Nâng Cao Vai Trò Của Ngân Sách Nhà Nước Trong Nền Kinh Tế Thị Trường Việt Nam

Luận văn thạc sĩ kinh tế nghiên cứu nâng cao vai trò của ngân sách nhà nước trong nền kinh tế thị trường ở việt nam, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp

• Trường học: Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính
• Đề tài: Nâng Cao Vai Trò Của Ngân Sách Nhà Nước Trong Nền Kinh Tế Thị Trường Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Ngân Sách Nhà Nước Trong Kinh Tế Thị Trường

Ngân sách nhà nước (NSNN) đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế thị trường hiện đại. Nó không chỉ là bảng kê khai thu chi mà còn là công cụ điều tiết kinh tế vĩ mô quan trọng. NSNN ảnh hưởng đến mọi mặt của đời sống kinh tế - xã hội, từ phát triển kinh tế đến công bằng xã hội. Theo Luật Ngân Sách Nhà Nước, NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước, được cơ quan có thẩm quyền quyết định và thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Việc quản lý và sử dụng NSNN hiệu quả là yếu tố then chốt để đảm bảo sự phát triển bền vững của quốc gia. Cần hiểu rằng, NSNN là một khái niệm trừu tượng nhưng cũng là hoạt động tài chính cụ thể của Nhà nước. Do đó, khái niệm NSNN phải thể hiện được nội dung kinh tế - xã hội, phải được xem xét về mặt hình thức, thực thể và quan hệ kinh tế chứa đựng trong NSNN.

1.1. Định Nghĩa và Bản Chất Của Ngân Sách Nhà Nước

Ngân sách nhà nước là kế hoạch tài chính toàn diện của chính phủ, thể hiện các khoản thu và chi dự kiến trong một khoảng thời gian nhất định. Về bản chất, NSNN là sự thể hiện quyền lực của nhà nước trong việc huy động và phân phối nguồn lực tài chính nhằm thực hiện các chức năng kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng. Theo đó, NSNN là một bản dự toán thu và chi, do Chính phủ lập ra, trình Quốc hội phê chuẩn và giao cho Chính phủ tổ chức thực hiện. Xét về thực thể, NSNN bao gồm những nguồn thu, chi cụ thể và được định lượng. C á c ngu ồ n thu đề u đượ c n ộ p v à o qu ỹ ti ề n t ệ l à NSNN , c á c kho ả n chi đề u đượ c xu ấ t ra t ừ qu ỹ ti ề n t ệ ấ y.

1.2. Các Đặc Điểm Cơ Bản Của Ngân Sách Nhà Nước Việt Nam

NSNN Việt Nam có một số đặc điểm nổi bật so với các loại hình ngân sách khác. Thứ nhất, hoạt động thu chi luôn gắn liền với quyền lực và chức năng của nhà nước, tuân thủ pháp luật. Thứ hai, NSNN gắn với sở hữu nhà nước, hướng đến lợi ích công cộng. Thứ ba, nguồn vốn NSNN được phân bổ thành các quỹ nhỏ cho các mục đích riêng biệt. Thứ tư, hoạt động thu chi NSNN tuân theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp. NSNN lu ô n g ắ n ch ặ t v ớ i s ở h ữ u Nh à n ướ c, lu ô n ch ứ a đự ng l ợ i í ch chung, l ợ i í ch c ô ng c ộ ng.

1.3. Nội Dung Cấu Thành Ngân Sách Nhà Nước

Nội dung của NSNN bao gồm hai bộ phận chính: thu NSNN và chi NSNN. Thu NSNN bao gồm các khoản thuế, phí, lệ phí, các khoản thu từ hoạt động kinh tế của nhà nước, các khoản viện trợ và các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. Chi NSNN bao gồm các khoản chi cho đầu tư phát triển, chi thường xuyên, chi trả nợ và viện trợ, chi bổ sung quỹ dự trữ nhà nước và các khoản chi khác theo quy định của pháp luật. Phân bổ nguồn thu một cách hợp lý là vô cùng quan trọng.

II. Thách Thức Quản Lý Ngân Sách Nhà Nước Trong Bối Cảnh Hiện Nay

Việc quản lý ngân sách nhà nước hiệu quả đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Nền kinh tế Việt Nam hội nhập sâu rộng vào kinh tế thế giới, đòi hỏi NSNN phải linh hoạt và thích ứng nhanh chóng. Tình trạng bội chi ngân sách kéo dài, nợ công tăng cao gây áp lực lớn lên cân đối ngân sách. Bên cạnh đó, hiệu quả sử dụng NSNN còn thấp, thất thoát, lãng phí vẫn còn diễn ra ở nhiều nơi. Thêm vào đó, việc phân cấp ngân sách chưa thực sự hiệu quả, gây khó khăn cho các địa phương trong việc chủ động quản lý và điều hành ngân sách. Một trong các vấn đề đó là các vấn đề lý luận và thực tiễn của hoạt động NSNN lu ô n l à v ấ n đề th ờ i s ự n ó ng b ỏ ng c ủ a m ọ i qu ố c gia.

2.1. Áp Lực Bội Chi Ngân Sách Và Quản Lý Nợ Công Hiệu Quả

Bội chi ngân sách là tình trạng chi vượt thu, gây ra nhiều hệ lụy cho nền kinh tế. Để bù đắp bội chi, nhà nước phải vay nợ, dẫn đến tăng nợ công. Việc quản lý nợ công hiệu quả là vô cùng quan trọng để đảm bảo an ninh tài chính quốc gia. Vi ệ c đ i ề u h à nh v à qu ả n l ý NSNN đ ang đ ặ t ra nhi ề u v ấ n đề c ả v ề l ý lu ậ n c ũ ng nh ư th ự c ti ễ n.

2.2. Nâng Cao Hiệu Quả Sử Dụng Ngân Sách Chống Lãng Phí

Hiệu quả sử dụng NSNN còn thấp là một vấn đề nhức nhối. Tình trạng thất thoát, lãng phí, tham nhũng trong sử dụng NSNN gây thiệt hại lớn cho quốc gia. Cần có các giải pháp mạnh mẽ để nâng cao hiệu quả sử dụng NSNN, đảm bảo nguồn lực được sử dụng đúng mục đích và mang lại lợi ích tối đa cho xã hội. V ì v ậ y, v ấ n đề NSNN n ó i chung v à vai tr ò c ủ a n ó đố i v ớ i n ề n kinh t ế n ó i ri ê ng c ầ n đượ c ti ế p t ụ c nghi ê n c ứ u.

2.3. Hoàn Thiện Cơ Chế Phân Cấp Ngân Sách Hiện Hành

Cơ chế phân cấp ngân sách hiện hành còn nhiều bất cập, khiến các địa phương thiếu chủ động trong việc quản lý và điều hành ngân sách. Cần hoàn thiện cơ chế phân cấp ngân sách theo hướng tăng quyền tự chủ cho các địa phương, đồng thời tăng cường trách nhiệm giải trình của các cấp chính quyền. C ầ n ph ả i nh ậ n th ứ c l ạ i nh ữ ng v ấ n đề l ý lu ậ n v ề NSNN v à đổ i m ớ i n ộ i dung ho ạ t độ ng c ủ a n ó , nh ằ m l à m cho vi ệ c qu ả n l ý v à đ i ề u h à nh NSNN ph ù h ợ p h ơ n v ớ i c ơ ch ế qu ả n l ý k inh t ế m ớ i, đ á p ứ ng k ị p th ờ i nh ữ ng b ướ c ph á t tri ể n m ớ i c ủ a ho ạ t độ ng kinh t ế - x ã h ộ i.

III. Giải Pháp Nâng Cao Vai Trò Ngân Sách Nhà Nước Hiệu Quả

Để nâng cao vai trò của ngân sách nhà nước trong nền kinh tế thị trường, cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp. Hoàn thiện hệ thống chính sách thu, đảm bảo nguồn thu ổn định và bền vững. Đổi mới cơ chế phân bổ NSNN, ưu tiên cho các lĩnh vực then chốt như giáo dục, y tế, khoa học công nghệ. Tăng cường kiểm toán nhà nước, giám sát việc sử dụng NSNN, đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Tăng cường giám sát việc thực thi NSNN của các cơ quan nhà nước, phòng chống tham nhũng, lãng phí. C á c kho ả n thu chi đề u ph ả n á nh nh ữ ng quan h ệ kinh t ế nh ấ t đị nh gi ữ a Nh à n ướ c v ớ i ng ườ i n ộ p, gi ữ a Nh à n ướ c v ớ i c ơ quan, đơ n v ị th ụ h ưở ng.

3.1. Hoàn Thiện Chính Sách Thu Ngân Sách Mở Rộng Cơ Sở Thu

Hệ thống chính sách thu hiện hành còn nhiều bất cập, chưa khuyến khích được tăng trưởng kinh tế và tạo nguồn thu bền vững cho NSNN. Cần hoàn thiện chính sách thuế theo hướng đơn giản, minh bạch, công bằng và phù hợp với thông lệ quốc tế. Mở rộng cơ sở thu, chống thất thu thuế, tăng cường quản lý thuế đối với các hoạt động kinh tế mới. Nâng cao hiệu quả quản lý thuế đối với các doanh nghiệp lớn và các hoạt động kinh doanh xuyên biên giới. V ề ph ươ ng di ệ n l ị ch s ử , Nh à n ướ c ra đờ i v ớ i t ư c á ch l à quy ề n l ự c c ô ng c ộ ng để duy tr ì v à ph á t tri ể n x ã h ộ i.

3.2. Đổi Mới Cơ Chế Phân Bổ Ngân Sách Ưu Tiên Đầu Tư Công

Cơ chế phân bổ NSNN hiện hành còn mang tính bình quân, chưa gắn với hiệu quả sử dụng. Cần đổi mới cơ chế phân bổ theo hướng tập trung nguồn lực cho các lĩnh vực ưu tiên như đầu tư công, giáo dục, y tế, khoa học công nghệ và bảo vệ môi trường. Tăng cường phân cấp cho các địa phương trong việc quyết định phân bổ NSNN. Đẩy mạnh xã hội hóa các dịch vụ công, huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân. B ấ t c ứ m ộ t nh à n ướ c n à o c ũ ng c ó quy ề n l ậ p ph á p.

3.3. Tăng Cường Kiểm Toán và Giám Sát Ngân Sách Hiệu Quả

Việc kiểm toán nhà nước và giám sát việc sử dụng NSNN còn yếu, chưa đủ sức răn đe các hành vi vi phạm. Cần tăng cường năng lực cho các cơ quan kiểm toán, nâng cao tính độc lập và chuyên nghiệp của hoạt động kiểm toán. Phát huy vai trò giám sát của Quốc hội, HĐND các cấp và người dân trong việc sử dụng NSNN. Công khai minh bạch thông tin về NSNN, tạo điều kiện cho người dân tham gia giám sát. NSNN lu ô n g ắ n ch ặ t v ớ i s ở h ữ u Nh à n ướ c, lu ô n ch ứ a đự ng l ợ i í ch chung, l ợ i í ch c ô ng c ộ ng.

IV. Ứng Dụng CNTT và Minh Bạch Hóa Quản Lý Ngân Sách Nhà Nước

Ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) và tăng cường minh bạch ngân sách là xu hướng tất yếu trong quản lý NSNN hiện đại. CNTT giúp nâng cao hiệu quả quản lý thu chi, giảm thiểu chi phí và thời gian xử lý thông tin. Minh bạch ngân sách giúp người dân hiểu rõ hơn về cách thức NSNN được hình thành và sử dụng, từ đó tăng cường giám sát và trách nhiệm giải trình. Minh bạch hóa dữ liệu, cung cấp dữ liệu mở và thông tin chính thức giúp cho việc điều phối trở nên hiệu quả hơn. N é t ri ê ng bi ệ t c ủ a Ng â n s á ch Nh à n ướ c v ớ i t ư c á ch l à qu ỹ ti ề n t ệ t ậ p trung c ủ a Nh à n ướ c l à n ó đượ c chia th à nh c á c qu ỹ nh ỏ , c ó t á c d ụ ng ri ê ng v à ch ỉ sau đó Ng â n s á ch Nh à n ướ c m ớ i đượ c chi d ù ng cho nh ữ ng m ụ c đí ch đ ã đượ c đị nh tr ướ c.

4.1. Xây Dựng Hệ Thống Quản Lý Ngân Sách Điện Tử Hiện Đại

Xây dựng hệ thống quản lý ngân sách điện tử là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý NSNN. Hệ thống này giúp tự động hóa các quy trình thu chi, kế toán, kiểm toán, báo cáo và phân tích thông tin về NSNN. Hệ thống quản lý ngân sách điện tử cần được xây dựng theo hướng tích hợp, liên thông và bảo mật, đảm bảo thông tin được chia sẻ kịp thời và chính xác. Ng â n s á ch Nh à n ướ c l à to à n b ộ c á c kho ả n thu, chi c ủ a Nh à n ướ c đ ã đượ c c ơ quan Nh à n ướ c c ó th ẩ m quy ề n quy ế t đị nh v à đượ c th ự c hi ệ n trong m ộ t n ă m, để đ ả m b ả o th ự c hi ệ n c á c ch ứ c n ă ng, nhi ệ m v ụ c ủ a Nh à n ướ c .

4.2. Công Khai Thông Tin Ngân Sách Tăng Cường Giám Sát Của Dân

Công khai thông tin về NSNN là một trong những biện pháp quan trọng để tăng cường giám sát của người dân và các tổ chức xã hội. Cần công khai đầy đủ, kịp thời và chính xác các thông tin về dự toán, quyết toán, phân bổ và sử dụng NSNN. Tạo điều kiện cho người dân tiếp cận thông tin về NSNN một cách dễ dàng và thuận tiện. X é t v ề quan h ệ kinh t ế , c á c kho ả n thu chi đề u ph ả n á nh nh ữ ng quan h ệ kinh t ế nh ấ t đị nh gi ữ a Nh à n ướ c v ớ i ng ườ i n ộ p, gi ữ a Nh à n ướ c v ớ i c ơ quan, đơ n v ị th ụ h ưở ng.

4.3. Nâng Cao Năng Lực Cán Bộ Quản Lý Ngân Sách Chuyên Nghiệp

Đội ngũ cán bộ quản lý NSNN đóng vai trò then chốt trong việc thực hiện các chính sách và quy định về NSNN. Cần nâng cao năng lực chuyên môn, đạo đức công vụ và trách nhiệm giải trình của đội ngũ cán bộ quản lý NSNN. Tổ chức đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên cho cán bộ quản lý NSNN về các kiến thức và kỹ năng mới trong lĩnh vực tài chính công. Cần có các giải pháp mạnh mẽ để nâng cao hiệu quả sử dụng NSNN, đảm bảo nguồn lực được sử dụng đúng mục đích và mang lại lợi ích tối đa cho xã hội.

V. Đánh Giá Tác Động của Ngân Sách Nhà Nước Đến Tăng Trưởng Kinh Tế

Hiệu quả sử dụng Ngân sách nhà nước có ảnh hưởng trực tiếp đến tăng trưởng kinh tế và ổn định kinh tế vĩ mô. Các chính sách tài khóa, đặc biệt là việc phân bổ vốn đầu tư công, tác động mạnh mẽ đến cơ cấu kinh tế và năng lực cạnh tranh của quốc gia. Cần đánh giá khách quan và khoa học tác động của NSNN đến các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô quan trọng như GDP, lạm phát, tỷ giá hối đoái và cán cân thương mại. Việc đánh giá đúng tác động sẽ giúp điều chỉnh chính sách tài khóa phù hợp, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững. C ầ n đ á nh gi á kh á ch quan v à khoa h ọ c t á c độ ng c ủ a NSNN đế n c á c ch ỉ ti ê u kinh t ế vĩ m ô quan tr ọ ng nh ư GDP, l ạ m ph á t, t ỷ gi á h ố i đo á i v à c á n c â n th ươ ng m ạ i.

5.1. Phân Tích Mối Quan Hệ Giữa Chi Tiêu Công Và Tăng Trưởng GDP

Chi tiêu công là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng GDP. Tuy nhiên, hiệu quả của chi tiêu công phụ thuộc vào cách thức phân bổ và sử dụng nguồn vốn. Chi tiêu công cho đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng, giáo dục, y tế và khoa học công nghệ có tác động tích cực đến tăng trưởng GDP. Ngược lại, chi tiêu công không hiệu quả, lãng phí có thể làm giảm tăng trưởng GDP. Cần phân tích kỹ lưỡng mối quan hệ giữa chi tiêu công và tăng trưởng GDP để có những quyết định chi tiêu hợp lý.Chi ti ê u c ô ng cho đ ầ u t ư ph á t tri ể n c ơ s ở h ạ t ầ ng, gi á o d ụ c, y t ế v à khoa h ọ c c ô ng ngh ệ c ó t á c độ ng t í ch c ự c đế n t ă ng tr ưở ng GDP.

5.2. Đánh Giá Tác Động Của Chính Sách Thuế Đến Đầu Tư Và Tiêu Dùng

Chính sách thuế có tác động lớn đến hoạt động đầu tư và tiêu dùng của doanh nghiệp và người dân. Chính sách thuế hợp lý, tạo môi trường kinh doanh thuận lợi có thể khuyến khích đầu tư và tiêu dùng, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Ngược lại, chính sách thuế bất hợp lý có thể làm giảm đầu tư và tiêu dùng, kìm hãm tăng trưởng kinh tế. Cần đánh giá kỹ lưỡng tác động của chính sách thuế đến hoạt động đầu tư và tiêu dùng để có những điều chỉnh phù hợp.C ầ n đ á nh gi á k ỹ lưỡng t á c độ ng c ủ a ch í nh s á ch thu ế đế n ho ạ t độ ng đầ u t ư v à ti ê u d ù ng để c ó nh ữ ng đ i ề u ch ỉ nh ph ù h ợ p.

5.3. Vai Trò Của Ngân Sách Trong Ổn Định Kinh Tế Vĩ Mô

Ngân sách nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định kinh tế vĩ mô. Chính sách tài khóa có thể được sử dụng để điều chỉnh tổng cầu, kiểm soát lạm phát và giảm thiểu tác động của các cú sốc kinh tế. Trong giai đoạn suy thoái kinh tế, nhà nước có thể tăng chi tiêu công để kích thích tăng trưởng. Trong giai đoạn lạm phát, nhà nước có thể giảm chi tiêu công hoặc tăng thuế để kiềm chế lạm phát. Tuy nhi ê n, hi ệ u qu ả c ủ a chi ti ê u c ô ng ph ụ thu ộ c v à o c á ch th ứ c ph â n b ổ v à s ử d ụ ng ngu ồ n v ố n.

VI. Triển Vọng và Định Hướng Phát Triển Ngân Sách Nhà Nước Tương Lai

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng và sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, Ngân sách nhà nước cần được đổi mới mạnh mẽ để đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước. Cần xây dựng một hệ thống NSNN hiệu quả, minh bạch và bền vững, có khả năng huy động và phân bổ nguồn lực một cách tối ưu cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội. Việc xây dựng và quản lý NSNN cần dựa trên các nguyên tắc thị trường, đảm bảo sự cạnh tranh bình đẳng và hiệu quả sử dụng vốn. C ầ n x â y d ự ng m ộ t h ệ th ố ng NSNN hi ệ u qu ả , minh b ạ ch v à b ề n v ữ ng, c ó kh ả n ă ng huy độ ng v à ph â n b ổ ngu ồ n l ự c m ộ t c á ch t ố i ư u cho c á c m ụ c ti ê u ph á t tri ể n kinh t ế - x ã h ộ i.

6.1. Đổi Mới Hệ Thống Thuế Theo Chuẩn Mực Quốc Tế

Hệ thống thuế hiện hành còn nhiều bất cập, chưa phù hợp với thông lệ quốc tế và yêu cầu hội nhập kinh tế. Cần đổi mới hệ thống thuế theo hướng đơn giản, minh bạch, công bằng và dễ thực hiện. Mở rộng cơ sở thuế, chống thất thu thuế và tăng cường quản lý thuế đối với các hoạt động kinh doanh xuyên biên giới. Nghi ê n c ứ u vi ệ c đ i ề u ch ỉ nh m ứ c thu ế su ấ t c ủ a m ộ t s ố lo ạ i thu ế ph ù h ợ p v ớ i t ừ ng giai đ o ạ n ph á t tri ể n c ủ a n ề n kinh t ế .

6.2. Nâng Cao Tính Chủ Động Của Ngân Sách Địa Phương

Các địa phương cần được trao quyền tự chủ cao hơn trong việc quản lý và điều hành ngân sách. Cần hoàn thiện cơ chế phân cấp ngân sách, tăng cường nguồn thu cho ngân sách địa phương và tạo điều kiện cho các địa phương huy động vốn từ các nguồn khác nhau. Tuy nhi ê n, v i ệ c ph â n c ấ p ng â n s á ch c ũ ng c ầ n đ ượ c th ự c hi ệ n m ộ t c á ch h ợ p l ý v à c ó s ự ki ể m so á t ch ặ t chẽ .

6.3. Tăng Cường Hợp Tác Quốc Tế Về Tài Chính Công

Hợp tác quốc tế về tài chính công có vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực quản lý NSNN và thu hút nguồn lực cho phát triển. Cần tăng cường trao đổi kinh nghiệm và học hỏi các mô hình quản lý NSNN tiên tiến từ các nước phát triển. Thu h ú t v ố n ODA v à v ố n vay ưu đã i t ừ c á c t ổ ch ứ c qu ố c t ế v à c á c n ướ c ph á t tri ể n để đ ầ u t ư v à o c á c d ự á n tr ọ ng đi ể m c ủ a qu ố c gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Lý luận chung về vai trò của NSNN. Chương 2: Đánh giá thực trạng Ngân sách Nhà nước ở Việt Nam giai đoạn 1996-2005 Chương 3: Quan điểm và giải pháp nâng cao vai trò của NSNN trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ VAI TRÒ CỦA NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1. Khái niệm, đặc điểm và nội dung của Ngân sách Nhà nƣớc 1. Khái niệm Ngân sách Nhà nƣớc Về phương diện lịch sử, Nhà nước ra đời với tư cách là quyền lực công cộng để duy trì và phát triển xã hội.

Để thực hiện chức năng đó, Nhà nước phải có nguồn lực tài chính. Bằng quyền lực công cộng, Nhà nước đã ấn định các thứ thuế, bắt công dân phải đóng góp để lập ra quỹ tiền tệ là NSNN để chi tiêu cho bộ máy Nhà nước, quân đội, cảnh sát…. Dưới chế độ phong kiến, chi tiêu của Nhà nước và chi tiêu của nhà vua không có sự tách biệt nhau, nhà vua có toàn quyền và không chịu bất kỳ một sự kiểm soát nào trong việc chi tiêu các nguồn tài chính Nhà nước. Nói cách khác, tài chính Nhà nước ở chế độ này đồng nghĩa với tài chính hoàng gia.

Hàng năm, những khối lượng tài chính khổng lồ được ném vào việc thoả mãn những nhu cầu của cá nhân và hoàng tộc. Bên cạnh đó, tầng lớp vương quan, quý tộc luôn phô trương sự giàu có của mình bằng những hành động vô cùng sa hoa, lãng phí. Không ít trường hợp, chính sự sa hoa này là nguyên nhân của tình trạng rối loạn tài chính Nhà nước, làm kiệt quệ đời sống của nhân dân. Để che đậy sự việc đó, các nhà nước phong kiến luôn tìm cách giữ bí mật mọi nghiệp vụ tài chính của mình.

Lịch sử cũng đã ghi nhận, dưới thời vua Henrry IV (Pháp) (1594-1610) các khoản chi tiêu cho Hoàng tộc đã chiếm gần 1/2 tổng số các nguồn thu của Nhà nước; thời vua Luise (1643-1715) trong hoàng cung thường xuyên có đến 14 ngàn quan lại và binh lính, mọi khoản chi tiêu cho “đội cận vệ” này đều lấy từ nguồn tài chính Nhà nước. Cùng với sự ra đời của chủ nghĩa tư bản, các nhà tư sản công nghiệp đã đấu tranh chống lại luật lệ tài chính vô lý, đòi hỏi sự hỗ trợ về tài chính từ phía Nhà nước để phát triển sản xuất và yêu cầu sửa đổi hệ thống thuế khoá. Giai cấp tư sản cũng đấu tranh quyết liệt nhằm thiết lập cơ chế kiểm tra đối với việc chi 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tiêu của Nhà nước, cũng như việc phê chuẩn hoặc huỷ bỏ các luật thuế. Kết quả của quá trình đấu tranh này đã xoá bỏ được độc quyền chi tiêu tài chính của người đứng đầu nhà nước, sự lớn mạnh về kinh tế của giai cấp này đòi hỏi phải phá bỏ cát cứ phong kiến, mở rộng thị trường và lưu thông hàng hoá tự do.

Giai cấp tư sản gây áp lực về kinh tế, tài chính đối với nhà vua, từng bước tham gia và khống chế nghị viện, đấu tranh đòi nhà vua không được quyền quyết định thu thuế mà phải do nghị viện quyết định, hình thành một thể chế tài chính và Ngân sách nhà nước mới. Đó là một ngân sách được thiết lập và phê chuẩn hàng năm, cơ chế vận hành cụ thể, rõ ràng theo một hệ thống định mức và luật pháp công khai. Một ngân sách như vậy lần đầu tiên xuất hiện ở Anh - nơi sự phát triển của chủ nghĩa tư bản diễn ra sâu sắc nhất và nhanh chóng nhất, tiếp đến là Mỹ, Pháp và sau đó lan rộng sang các nước khác. Nền kinh tế hàng hoá phát triển và hệ thống Nhà nước pháp quyền (TBCN và XHCN) đã đẩy ngân sách phát triển tới một trình độ cao hơn, được thiết kế phù hợp với văn minh dân chủ tư sản (ngân sách nhà nước TBCN) hoặc văn minh dân chủ XHCN (ngân sách nhà nước XHCN).

Trong đó, NSNN được dự toán, dự thảo luận và phê chuẩn bởi những cơ quan pháp quyền, được giới hạn thời gian sử dụng, được quy định nội dung thu, chi, được kiểm soát bởi hệ thống thể chế, báo chí và nhân dân (nghị viện, cơ quan kiểm toán, những người đóng góp thuế, công chúng và các tầng lớp dân cư, cơ quan thông tấn…). Nghiệp vụ chủ yếu của NSNN là thu, chi nhưng không đơn thuần là việc tăng giảm số lượng tiền tệ mà còn phản ánh mức độ quyền lực, ý chí và sở nguyện của Nhà nước, đồng thời biểu hiện quan hệ kinh tế - tài chính giữa Nhà nước với các tác nhân khác của nền kinh tế trong quá trình phân bổ các nguồn lực và phân phối thu nhập mới sáng tạo ra. Cho đến nay, khái niệm NSNN được sử dụng phổ biến trong đời sống kinh tế - xã hội của mọi quốc gia. Tuy nhiên, quan niệm về nó lại chưa có sự thống nhất.

Có ý kiến cho rằng, NSNN là bản dự toán thu - chi tài chính của Nhà nước trong một thời gian nhất định, thường là một năm. Có ý kiến cho rằng, 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] NSNN là quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước, là kế hoạch tài chính cơ bản của Nhà nước. Cũng có ý kiến cho rằng, NSNN là những quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình Nhà nước huy động và sử dụng nguồn tài chính khác nhau. Những cách tiếp cận như trên, nhìn chung đã mô tả được hiện tượng bên ngoài nhưng chưa lột tả được thực chất bên trong của NSNN.

Vì vậy, trong thực tế điều hành và quản lý NSNN cũng như việc sử dụng thường bị hạn chế. Cần phải hiểu rằng, NSNN là một khái niệm trừu tượng nhưng cũng là hoạt động tài chính cụ thể của Nhà nước. Do đó, khái niệm NSNN phải thể hiện được nội dung kinh tế-xã hội, phải được xem xét về mặt hình thức, thực thể và quan hệ kinh tế chứa đựng trong NSNN. Xét về hình thức, NSNN là một bản dự toán thu và chi, do Chính phủ lập ra, trình Quốc hội phê chuẩn và giao cho Chính phủ tổ chức thực hiện.

Xét về thực thể, NSNN bao gồm những nguồn thu, chi cụ thể và được định lượng. Các nguồn thu đều được nộp vào quỹ tiền tệ là NSNN, các khoản chi đều được xuất ra từ quỹ tiền tệ ấy. Xét về quan hệ kinh tế, các khoản thu chi đều phản ánh những quan hệ kinh tế nhất định giữa Nhà nước với người nộp, giữa Nhà nước với cơ quan, đơn vị thụ hưởng. Các quan hệ kinh tế thuộc nội dung NSNN chỉ nảy sinh trong quá trình phân phối và sử dụng giá trị các nguồn của cải của quốc gia, quá trình đó nảy sinh quan hệ kinh tế thuộc nội dung Ngân sách Nhà nước.

Theo Luật Ngân sách Nhà nước của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam được Quốc hội thông qua ngày 16/12/2002, có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2004, thì: “Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm, để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”. Đặc điểm của Ngân sách Nhà nƣớc Hệ thống tài chính là tổng thể các quan hệ tài chính trong các lĩnh vực hoạt động khác nhau, nhưng thống nhất với nhau về bản chất, chức năng và liên (LUAN.nam 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] hệ hữu cơ với nhau về sự hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ trong nền kinh tế. NSNN là một trong những bộ phận chủ yếu của hệ thống tài chính quốc gia, bao gồm những quan hệ tài chính nhất định trong tổng thể các quan hệ tài chính quốc gia, đó là những quan hệ tài chính giữa Nhà nước với công dân; với các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế, với các tổ chức xã hội; với các nhà nước và tổ chức quốc tế khác. Hoạt động của nó đa dạng và phong phú, diễn ra trên mọi lĩnh vực, tác động đến mọi chủ thể kinh tế-xã hội.

Việc nhận thức NSNN là những quan hệ kinh tế sẽ giúp chúng ta có một nhãn quan rộng hơn về NSNN, gắn với sự hoạt động của NSNN, với môi trường ra đời, tồn tại và phát triển của nó. Do vậy, có thể khái quát những đặc điểm cơ bản của NSNN như sau: Một là, hoạt động thu-chi NSNN luôn gắn chặt với quyền lực và thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước, được tiến hành trên cơ sở luật định. Bất cứ một nhà nước nào cũng có quyền lập pháp. Do nhu cầu chi tiêu của mình, Nhà nước dã sử dụng quyền đó để quy định hệ thống pháp luật, thuế khoá, bắt mọi thể nhân và pháp nhân phải nộp một phần thu nhập của mình với tư cách là chủ thể kinh tế thực hiện nghĩa vụ với Ngân sách Nhà nước.

Hai là, NSNN luôn gắn chặt với sở hữu Nhà nước, luôn chứa đựng lợi ích chung, lợi ích công cộng. Hoạt động thu chi NSNN là sự thể hiện các mặt hoạt động kinh tế-xã hội của Nhà nước, là việc xử lý các quan hệ lợi ích trong xã hội khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia, lợi ích của Nhà nước thể hiện trong phân phối thu nhập của các doanh nghiệp, của dân cư, phân phối tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và cả trong phân phối các nguồn lực tài chính cho các mục tiêu kinh tế-xã hội, an ninh, quốc phòng của quốc gia. Trong các quan hệ lợi ích đó, lợi ích quốc gia bao giờ cũng được đặt lên hàng đầu và chi phối các mặt lợi ích khác trong thu-chi Ngân sách Nhà nước Ba là, NSNN cũng có những đặc điểm như các quỹ tiền tệ khác. Nét riêng biệt của Ngân sách Nhà nước với tư cách là quỹ tiền tệ tập trung của Nhà (LUAN.nam 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] nước là nó được chia thành các quỹ nhỏ, có tác dụng riêng và chỉ sau đó Ngân sách Nhà nước mới được chi dùng cho những mục đích đã được định trước.

Bốn là, hoạt động thu chi NSNN nước được thực hiện theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp. Như chúng ta đã biết thuế là nguồn thu chủ yếu của NSNN, là phương thức phân chia gánh nặng các khoản chi tiêu công cộng giữa các cá nhân, tổ chức và không hoàn trả trực tiếp từ phía Nhà nước cho người nộp, mà hoàn trả gián tiếp thông qua các dịch vụ công cộng của Nhà nước. Sự không hoàn trả trực tiếp này được thể hiện các trước và sau khi thu thuế.