CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. ĐẠI CƯƠNG VỀ KIỂM DỊCH Y TẾ VÀ ĐIỀU LỆ Y TẾ QUỐC TẾ 1. Lịch sử và khái niệm về kiểm dịch y tế Ngay từ đầu Thế kỷ XIV, hoạt động kiểm dịch y tế đã được hình thành để bảo vệ các thành phố ven biển tránh khỏi sự lây lan của dịch hạch [64, 81]. Các tàu thuỷ đến thành phố Venice từ các nước khác đã được yêu cầu thả neo trong vòng 40 ngày trước khi cập bến để theo dõi hành khách đi trên tầu có biểu hiện nào bất thường của bệnh dịch hạch.
Hoạt động này được gọi là kiểm dịch y tế và được bắt nguồn từ chữ “Quaranta giorni” của Ý có nghĩa là 40 ngày [64, 69]. Các hoạt động kiểm dịch y tế nhằm mục đích chung là bảo vệ một cộng đồng dân cư nhất định tránh bị lây nhiễm bởi các bệnh dịch truyền nhiễm được lan truyền từ nơi khác đến, các hoạt động này do một cơ quan, tổ chức thực hiện dựa trên các quy định, luật pháp của quốc gia đó [76]. Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đã đưa ra khái niệm về kiểm dịch (quarantine) như sau: “Kiểm dịch đó là hạn chế hoạt động hoặc tách những người bị nghi ngờ (người không bị bệnh) hoặc hành lý, công te nơ, phương tiện vận tải, hàng hóa nghi ngờ khỏi người, hành lý, công te nơ, phương tiện vận tải hoặc hàng hóa khác nhằm ngăn cản khả năng lây lan bệnh hoặc bị ô nhiễm” [55]. Tổ chức Y tế thế giới đã đưa ra khái niệm về kiểm dịch y tế (health quarantine) như sau: “Kiểm dịch y tế là việc kiểm tra y tế để phát hiện các bệnh phải kiểm dịch và để giám sát các bệnh truyền nhiễm đối với người, các phương tiện vận tải khi nhập cảnh, xuất cảnh, những hành lý, hàng hóa, bưu phẩm, bưu kiện khi nhập khẩu, xuất khẩu phù hợp với các quy định của Điều lệ quốc tế về kiểm dịch y tế biên giới” [55].
Kiểm dịch y tế là một phần quan trọng trong dự phòng và kiểm soát dịch bệnh trên phạm vi toàn cầu. Trong bối LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 cảnh các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm mới nổi và tái nổi xuất hiện tại nhiều nơi trên thế giới, nhiều quốc gia đã tăng cường các hoạt động kiểm dịch y tế nhằm kiểm soát và ngăn chặn dịch bệnh truyền nhiễm xâm nhập từ nước ngoài [29, 65, 105]. Dịch bệnh truyền nhiễm trong bối cảnh toàn cầu hoá Trên thế giới, tình hình dịch bệnh truyền nhiễm nguy hiểm mới nổi, tái nổi có diễn biến phức tạp và luôn tiềm ẩn nguy cơ bùng phát và trở thành đại dịch. Theo Tổ chức Y tế thế giới, bệnh truyền nhiễm nguy hiểm là một bệnh truyền nhiễm mới xuất hiện lần đầu tiên ở một khu vực hoặc nơi nào đó, hoặc là một bệnh truyền nhiễm đã được biết trước đó nhưng gần đây số mắc tăng nhanh trong một khu vực nhất định [112].
Trong xu hướng toàn cầu hóa hiện nay, việc đi lại, giao thương giữa các quốc gia trên thế giới đã tạo điều kiện thuận lợi để các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm gây dịch lây lan dễ dàng giữa các quốc gia và giữa các châu lục [66, 78, 113]. Những năm gần đây, một số dịch bệnh truyền nhiễm nguy hiểm như: cúm A(H7N9), cúm A(H5N1), MERS-CoV, Ebola, sốt vàng. đã ghi nhận ở nhiều nơi trong đó có những quốc gia chung đường biên giới với Việt Nam. Hội chứng viêm đường hô hấp cấp tính nặng (SARS) xảy ra năm 2003, diễn ra trong thời gian rất ngắn và đã lan rộng ra trên 30 quốc gia và khu vực lãnh thổ với khoảng trên 8.000 trường hợp mắc và gần 1.000 người tử vong [72, 103].
Giữa tháng 11 năm 2002 và tháng 7 năm 2003, dịch SARS đã bùng phát ở Hồng Kông lây lan nhanh chóng trở thành dịch với 8.422 trường hợp và 916 trường hợp tử vong trên toàn thế giới (10,9% tử vong) [111]. Chỉ trong vòng vài tuần lễ, SARS đã lây lan từ Hồng Kông sang 37 quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam vào đầu năm 2003 [29, 91]. Dịch SARS bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam ngày 23/2/2003 khi thương gia người Mỹ đến Việt Nam LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 và nhập viện Bệnh viện Việt – Pháp ngày 26/2/2003; trường hợp mắc bệnh cuối cùng được phát hiện ngày 8/4/2003 [33]. Dịch cúm A(H7N9) tại Trung Quốc xảy ra bắt đầu từ tháng 9/2012, tuy số trường hợp mắc cúm A(H7N9) tại Trung Quốc có chững lại nhưng vẫn còn tiểm ẩn nhiều nguy cơ bùng phát và lan rộng do ảnh hưởng của yếu tố thời tiết, đặc biệt là việc buôn bán, giết mổ gia cầm và vận chuyển lậu gia cầm qua biên giới, điều này làm cho dịch bệnh cúm A(H7N9) có nhiều nguy cơ lây lan từ Trung Quốc sang các quốc gia khác trong đó có Việt Nam.
Từ năm 2012 đến nay, mặc dù Trung Quốc liên tiếp ghi nhận các trường hợp cúm A(H7N9) ở trên người, nhưng nước ta chưa ghi nhận trường hợp cúm A(H7N9) nào ở trên người cũng như trên gia cầm. Tuy nhiên, nguy cơ xâm nhập vào Việt Nam vẫn là rất lớn do dịch cúm A(H7N9) tiếp tục ghi nhận tại Trung Quốc trong khi buôn bán, vận chuyển gia cầm nhập lậu hiện vẫn chưa được kiểm soát tốt. Bệnh sốt xuất huyết do vi rút Ebola (bệnh Ebola) là bệnh do vi rút Ebola gây ra ở người. Từ tháng 12/2013, dịch bệnh Ebola đã xảy ra tại các nước Tây Phi và diễn biến hết sức phức tạp [83, 87].
Số trường hợp mắc và tử vong được ghi nhận gia tăng nhanh chóng và đã ghi nhận những trường hợp mắc là nhân viên y tế [60, 61]. Ngày 08/8/2014, Tổ chức Y tế thế giới đã tuyên bố dịch bệnh do vi rút Ebola là trường hợp y tế công cộng khẩn cấp ảnh hưởng tới sức khỏe cộng đồng gây quan ngại quốc tế và kêu gọi cộng đồng quốc tế cùng hành động khẩn trương để ngăn chặn sự lây lan của dịch bệnh này [88]. Nguy cơ dịch bệnh này xâm nhập, lây lan giữa các quốc gia là rất lớn nếu như không có các biện pháp phòng chống, ngăn chặn kịp thời, đặc biệt là các hoạt động về kiểm dịch y tế tại các cửa khẩu quốc tế. Đến ngày LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 29/12/2015, theo thông tin của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) dịch bệnh do vi rút Ebola cơ bản đã được khống chế hoàn toàn tại Guinea.
Tuy vậy, trong tháng 2/2018 và tháng 5/2018 tại Cộng hoà dân chủ Công Gô lại ghi nhận các trường hợp mắc Ebola và là lần thứ 9 kể từ năm 1976 quốc gia này ghi nhận bệnh nhân Ebola [39]. Tại các cửa khẩu của Việt Nam đã áp dụng khai báo quốc tế đối với tất cả các hành khách nhập cảnh đến từ quốc gia có dịch và triển khai nhiều biện pháp nhằm tăng cường giám sát, phòng chống dịch bệnh Ebola xâm nhập tại cửa khẩu [38]. Hội chứng viêm đường hô hấp vùng Trung Đông do vi rút Corona (MERS-CoV) lần đầu tiên được ghi nhận tại Ả Rập Xê Út từ tháng 9/2012. Tính đến tháng 7/2015, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) thông báo đã ghi nhận 17 quốc gia có các ca bệnh xâm nhập từ khu vực Trung Đông.
Các nước khu vực Trung Đông như Ả Rập Xê Út và Tiểu vương quốc Ả Rập Thống Nhất vẫn ghi nhận các trường hợp mắc mới. Đặc biệt năm 2015, tại Hàn Quốc chỉ trong thời gian ngắn trong vòng 1 tháng, từ 01 trường hợp bệnh đầu tiên bị lây nhiễm sau khi trở về từ Ả Rập Xê Út đã lây lan rất nhanh sau khi người này đi đến điều trị bệnh viêm đường hô hấp tại nhiều cơ sở khám chữa bệnh. Việt Nam chưa ghi nhận trường hợp mắc dịch bệnh viêm đường hô hấp cấp tính vùng Trung Đông do MERS-CoV, tuy nhiên do việc giao lưu thương mại, du lịch rộng mở giữa Việt Nam và các quốc gia trên thế giới làm tăng nguy cơ xâm nhập dịch bệnh thông qua việc nhập cảnh của những người đến từ các quốc gia vùng dịch [37]. Bệnh do vi rút Zika được ghi nhận đầu tiên vào năm 1947 tại khu rừng Zika của Uganda sau đó tiếp tục ghi nhận ở Nigeria vào năm 1954 và trở thành chủng vi rút lưu hành ở nhiều nước khu vực châu Phi [77, 94].
Tại châu Á đã ghi nhận trường hợp mắc đầu tiên vào năm 2007 ở đảo Yap thuộc Liên bang Micronesia. Trong năm 2015, Tổ chức Y tế thế giới tiếp tục ghi nhận các trường hợp mắc bệnh do vi rút Zika tại một số quốc gia khu vực châu Mỹ, châu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Bệnh do vi rút Zika đã lây lan nhanh, đặc biệt là trong những tháng đầu năm 2015, thông qua các hành khách đến từ các quốc gia đã có lưu hành vi rút Zika mặc dù các hành khách này khi nhập cảnh đều được kiểm dịch y tế chặt chẽ [39]. Tại Việt Nam, bệnh do vi rút Zika đã trở thành bệnh lưu hành ở một số tỉnh, thành phố và đã được đưa vào danh sách các bệnh truyền nhiễm cần phải giám sát [39].
Ngoài ra, các vụ dịch xuất hiện ở nhiều nơi trên thế giới và có nguy cơ lây lan quốc tế như: dịch tả ở Haiti, dịch hạch tại Madagasca, vi rút bại liệt hoang dại tại Liên bang Nga và Uzbekistan và nhiều quốc gia khác, bệnh sốt vàng xảy ra ở các nước châu Phi vẫn là mối lo ngại cho nhiều quốc gia [39]. Vai trò của kiểm dịch y tế biên giới trong phòng chống dịch bệnh truyền nhiễm Trong bối cảnh dịch bệnh truyền nhiễm nguy hiểm diễn biến phức tạp và nhiều nguy cơ lây lan quốc tế như hiện nay, kiểm dịch y tế biên giới có vai trò vô cùng quan trọng và cần thiết để đảm bảo an ninh y tế quốc gia và góp phần đảm bảo an ninh y tế toàn cầu. Các cơ quan kiểm dịch y tế được coi như đơn vị tiền đồn, là lực lượng tuyến đầu trong việc phát hiện, ngăn chặn và phòng ngừa dịch bệnh truyền nhiễm xâm nguy hiểm nhập qua biên giới. Các cửa khẩu biên giới thường đóng trên địa bàn khu vực biên giới, khu vực trọng điểm nhiều nguy cơ xâm nhập của dịch bệnh từ bên ngoài; Đối tượng của kiểm dịch y tế rất đa dạng và phức tạp bao gồm người, phương tiện vận chuyển xuất nhập cảnh, hàng hóa xuất nhập khẩu đòi hỏi có sự phối hợp liên ngành chặt chẽ.