CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Nghiên cứu về QHLĐ nói chung, tăng cường thương lượng QHLĐ nói riêng là mảng đề tài lớn và nhạy cảm, luôn mang tính thời sự, nóng bỏng đã được quan tâm nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau. Các tác phẩm này là những tài liệu quan trọng vừa giúp tác giả hiểu sâu sắc hơn các vấn đề về QHLĐ để làm phong phú cho luận văn, vừa giúp tác giả đi sâu vào hướng nghiên cứu mới của mình mà các tác giả trước chưa đề cập đến: 1. Các nghiên cứu ở ngoài nước: Trên thế giới, QHLĐ được quan tâm và có nhiều tác phẩm viết về vấn đề này, đặc biệt là các nghiên cứu của tổ chức Lao động thế giới, của các tác giả Trung Quốc.
Cụ thể: Tác phẩm: “Le champ de la relation de travail” là Báo cáo của Hội nghị lao động Quốc tế năm 2003, bàn về vấn đề bảo vệ NLĐ ở những khía cạnh rất cụ thể: QHLĐ công khai, lao động ngầm, QHLĐ "ba bên", việc áp dụng luật điều chỉnh các hình thức QHLĐ này như thế nào và bảo vệ quyền lợi NLĐ. Tác phẩm: “Quan hệ việc làm" (The employment relationship) do Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) xuất bản tại Geneva năm 2006 đã tổng kết những ý kiến phản hồi của 78 quốc gia thành viên Liên hiệp quốc tại Hội nghị quốc tế năm 2006 về QHLĐ. Các ý kiến trên đã được văn phòng ban thư ký tập hợp và trả lời để nêu thành kiến nghị chung. Tác phẩm: “Lý luận công đoàn trong thời kỳ chuyển sang kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa”, do ba tác giả Tôn Trung Phạm, An Miêu, Phùng Đồng Khánh chủ biên, Nhà xuất bản Lao động, Hà Nội năm 2004 đã khẳng định: QHLĐ là điểm xuất phát, của lý luận công đoàn; là chỗ dựa cơ bản khách quan nảy sinh và tồn tại công đoàn, mỗi khi có sự thay đổi của QHLĐ sẽ ảnh hưởng đến hoạt động công đoàn, đồng thời cuốn sách đã đưa ra đường lối chung của công đoàn khi có sự thay đổi đó.
16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tác phẩm “Vị trí và vai trò của giai cấp công nhân đương đại” của Liễu Khả Bạch, Vương Mai, Diễm Xuân Chi (Nhà xuất bản Lao động, Hà Nội, 2008) đã dành một số chương đề cập đến khái lược lý luận hệ thống QHLĐ (những nhân tố và mối quan hệ qua lại trong hệ thống QHLĐ, quá trình phát triển của QHLĐ); sự phân hoá vị trí của giai cấp công nhân trong thời kỳ chuyển đổi QHLĐ; xây dựng mối QHLĐ hài hòa hiệu quả thông qua chế độ HĐLĐ trong thực tiễn; chế độ thương lượng tập thể và hợp đồng tập thể; xây dựng kiện toàn chế độ công nhân tham gia dân chủ; cơ chế thương lượng ba bên của QHLĐ; sự đồng nhất văn hóa đa nguyên và sự hài hòa QHLĐ. Tác phẩm “Quan hệ lao động”, Thường Khải chủ biên, Nhà xuất bản Lao động và bảo đảm xã hội Trung Quốc, dịch giả Hoàng Văn Tuấn dịch sang Tiếng Việt và được Nhà xuất bản Lao động phát hành. Đây là giáo trình chuyên ngành QHLĐ được viết cho sinh viên chính quy và nghiên cứu sinh của Trung Quốc gồm bốn phần và 21 chương. Phần I giới thiệu và trình bày một cách hệ thống về lý luận chung của QHLĐ.
Phần II nghiên cứu riêng về đương sự của QHLĐ, cụ thể bao gồm NLĐ, công đoàn, giới chủ và tổ chức giới chủ, chính phủ QHLĐ. Phần III là nghiên cứu về vận hành và điều hoà QHLĐ. Phần IV là nghiên cứu về xử lý mâu thuẫn QHLĐ, nội dung của nó bao gồm xung đột chủ thợ và an sinh xã hội, tranh chấp lao động và xử lý, tranh chấp tập thể và hoạt động ngành nghề, cứu trợ hành vi lao động không quy phạm. Trên cơ sở giới thiệu và đánh giá một cách hệ thống lý luận và chính sách QHLĐ trong và ngoài nước, trọng điểm là tập trung vào hiện trạng, đặc điểm và xu hướng phát triển của QHLĐ của Trung Quốc, cuốn sách đã đưa ra phân tích lý luận của riêng mình, đồng thời đưa ra kiến nghị chính sách của mình đối với việc cải tiến và hoàn thiện chính sách lao công của Trung Quốc.
Bài viết “Toàn cầu hoá QHLĐ và Công đoàn" của Giáo sư, Tiến sỹ Rene E. Ofrenneo, Uỷ viên quản trị Trung tâm giám sát nguồn lực châu Á, cố vấn mạng lưới Công đoàn Quốc tế khu vực châu Á đã phân tích 3 động lực chính của toàn càu hoá (công nghệ, sự thắng thế của triết học thương mại tự do, sự bành trướng của các công ty đa quốc gia trên toàn cầu). Tác giả chỉ rõ tác động của 3 động lực này đến QHLĐ và 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quản lý nguồn nhân lực, đó là những thay đổi sâu rộng trong hệ thống sản xuất; nhiều ngành công nghiệp đang tìm kiếm việc làm linh hoạt; những thay đổi trong việc bố trí sản xuất và thuê nhân công; chất lượng và an toàn việc làm đang ngày càng trở nên mong manh; quá trình linh hoạt thấp đang diễn ra không chỉ trong các ngành công nghiệp và nông nghiệp mà còn trong cả ngành dịch vụ đang bị toàn cầu hoá; đồng thời cũng chỉ rõ những tác động của toàn cầu hoá đến cơ chế 3 bên QHLĐ. Các nghiên cứu ở trong nước: Ở Việt Nam, vấn đề QHLĐ được rất nhiều người quan tâm, đặc biệt là các nhà hoạt động trong lĩnh vực lao động và công đoàn, các nhà nghiên cứu thuộc Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, Tổng LĐLĐ Việt Nam.
Tác phẩm: “Một số vấn đề cần biết về tổ chức công đoàn và QHLĐ” của Ban Tuyên giáo, Tổng Liên đoàn phát hành năm 2005 đã cung cấp một số vấn đề liên quan đến QHLĐ, nghĩa vụ của NLĐ, những tranh chấp lao động và cách giải quyết các tranh chấp lao động. Luận án Tiến sỹ kinh tế “Một số vấn đề về QHLĐ tại các doanh nghiệp ngoài quốc doanh và doanh nghiệp FDI ở Việt Nam trong thời kỳ chuyển đổi kinh tế” (khảo sát ở TP. Hồ Chí Minh) năm 2004, của Vũ Việt Hằng, đã nêu lên cơ sở lý thuyết về QHLĐ trong nền kinh tế thị trường; phân tích thực trạng QHLĐ ở các doanh nghiệp ngoài quốc doanh và doanh nghiệp FDI ở Việt Nam và đề xuất một số giải pháp thích hợp góp phần hoàn thiện QHLĐ tại hai loại hình doanh nghiệp kể trên. Luận án Tiến sỹ kinh tế “Đổi mới QHLĐ trong quá trình hình thành nền kinh tế thị trường ở Việt Nam” năm 1993, của Lê Văn Minh, đã xác định các khái niệm, nội dung, tính chất, các chủ thể cấu thành QHLĐ, mối quan hệ giữa quan hệ sản xuất và QHLĐ.
Luận án cũng đã phân tích, đánh giá quá trình hình thành và hiện trạng các mô hình, chính sách QHLĐ ở nước ta hiện nay. Luận án Tiến sỹ kinh tế của Nguyễn Ngọc Quân với đề tài: “Hoàn thiện QHLĐ trong các doanh nghiệp FDI ở Việt Nam”, năm 1997 đã nêu lên một số cơ sở khoa học về QHLĐ trong nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần; thực trạng 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com QHLĐ trong doanh nghiệp FDI; quan điểm và biện pháp nhằm hoàn thiện QHLĐ trong các doanh nghiệp FDI. Một số đề tài nghiên cứu về đình công cũng đã phân tích thực trạng QHLĐ trong các doanh nghiệp ngoài quốc doanh, như “Đình công của CNLĐ trong các doanh nghiệp ngoài quốc doanh trên địa bàn Hà Nội” của LĐLĐ thành phố Hà Nội, năm 2002 ; “Khảo sát về tình hình tranh chấp lao động và đình công ở một số khu vực trọng điểm trên cả nước” của Ban Pháp luật Tổng Liên đoàn LĐVN, năm 2005. Đề tài “Công đoàn với việc xây dựng QHLĐ hài hòa trong các doanh nghiệp FDI ở Việt Nam hiện nay” do Viện Công nhân và Công đoàn tiến hành năm 2007 đã đánh giá thực trạng QHLĐ giữa NLĐ và NSDLĐ và thực trạng hoạt động công đoàn trong doanh nghiệp FDI ở Việt Nam, tìm nguyên nhân cơ bản trong mâu thuẫn QHLĐ, hạn chế của tổ chức công đoàn trong nội dung này và đề xuất các giải pháp của công đoàn nhằm xây dựng QHLĐ giữa NSDLĐ và NLĐ trong doanh nghiệp FDI ngày càng tốt đẹp hơn; đưa ra nhiều kiến nghị với Đảng, Nhà nước để có biện pháp xây dựng QHLĐ hài hòa, tiến bộ trong doanh nghiệp FDI, nhằm thu hút ĐTNN ở Việt Nam, hạn chế tranh chấp lao động và đình công.
Cuốn sách “QHLĐ, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp và vai trò của Công đoàn ở Việt Nam” do Tổng LĐLĐ Việt Nam phối hợp với Công đoàn Đức phát hành tháng 7/2010 đã phân tích một số vấn đề về QHLĐ, đối thoại xã hội, tiêu chuẩn xã hội trong lĩnh vực lao động và trách nhiệm xã hội doanh nghiệp; khẳng định vai trò của công đoàn Việt Nam trong xây dựng QHLĐ, thực hiện trách nhiệm xã hội doanh nghiệp và chỉ rõ nhiệm vụ của các cấp công đoàn trong xây dựng QHLĐ, thực hiện trách nhiệm xã hội doanh nghiệp. Trong cuốn sách này, tác giả luận văn cũng tham gia viết phần QHLĐ. Đề tài “Một số giải pháp tăng cường sự hài hòa, ổn định QHLĐ và nâng cao hiệu quả quản lý Nhà nước về lao động ở các doanh nghiệp FDI trên địa bàn Hải Phòng” do Ban Quản lý các khu chế xuất và công nghiệp Hải Phòng chủ trì năm 2004 đã làm rõ những vấn đề chung về QHLĐ và quản lý Nhà nước về QHLĐ; thực 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trạng QHLĐ và quản lý Nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp FDI trên địa bàn Hải Phòng và đưa ra một số giải pháp tăng cường sự hài hòa, ổn định QHLĐ trong các doanh nghiệp FDI trên địa bàn Hải Phòng. Chuyên đề nghiên cứu “Tạo dựng QHLĐ lành mạnh để ngăn ngừa tranh chấp lao động và đình công” của Nguyễn Mạnh Cường, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ QHLĐ và cơ chế ba bên, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội đã nhấn mạnh để thực hiện hiệu quả việc tạo dựng QHLĐ lành mạnh nhằm ngăn ngừa tranh chấp lao động và đình công cần có sự chuyển đổi trong tư duy về các tiếp cận QHLĐ; phân định lại các chức năng điều hòa QHLĐ vốn từ trước đến nay do Nhà nước thực hiện sang cho hai bên QHLĐ là NLĐ, mà đại diện là công đoàn và NSDLĐ thực hiện [37].
Bài viết “Dự báo về phát triển QHLĐ ở Việt Nam và vai trò của tổ chức công đoàn" của TS.