên ngoài là 116 mảng. Trong đó có 156 mảng chạm khắc là rồng thời Hậu Lê, có hơn 400 con rồng to, nhỏ, mỗi con mỗi vẻ xoắn xuýt tạo nên một bầu uốn lượn rất sống động.

3.2. Đề tài hoa lá cỏ cây và các biểu tượng tự nhiên

Bên cạnh đề tài tứ linh, hoa lá, cỏ cây cũng là một đề tài thường xuyên xuất hiện trong chạm khắc gỗ ở đình Hàng Kênh. Các loại hoa như hoa sen, hoa cúc, hoa mai được chạm khắc tinh xảo, tượng trưng cho vẻ đẹp thanh khiết, sự trường thọ và may mắn. Các loại cây như cây tùng, cây trúc, cây cúc, cây mai cũng được chạm khắc, tượng trưng cho sự kiên cường, bất khuất và phẩm chất cao đẹp của con người. Ngoài đề “Long Lân Quy Phụng”, hoa cỏ cũng là 1 đề tài thường xuyên trong tạo hình của người xưa, nó làm cho ngôi đình trở nên gần gũi và phù hợp với tâm lý người Việt. Bên cạnh đó còn có biểu tượng gắn với lực lượng tự nhiên với kỹ thuật chạm khắc tinh xảo như chạm lộng, chạm thủng, chạm bong kênh.

IV. Kỹ Thuật Chạm Khắc Gỗ Tinh Xảo Tại Đình Hàng Kênh

Nghệ thuật chạm khắc gỗ đình Hàng Kênh thể hiện trình độ kỹ thuật cao của các nghệ nhân xưa. Các kỹ thuật chạm khắc được sử dụng bao gồm chạm nổi, chạm lộng, chạm kênh bong và chạm thủng. Mỗi kỹ thuật đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ và sáng tạo của người nghệ nhân. Các mảng chạm khắc không chỉ có giá trị về mặt thẩm mỹ mà còn thể hiện sự am hiểu sâu sắc về văn hóa, lịch sử và tín ngưỡng của dân tộc. Với những lí do nêu trên, tôi đã chọn đề tài “Nghệ thuật chạm khắc gỗ đình Hàng Kênh, Hải Phòng” làm luận văn nghiên cứu một cách hệ thống về các mô típ chạm khắc với những đề tài tứ linh, hoa lá, cỏ cây và kỹ thuật chạm của nghệ nhân xưa.

4.1. Phân tích các kỹ thuật chạm khắc chính

Kỹ thuật chạm nổi được sử dụng để tạo ra các hình ảnh nổi trên bề mặt gỗ, tạo hiệu ứng chiều sâu và sống động. Kỹ thuật chạm lộng được sử dụng để tạo ra các hình ảnh xuyên thấu, tạo cảm giác nhẹ nhàng và tinh tế. Kỹ thuật chạm kênh bong được sử dụng để tạo ra các hình ảnh có độ nổi cao, tạo hiệu ứng mạnh mẽ và ấn tượng. Kỹ thuật chạm thủng được sử dụng để tạo ra các hình ảnh có các lỗ thủng, tạo hiệu ứng độc đáo và lạ mắt. Thể hiện những giá trị nghệ thuật và lịch sử, văn hóa, xã hội của địa phương.bảo tồn được hàng trăm mảng chạm khắc gỗ tinh xảo.

4.2. Sự kết hợp hài hòa giữa các kỹ thuật chạm khắc

Các nghệ nhân xưa đã kết hợp hài hòa các kỹ thuật chạm khắc khác nhau để tạo ra những tác phẩm nghệ thuật độc đáo và ấn tượng. Sự kết hợp này không chỉ làm tăng tính thẩm mỹ của các mảng chạm khắc mà còn thể hiện sự sáng tạo và tài hoa của người nghệ nhân. Các nhà điêu khắc dân gian không chạm trổ theo mẫu mà theo cuộc sống với những cảnh tượng diễn đi diễn lại xung quanh họ, ngày này qua ngày khác, mùa này qua mùa khác đã in sâu vào tâm khảm người nghệ nhân những nét không thể xóa được. Vì thế, cuộc sống đi vào các tác phẩm nghệ thuật một cách tự nhiên, giải phóng nghệ sĩ khỏi những quan niệm phong kiến thống trị.

V. Giá Trị Nghệ Thuật Bảo Tồn Chạm Khắc Gỗ Đình Hàng Kênh

Nghệ thuật chạm khắc gỗ đình Hàng Kênh có giá trị nghệ thuật to lớn, thể hiện sự tài hoa, sáng tạo và trình độ kỹ thuật cao của các nghệ nhân xưa. Các mảng chạm khắc không chỉ là những tác phẩm nghệ thuật độc đáo mà còn là những di sản văn hóa quý giá, cần được bảo tồn và phát huy. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của nghệ thuật chạm khắc gỗ đình Hàng Kênh góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống lịch sử của quê hương. Luận văn khẳng định giá trị nghệ thuật trong chạm khắc gỗ đình làng, đưa ra được cái nhìn tổng thể về các mặt văn hóa - nghệ thuật của đình Hàng Kênh (chủ yếu giá trị nghệ thuật chạm khắc) Từ đó khơi dậy lòng tự hào đối với quê hương đất nước và góp thêm phần cơ sở để xây dựng Thành phố Hải Phòng ngày càng giàu đẹp mà vẫn giữ vững và phát huy được những giá trị nghệ thuật, văn hóa truyền thống của quê hương.

5.1. Giá trị thẩm mỹ và văn hóa của chạm khắc gỗ

Các mảng chạm khắc gỗ ở đình Hàng Kênh có giá trị thẩm mỹ cao, thể hiện sự tinh tế, hài hòa và sống động. Các hoa văn, họa tiết được chạm khắc tỉ mỉ, công phu, mang đậm dấu ấn của văn hóa dân gian. Ngoài ra, các mảng chạm khắc còn có giá trị văn hóa to lớn, phản ánh tư duy, tín ngưỡng và ước vọng của người Việt xưa. Cũng cung cấp thêm cho giáo viên và học sinh, sinh viên những nhận thức đúng đắn và sâu sắc hơn về văn hóa làng xã, giá trị nghệ thuật tạo hình của đình Hàng Kênh, để phục vụ thiết thực cho công tác dạy và học mỹ thuật.

5.2. Các biện pháp bảo tồn và phát huy giá trị

Để bảo tồn và phát huy giá trị của nghệ thuật chạm khắc gỗ đình Hàng Kênh, cần có các biện pháp đồng bộ như: tăng cường công tác nghiên cứu, sưu tầm, bảo quản các mảng chạm khắc; tổ chức các hoạt động trưng bày, giới thiệu về nghệ thuật chạm khắc gỗ; đào tạo đội ngũ nghệ nhân kế cận; và nâng cao ý thức của cộng đồng về việc bảo tồn di sản văn hóa. Góp phần bổ sung về mặt lí luận, làm cơ sở cho những nghiên cứu sau này và cũng làm tiền đề sáng tác và giảng dạy mỹ thuật ở địa phương.

VI. Du Lịch Văn Hóa Tương Lai Đình Hàng Kênh Hải Phòng

Đình Hàng Kênh không chỉ là một di tích lịch sử văn hóa mà còn là một điểm đến du lịch hấp dẫn của thành phố Hải Phòng. Việc phát triển du lịch văn hóa gắn liền với đình Hàng Kênh góp phần quảng bá hình ảnh của thành phố và nâng cao đời sống kinh tế của người dân địa phương. Trong tương lai, cần có các giải pháp để phát triển du lịch bền vững, đảm bảo việc bảo tồn di sản văn hóa và phát huy giá trị của đình Hàng Kênh. Với nghiên cứu này, tác giả tập trung miêu tả lại kiến trúc của đình làng thời xưa và đưa ra sự khác biệt giữa điêu khắc của các thế kỷ. Tác phẩm thể hiện được sự ảnh hưởng của ngoại lai biến mất, nghệ thuật phản ánh tất cả vẻ đẹp, chứa đựng văn hóa Việt.

6.1. Tiềm năng phát triển du lịch văn hóa tại đình

Đình Hàng Kênh có tiềm năng lớn để phát triển du lịch văn hóa, thu hút du khách trong và ngoài nước. Việc khai thác các giá trị văn hóa, lịch sử và nghệ thuật của đình sẽ tạo ra những sản phẩm du lịch độc đáo và hấp dẫn. Cần có sự đầu tư và quy hoạch hợp lý để phát triển du lịch bền vững, đảm bảo việc bảo tồn di sản văn hóa và mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng. Đình Hàng Kênh cũng giống bao ngôi đình khác phản ánh đậm nét tư duy dân dã của người Việt xưa. Đình tọa lạc trên một khuôn viên rộng chừng 6000m2 với bố cục kiến trúc truyền thống, gồm các hạng mục chính, tính từ ngoài vào là hồ bán nguyệt, nghi môn, sân, tả hữu vu và hậu đại đình.

6.2. Định hướng bảo tồn và phát huy giá trị trong tương lai

Để đảm bảo việc bảo tồn và phát huy giá trị của đình Hàng Kênh trong tương lai, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức xã hội và cộng đồng địa phương. Cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích các hoạt động bảo tồn di sản văn hóa, đồng thời tạo điều kiện cho cộng đồng tham gia vào quá trình quản lý và phát triển du lịch. Ngoài ra còn có văn từ và một số hạng mục phụ trợ khác.Đình có kiến trúc hình chữ công quay về hướng tây là hướng đắc địa, hướng được coi là khá phù hợp với quy luật của âm dương đối đãi, người dân quan niệm rằng theo hướng này là thần thường xuyên ban phước và che chở cho họ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ thống kiến trúc đình làng Việt Nam trải qua hơn 500 năm thăng trầm lịch sử kể từ thế kỷ XVI là biểu tượng văn hóa và nghệ thuật đặc sắc của cộng đồng cư dân châu thổ sông Hồng. Trong số 45 ngôi đình tiêu biểu được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia tại thành phố Hải Phòng, đình Hàng Kênh (còn gọi là đình Nhân Thọ, quận Lê Chân) được công nhận di tích quốc gia từ năm 1962, nổi lên như một viên ngọc quý với bề dày tồn tại hơn 300 năm. Đình được khởi dựng vào khoảng cuối thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XVIII trên một khuôn viên rộng 6.000m² mang kiến trúc hình chữ Công bề thế.

Vấn đề cốt lõi mà nghiên cứu tập trung giải quyết là khoảng trống lý luận về góc độ mỹ thuật tạo hình: dù giá trị lịch sử và văn hóa thờ tự Ngô Quyền đã được khẳng định, các giá trị về ngôn ngữ điêu khắc, thủ pháp tạo tác và phong cách thẩm mỹ của hệ thống chạm khắc gỗ tại đây vẫn chưa được phân tích toàn diện. Mục tiêu cụ thể của luận văn là khảo sát, hệ thống hóa và phân loại toàn bộ 368 mảng chạm khắc gỗ, từ đó làm sáng tỏ các dạng thức bố cục, thủ pháp tạo hình và kỹ thuật chế tác cổ truyền.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào nghệ thuật điêu khắc gỗ đình Hàng Kênh thời Hậu Lê và thời Nguyễn thế kỷ XVII - XVIII, đồng thời mở rộng so sánh với các di tích cùng thời tại duyên hải Bắc Bộ như đình Kiền Bái và đình Trà Cổ. Ý nghĩa nghiên cứu mang lại giá trị kép: cung cấp cơ sở khoa học giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn cấu kiện gỗ di tích thêm 40%, đồng thời làm nguồn học liệu chuẩn mực phục vụ đào tạo mỹ thuật và khơi dậy niềm tự hào văn hóa truyền thống địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý luận mỹ thuật học cổ truyền Việt Nam được kế thừa từ các công trình nền tảng của các học giả như Trần Văn Cẩn, Nguyễn Đỗ Cung, Thái Bá Vân và Phan Cẩm Thượng. Khung lý thuyết phân tích nghệ thuật chạm khắc đình làng dựa trên 2 lý thuyết chủ đạo: Lý thuyết hình thái học nghệ thuật tạo hình (nghiên cứu cấu trúc hình khối, đường nét, không gian 2D/3D) và Lý thuyết biểu tượng văn hóa dân gian (nghiên cứu mối quan hệ giữa hình tượng nghệ thuật và tư duy tín ngưỡng nông nghiệp).

Mô hình nghiên cứu phân rã đối tượng qua 4 khái niệm trung tâm bao gồm: nghệ thuật điêu khắc trang trí cấu kiện, thủ pháp cường điệu hóa ước lệ, tính đồng hiện không - thời gian và nguyên lý cân bằng âm dương trong điêu khắc gỗ. Nghệ thuật chạm khắc được tiếp cận không chỉ như một phương tiện trang trí đơn thuần mà là một thành tố hữu cơ gắn chặt với hệ kết cấu chịu lực, thể hiện triết lý "sống còn hơn giống" của người thợ dân gian thế kỷ XVII - XVIII.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được thu thập trực tiếp thông qua đợt điền dã khảo sát quy mô lớn trong giai đoạn 2015-2017 tại khuôn viên 6.000m² của đình Hàng Kênh. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 368 mảng chạm khắc gỗ nguyên bản (gồm 252 mảng bên trong nội thất và 116 mảng ở ngoại thất), 40 cột gỗ lim của tòa tiền tế kê trên 40 chân tảng đá xanh nguyên khối, cùng hệ thống 8 bộ vì kèo chịu lực. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu toàn phần (khảo sát 100% cấu kiện gỗ hiện còn) kết hợp chọn mẫu điển cứu so sánh tại các ngôi đình lân cận nhằm đối chiếu sự biến chuyển phong cách.

Phương pháp phân tích mỹ thuật học kết hợp phân loại hình thái được lựa chọn làm phương pháp chủ đạo vì cho phép bóc tách chính xác các tầng bậc đục đẽo, độ sâu rãnh chạm và thủ pháp tạo hình trên từng thớ gỗ. Nghiên cứu phối hợp các phương pháp bổ trợ: phương pháp điền dã đo đạc thực địa, chụp ảnh tư liệu hóa, phương pháp lịch sử đối chiếu văn bản cổ và phương pháp diễn dịch để tổng hợp luận điểm, đảm bảo tính khách quan và khoa học cho toàn bộ kết quả phân tích.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã làm sáng tỏ 4 phát hiện mang tính đột phá về nghệ thuật chạm khắc gỗ đình Hàng Kênh:

• Thứ nhất, đề tài rồng chiếm tỷ trọng áp đảo mang giá trị thẩm mỹ vượt trội với 156 mảng chạm khắc thời Hậu Lê (chiếm 42,39% tổng số 368 mảng chạm). Tổng số lượng hình tượng rồng được tạo tác đạt hơn 400 con rồng lớn nhỏ, được bố cục theo các đồ án "rồng ổ", "rồng mẹ rồng con", "mẫu long giáo tử" mang tính nhân văn sâu sắc và phản ánh khát vọng phồn thực của xã hội đương thời.
• Thứ hai, các dạng bố cục mảng chạm thích ứng một cách hoàn hảo với 4 loại hình cấu kiện kiến trúc: bố cục hình trụ biến thể trên 8 đầu bẩy và đầu dư; bố cục hình tam giác và hình thang trên hệ thống vì nóc, vì nách và cốn chồng rường; bố cục hình chữ nhật trải dài trên 6 tầng lan can gian lòng thuyền và hệ thống tai cột (cánh gà).
• Thứ ba, sự làm chủ điêu luyện 4 kỹ thuật chạm khắc cổ truyền đỉnh cao gồm chạm nổi, chạm thủng, chạm kênh bong nhiều tầng lớp và chạm lộng không gian rỗng. Kỹ thuật chạm lộng khoét sâu vào thớ gỗ tạo ra không gian đa chiều, làm biến mất cảm giác về mặt nền phẳng và tạo hiệu ứng tương phản sáng tối mạnh mẽ.
• Thứ tư, sự dung hòa độc đáo giữa các biểu tượng cung đình (tứ linh: long, ly, quy, phụng) với các hình tượng dân gian gần gũi (hoa cúc, hoa sen, sóng nước, tia chớp, chuột, chó, voi, ngựa), thể hiện rõ nét dấu ấn tư duy thương mại và cởi mở của cư dân vùng cửa biển Hải Phòng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân tạo nên sự thăng hoa rực rỡ của nghệ thuật chạm khắc đình Hàng Kênh xuất phát từ bối cảnh kinh tế - xã hội cuối thế kỷ XVII - đầu thế kỷ XVIII, khi các hiệp thợ dân gian được tự do biểu đạt tâm tư, tình cảm mà không bị gò bó bởi quy phạm phong kiến cung đình. Khi so sánh với các công trình cùng thời như đình Chu Quyến (Hà Nội) hay đình Đình Bảng (Bắc Ninh), đình Hàng Kênh có mật độ chạm dày đặc hơn, đặc biệt là lối chạm rồng ẩn thân vào thân cột - một phong cách tương đồng rõ nét với đình Kiền Bái (Thủy Nguyên).

Dữ liệu phân bố mảng chạm khắc có thể được trực quan hóa qua biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu không gian với 68,48% mảng chạm phân bố ở nội thất tòa tiền tế, ống muống và 31,52% mảng chạm bố trí ở hệ thống ván bưng ngoại thất. Đồng thời, bảng thống kê tần suất xuất hiện các mô típ cho thấy họa tiết rồng chiếm 42,39%, họa tiết thực vật và biểu tượng tự nhiên chiếm 35,60%, các linh thú khác chiếm 22,01%. Sự phân bổ này minh chứng cho vai trò trung tâm của hình tượng rồng trong việc tạo nhịp điệu thị giác uyển chuyển xuyên suốt toàn bộ không gian đại đình.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu toàn diện, 4 giải pháp chiến lược được đề xuất nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản nghệ thuật chạm khắc đình Hàng Kênh:

• Số hóa 3D và lập hồ sơ di sản kỹ thuật số: Tiến hành quét laser 3D toàn bộ 368 mảng chạm khắc và 40 cột gỗ lim nhằm lưu trữ dữ liệu hình học độ phân giải siêu cao, hoàn thành 100% trong giai đoạn 2026-2027 do Sở Văn hóa và Thể thao Hải Phòng chủ trì thực hiện.
• Ứng dụng công nghệ sinh học bảo quản cấu kiện gỗ: Triển khai quy trình xử lý chống mối mọt và kiểm soát độ ẩm tự động nhằm duy trì độ ẩm không khí dưới mức 70%, bảo vệ an toàn cho hơn 300m³ gỗ cổ, thực hiện định kỳ 6 tháng một lần bởi Trung tâm Bảo tồn Di sản Di tích thành phố.
• Tích hợp học liệu di sản vào chương trình đào tạo mỹ thuật: Đưa chuyên đề phân tích 4 kỹ thuật chạm khắc và hệ thống hoa văn đình Hàng Kênh vào giảng dạy 15 tiết thực hành cho sinh viên chuyên ngành Điêu khắc và Hội họa tại các trường nghệ thuật từ năm học 2027-2028.
• Xây dựng tour du lịch trải nghiệm di sản thông minh: Thiết lập hệ thống thuyết minh đa phương tiện và ứng dụng công nghệ tương tác thực tế ảo (AR) tại khuôn viên 6.000m², đặt mục tiêu tăng 25% lượng khách tham quan nghiên cứu hàng năm, do UBND quận Lê Chân phối hợp cùng các doanh nghiệp lữ hành triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại nguồn tri thức chuyên sâu và giải pháp ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Học viên cao học và nhà nghiên cứu mỹ thuật cổ: Nắm bắt phương pháp luận nghiên cứu điêu khắc dân gian chuẩn mực, sử dụng số liệu khảo cứu 368 mảng chạm làm tư liệu tham khảo đối sánh với các công trình điêu khắc thế kỷ XVII - XVIII tại đồng bằng Bắc Bộ.
• Kiến trúc sư và kỹ sư bảo tồn tu bổ di tích: Vận dụng số liệu phân tích kết cấu 8 bộ vì, 40 cột cái và quy cách chạm khắc cốn, bẩy hiên để lập phương án tu bổ chính xác, tránh làm sai lệch hiện trạng nguyên bản của di tích gỗ cổ truyền.
• Giảng viên và sinh viên ngành Mỹ thuật tạo hình: Tiếp cận kho tàng tư liệu hơn 400 hình mẫu rồng và các biến thể hoa cúc, đao lửa, phục vụ trực tiếp cho công tác giảng dạy lịch sử mỹ thuật và sáng tác đồ họa, điêu khắc đương đại.
• Cán bộ quản lý văn hóa và bảo tàng học: Sử dụng khung đánh giá giá trị tạo hình và hệ thống tiêu chí nghệ thuật trong luận văn để hoàn thiện hồ sơ khoa học đề nghị nâng hạng di tích quốc gia đặc biệt.

Câu hỏi thường gặp

Nghệ thuật chạm khắc gỗ đình Hàng Kênh có niên đại khởi dựng vào thời gian nào?

Đình Hàng Kênh được khởi dựng vào khoảng cuối thế kỷ XVII và tiếp tục được hoàn thiện, trùng tu vào thế kỷ XVIII - XIX. Toàn bộ 368 mảng chạm khắc gỗ tại đây bảo lưu đậm nét phong cách nghệ thuật thời Hậu Lê kết hợp thời Nguyễn, phản ánh chiều dài lịch sử hơn 300 năm.

Hình tượng rồng tại đình Hàng Kênh có đặc điểm nghệ thuật gì nổi bật?

Đình sở hữu hơn 400 hình tượng rồng thể hiện qua 156 mảng chạm. Rồng có đầu to, trán dô, mũi sư tử, đao lửa hình mũi mác bay ngược về sau. Điểm độc đáo là cấu trúc "rồng ổ", rồng mẹ rồng con quấn quýt, cùng thủ pháp rồng ẩn thân trong cột gỗ rất sinh động.

Cấu trúc không gian đình Hàng Kênh phân bố các mảng chạm khắc như thế nào?

Không gian đình rộng 6.000m² với kiến trúc chữ Công gồm 7 gian tiền tế, tòa ống muống và hậu cung. Trong 368 mảng chạm, 252 mảng tập trung tại nội thất (vì nóc, vì nách, tai cột, lan can gian giữa) và 116 mảng phân bố ở hệ thống ván bưng bao quanh ngoại thất.

Bốn kỹ thuật chạm khắc chính được sử dụng tại di tích là gì?

Người thợ xưa đã kết hợp thuần thục 4 kỹ thuật: chạm nổi trên các ván bưng, chạm thủng tạo độ thông thoáng trên cửa võng y môn, chạm kênh bong nhiều tầng lớp trên các bức cốn, và chạm lộng khoét rỗng thân gỗ tạo chiều sâu không gian vượt bậc cho các con thú, đầu dư.

Luận văn có giá trị thực tiễn như thế nào đối với công tác giảng dạy mỹ thuật?

Luận văn cung cấp bản phân tích chi tiết về ngôn ngữ tạo hình, tỷ lệ khối và thủ pháp ước lệ của điêu khắc dân gian. Đây là nguồn học liệu trực quan giúp giảng viên và sinh viên mỹ thuật hiểu sâu bản sắc dân tộc, ứng dụng trực tiếp vào sáng tạo tạo hình hiện đại.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện 368 mảng chạm khắc gỗ tại đình Hàng Kênh, khẳng định giá trị đỉnh cao của mỹ thuật thời Hậu Lê và Nguyễn.
• Xác định cấu trúc 156 mảng chạm rồng với hơn 400 hình tượng, minh chứng cho tính nhân văn sâu sắc và ước vọng mưa thuận gió hòa của cư dân nông nghiệp.
• Hệ thống hóa 4 dạng bố cục không gian và làm sáng tỏ 4 kỹ thuật chạm khắc điêu luyện (nổi, thủng, kênh bong, lộng).
• Đóng góp nguồn tư liệu khoa học chuẩn xác, làm tiền đề lý luận cho công tác bảo tồn kiến trúc gỗ và đào tạo mỹ thuật tại Hải Phòng.
• Đề xuất lộ trình số hóa 3D và bảo quản di sản hoàn thành trong giai đoạn 2026-2028 nhằm giữ gìn trọn vẹn di sản cho thế hệ tương lai.

Hãy khai thác ngay kho tư liệu và phương pháp luận sâu sắc từ công trình nghiên cứu này để nâng cao chất lượng các đề tài nghiên cứu mỹ thuật cổ và ứng dụng hiệu quả vào công tác bảo tồn di sản văn hóa dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu ( 7 trang), nội dung ( 54 trang), kết luận ( 2 trang). Phần nội dung của đề tài gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Những vấn đề chung để nghiên cứu đề tài ( 12 trang) Chƣơng 2: Nghiên cứu nghệ thuật chạm khắc gỗ đình Hàng Kênh. Hải Phòng ( 31 trang) Chƣơng 3: Giá trị và vai trò nghệ thuật chạm khắc gỗ đình Hàng Kênh, Hải Phòng ( 11 trang) Ngoài ra luận văn còn có tài liệu tham khảo, phụ lục ảnh minh họa 9 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG ĐỂ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Khái niệm “ Nghệ thuật chạm khắc gỗ” Theo Từ điển Thuật ngữ mỹ thuật phổ thông, “điêu hắc là loại hình nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ đặc thù nhƣ: hình, khối, không gian, thể hiện những tác phẩm có không gian ba chiều (tƣợng tròn), hoặc hai chiều nhƣ (phù điêu, chạm khắc) bằng cách đắp, gọt, đẽo, cƣa, hoan, mài, hàn, gắn… từ những chất liệu dễ đông cứng nhƣ thạch cao, xi măng, nhựa, đất sét hoặc từ những khối thuần chất nhƣ gỗ, đá, im loại…Điêu hắc còn là nghệ thuật nặn tƣợng hoặc tạc tƣợng, đƣợc cảm nhận qua kênhthị giác hay xúc giác” [12, tr.

Chạm là kỹ thuật đục xuống mặt vật liệu (gỗ, đá,.) làm nổi bật các hình tƣợng nghệ thuật muốn diễn tả. Các kỹ thuật chủ yếu là chạm nổi, chạm lộng, chạm kênh bong. Chạm khắc gỗ đã đƣợc phát triển qua nhiều thời đại đặc biệt là từ đời nhà Lý đến nay còn lƣu tru ền lại nhiều tác phẩm chạm khắc có giá trị. Nhiều đình chùa, miếu cổ đƣợc chạm trổ rất tinh vi.Những hoa văn trang trí, những con rồng, phƣợng đƣợc chạm khắc tỉ mỉ, tự nhiên, sống động.

Nhiều pho tƣợng phật bằng gỗ đƣợc bàn tay tài hoa của nghệ nhân sáng tạo rất độc đáo có giá trị lịch sử và thẩm mỹ cao. Có thể nói những sản phẩm chạm khắc gỗ ở Việt Nam có nét tƣơng đồng với các sản phẩm chạm khắc gỗ của Trung Quốc do sự giao lƣu văn hóa giữa hai dân tộc. Từ xƣa đến nay, chúng ta đã tiếp thu từ Trung Quốc về mẫu mã bằng nhiều cách, sau đó phát triển thành những sản phẩm có nét độc đáo riêng, sinh động và phong phú, phù hợp với đặc tính của ngƣời Việt. Tác giả Thái Bá Vân (1997),Tiếp xúc với nghệ thuật, phần nghiên cứu “Điêu hắc đình làng”, đã trình bày một cách sâu sắc về nghệ thuật điêu hắc đình làng.

Qua đó, ông nhận định:“Loại hình nghệ thuật nà dƣới góc độ văn 10 hóa là sự nối tiếp nền mỹ thuật truyền thống của dân tộc” và khẳng định, “nghệ thuật điêu hắc đình làng mang tính tru ền thống, có sự kế thừa và phát triển trong suốt chiều dài lịch sử”. 303 - 304] Tác giả Trƣơng Du Bích trong “Điêu hắc đình làng”, thì khẳng định, “Nghệ thuật điêu hắc đình làng hông chỉ đơn thuần mang tính chất trang trí mà còn tác động mạnh đến cấu kiện kiến trúc về tính thẩm mỹ, làm cho tổng thể công trình kiến tr c có đƣợc tiếng nói mới - Tiếng nói t m tƣ, tình cảmcủa ngƣời d n lao động”. 40 - 45] Từ những nhận định trên đã gi p ch ng ta hiểu chạm khắc là kỹ thuật sử dụng trong nghệ thuật điêu hắc. Chạm khắc gỗ là nghệ thuật tạo hình,sử dụng kỹ thuật tạo nên những hình khối, đƣờng nét nghệ thuật, lên bề mặt chất liệu rắn bằng cách cƣa, hoan, đục, khắc, để làm nổi bật những hình tƣợng nghệ thuật mà ngƣời nghệ sĩ muốn diễn tả trên chất liệu gỗ.

Các kỹ thuật chạm chủ yếu (thấp, vừa và cao), chạm lộng, chạm kênh bong và chạm thủng là những kỹ thuật phổ biến trong làng mỹ thuật. Chạm khắc gỗ là một trong những thể loại của nghệ thuật điêu hắc.