Nâng cao sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Hà Nội

Luận án tiến sĩ phân tích và đề xuất giải pháp hoàn thiện quản lý thu thuế, nâng cao sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Thị Lệ Thúy
• Người hướng dẫn: TS Đặng Hoàng Toàn
• Trường học: Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Nâng cao sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Hà Nội
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Danh mục các chữ viết tắt
• Danh mục các bảng trong luận án
• Danh mục các hình, sơ đồ trong luận án
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỰ TUÂN THỦ THUẾ CỦA DOANH NGHIỆP VÀ QUẢN LÝ THU THUẾ CỦA NHÀ NƯỚC
• 1.1. Sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp
• 1.1.1. Nộp thuế - nghĩa vụ tất yếu của doanh nghiệp
• 1.1.2. Sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp
• 1.1.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp
• 1.2. Quản lý thu thuế của nhà nước nhằm tăng cường sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp
• 1.2.1. Khái niệm và mục tiêu của quản lý thu thuế đối với doanh nghiệp
• 1.2.2. Bản chất quản lý thu thuế của Nhà nước đối với doanh nghiệp
• 1.2.3. Nội dung quản lý thu thuế của Nhà nước đối với doanh nghiệp
• 1.2.4. Quản lý thu thuế trong mối quan hệ với mức độ tuân thủ thuế của doanh nghiệp
• 1.2.5. Các yếu tố ảnh hưởng tới quản lý thu thuế nhằm tăng cường sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp
• 1.3. Kinh nghiệm quản lý thu thuế nhằm tăng cường sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp ở một số nước trên thế giới
• 1.3.1. Xu hướng đổi mới quản lý thu thuế của nhà nước nhằm tăng cường sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại một số quốc gia
• 1.3.2. Những kinh nghiệm quản lý thu thuế của nhà nước nhằm tăng cường sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ THU THUẾ CỦA NHÀ NƯỚC NHẰM TĂNG CƯỜNG SỰ TUÂN THỦ THUẾ CỦA DOANH NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN HÀ NỘI
• 2.1. Thực trạng tuân thủ thuế của doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội
• 2.1.1. Tổng quan về doanh nghiệp trên địa bàn Hà nội giai đoạn 2000-2008
• 2.1.2. Thuế và các khoản nộp ngân sách của doanh nghiệp trên địa bàn
• 2.1.3. Đánh giá sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp trên địa bàn
• 2.1.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp
• 2.2. Thực trạng quản lý thu thuế của nhà nước nhằm tăng cường sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội
• 2.2.1. Quan điểm, chiến lược quản lý thu thuế của Nhà nước giai đoạn 2005-2010 và kế hoạch quản lý thu thuế đối với doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội
• 2.2.2. Thực trạng lập dự toán thu thuế đối với doanh nghiệp
• 2.2.3. Thực trạng tuyên truyền, hỗ trợ DN trên địa bàn
• 2.2.4. Thực trạng quản lý đăng ký, kế khai và nộp thuế
• 2.2.5. Thực trạng thanh tra thuế đối với doanh nghiệp
• 2.2.6. Thực trạng cưỡng chế thu nợ và hình phạt pháp luật về thuế
• 2.2.7. Thực trạng xử lý khiếu nại tố cáo về thuế
• 2.3. Đánh giá thực trạng quản lý thu thuế của Nhà nước nhằm tăng cường sự tuân thủ của doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội
• 2.3.1. Hạn chế
• 2.3.2. Nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN LÝ THU THUẾ CỦA NHÀ NƯỚC NHẰM TĂNG CƯỜNG SỰ TUÂN THỦ THUẾ CỦA DOANH NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN HÀ NỘI
• 3.1. Đổi mới quan điểm và chiến lược quản lý thu thuế của Nhà nước nhằm tăng cường sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội
• 3.1.1. Đổi mới quan điểm quản lý thu thuế của nhà nước đối với doanh nghiệp
• 3.1.2. Xây dựng chiến lược quản lý sự nộp thuế của doanh nghiệp trong mối quan hệ với mức độ tuân thủ thuế
• 3.2. Các giải pháp hoàn thiện quản lý thu thuế nhằm tăng cường sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội
• 3.2.1. Hoàn thiện lập dự toán thu thuế đối với DN
• 3.2.2. Giải pháp hoàn thiện hoạt động tuyên truyền hỗ trợ
• 3.2.3. Giải pháp hoàn thiện quản lý đăng ký, kê khai và nộp thuế
• 3.2.4. Giải pháp hoàn thiện thanh tra và kiểm tra thuế
• 3.2.5. Giải pháp hoàn thiện hoạt động cưỡng chế thu nợ và hình phạt về thuế
• 3.2.6. Giải pháp hoàn thiện hoạt động xử lý khiếu nại, tố cáo về thuế
• 3.3. Kiến nghị điều kiện thực thi các giải pháp hoàn thiện quản lý thu thuế đối với doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội
• 3.3.1. Kiến nghị đối với cơ quan thuế
• 3.3.2. Kiến nghị đối với các cơ quan nhà nước và các tổ chức có liên quan
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Hà Nội

Sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Hà Nội là một vấn đề quan trọng trong quản lý thuế. Doanh nghiệp không chỉ có nghĩa vụ nộp thuế mà còn đóng góp vào ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, thực trạng cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ này. Việc nâng cao sự tuân thủ thuế không chỉ giúp tăng nguồn thu cho ngân sách mà còn tạo ra môi trường kinh doanh công bằng hơn.

1.1. Định nghĩa và tầm quan trọng của sự tuân thủ thuế

Sự tuân thủ thuế được hiểu là việc doanh nghiệp thực hiện đầy đủ nghĩa vụ nộp thuế theo quy định của pháp luật. Điều này không chỉ giúp doanh nghiệp tránh được các rủi ro pháp lý mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Theo nghiên cứu, sự tuân thủ thuế cao sẽ tạo ra niềm tin từ phía nhà đầu tư và cộng đồng.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ thuế

Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp, bao gồm chính sách thuế, mức độ hiểu biết của doanh nghiệp về luật thuế, và sự hỗ trợ từ cơ quan thuế. Nghiên cứu cho thấy rằng doanh nghiệp có sự hiểu biết rõ ràng về nghĩa vụ thuế sẽ có xu hướng tuân thủ tốt hơn.

II. Thách thức trong việc nâng cao sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp

Mặc dù có nhiều nỗ lực từ phía cơ quan thuế, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc nâng cao sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Hà Nội. Những thách thức này bao gồm sự phức tạp trong quy trình nộp thuế, thiếu thông tin và hỗ trợ từ cơ quan thuế, cũng như tâm lý e ngại của doanh nghiệp khi thực hiện nghĩa vụ thuế.

2.1. Sự phức tạp trong quy trình nộp thuế

Quy trình nộp thuế hiện tại còn nhiều phức tạp, khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc thực hiện nghĩa vụ. Nhiều doanh nghiệp cho rằng quy trình này tốn thời gian và công sức, dẫn đến việc họ không tuân thủ đúng hạn.

2.2. Thiếu thông tin và hỗ trợ từ cơ quan thuế

Nhiều doanh nghiệp không nhận được sự hỗ trợ cần thiết từ cơ quan thuế, dẫn đến việc họ không hiểu rõ về nghĩa vụ thuế của mình. Việc thiếu thông tin này làm giảm khả năng tuân thủ thuế của doanh nghiệp.

III. Phương pháp nâng cao sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp

Để nâng cao sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm cải cách quy trình nộp thuế, tăng cường tuyên truyền và hỗ trợ doanh nghiệp, cũng như áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế.

3.1. Cải cách quy trình nộp thuế

Cải cách quy trình nộp thuế nhằm đơn giản hóa các bước thực hiện sẽ giúp doanh nghiệp dễ dàng hơn trong việc tuân thủ. Việc này có thể bao gồm việc rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ và giảm bớt các thủ tục hành chính không cần thiết.

3.2. Tăng cường tuyên truyền và hỗ trợ doanh nghiệp

Cơ quan thuế cần tăng cường các hoạt động tuyên truyền, giáo dục về nghĩa vụ thuế cho doanh nghiệp. Việc tổ chức các buổi hội thảo, khóa đào tạo sẽ giúp doanh nghiệp hiểu rõ hơn về luật thuế và cách thức thực hiện nghĩa vụ của mình.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về sự tuân thủ thuế

Nghiên cứu thực tiễn cho thấy rằng việc áp dụng các biện pháp hỗ trợ và tuyên truyền đã mang lại kết quả tích cực trong việc nâng cao sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp. Các doanh nghiệp đã có sự chuyển biến tích cực trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế của mình.

4.1. Kết quả từ các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp

Các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp trong việc nộp thuế đã giúp nhiều doanh nghiệp cải thiện khả năng tuân thủ. Nghiên cứu cho thấy rằng doanh nghiệp tham gia các chương trình này có tỷ lệ tuân thủ cao hơn so với những doanh nghiệp không tham gia.

4.2. Phân tích dữ liệu thuế từ doanh nghiệp

Phân tích dữ liệu thuế cho thấy rằng sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp đã tăng lên đáng kể trong những năm gần đây. Điều này cho thấy rằng các biện pháp cải cách và hỗ trợ đã phát huy hiệu quả.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho sự tuân thủ thuế

Kết luận, việc nâng cao sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Hà Nội là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Cần tiếp tục cải cách và đổi mới trong quản lý thuế để đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp và đảm bảo nguồn thu cho ngân sách nhà nước.

5.1. Đề xuất các giải pháp tiếp theo

Cần có các giải pháp tiếp theo nhằm cải thiện hơn nữa sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp. Các giải pháp này có thể bao gồm việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế và tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng.

5.2. Tương lai của sự tuân thủ thuế tại Hà Nội

Tương lai của sự tuân thủ thuế tại Hà Nội phụ thuộc vào sự nỗ lực của cả doanh nghiệp và cơ quan thuế. Việc xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng sẽ là yếu tố quyết định cho sự phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Hoàn thiện quản lý thu thuế của nhà nước nhằm tăng cường sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp (nghiên cứu tình huống của Hà Nội)" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Lệ Thuý thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội, năm 2009), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS Đỗ Hoàng Toàn và Nguyễn Văn Đậu. Luận án thuộc ngành Quản lý kinh tế, chuyên ngành Khoa học quản lý, mã số 62.01.

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ vai trò của thuế là nguồn thu chủ yếu của ngân sách nhà nước, bảo đảm các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội và điều tiết vĩ mô. Hiệu lực của hệ thống thuế phụ thuộc chặt chẽ vào hoạt động quản lý thu thuế của Nhà nước. Tuy nhiên, cơ quan thuế tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam đang đối mặt với sự đa dạng và phức tạp trong hành vi tuân thủ của doanh nghiệp, trong khi nguồn lực quản lý còn hạn hẹp. Tại Việt Nam, cơ chế tự khai tự nộp được thí điểm từ tháng 1 năm 2004 trên phạm vi toàn quốc và bắt đầu triển khai tại thành phố Hà Nội từ tháng 11 năm 2005 với quy mô 752 doanh nghiệp. Mặc dù vậy, sự chuyển đổi này chưa thể bảo đảm sự tuân thủ đầy đủ và tự nguyện nếu thiếu sự đổi mới căn bản về quan điểm, chiến lược và công cụ quản lý. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: các nghiên cứu trong nước trước đây chủ yếu tiếp cận theo các yếu tố nội bộ cơ quan thuế hoặc đánh giá thuần túy chính sách thuế; việc nghiên cứu hành vi tuân thủ của doanh nghiệp để làm cơ sở khoa học cho các cải cách quản lý thu thuế trên một địa bàn đô thị lớn như Hà Nội vẫn còn bỏ ngỏ.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát là phân tích, đánh giá và tổng hợp cơ sở lý thuyết, kinh nghiệm và thực tiễn để đề xuất các giải pháp hoàn thiện quản lý thu thuế của Nhà nước nhằm nâng cao mức độ tuân thủ thuế của doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội. Ba mục tiêu cụ thể gồm:

1. Hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận về sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp và quản lý thu thuế của Nhà nước đối với doanh nghiệp.
2. Phân tích, đánh giá thực trạng tuân thủ thuế của doanh nghiệp và thực trạng quản lý thu thuế nhằm tăng cường sự tuân thủ của doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội.
3. Đề xuất các quan điểm, định hướng chiến lược và hệ thống giải pháp quản lý thu thuế nhằm tăng cường sự tuân thủ của doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội trong giai đoạn tiếp theo.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu của luận án gồm tám câu hỏi:

1. Có những công trình nào đã nghiên cứu hoặc liên quan đến chủ đề nghiên cứu của luận án?
2. Luận án đã sử dụng phương pháp tiếp cận nghiên cứu nào?
3. Sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp được xác định như thế nào, thể hiện ở những cấp độ nào, các chỉ số đặc trưng và các nhóm yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn cấp độ tuân thủ?
4. Quản lý thu thuế của Nhà nước đối với doanh nghiệp cần thực hiện những chức năng nào và cần hoạch định chính sách ra sao ở từng lĩnh vực chức năng tương ứng với từng cấp độ tuân thủ?
5. Thực trạng cấp độ tuân thủ thuế của doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội hiện nay ra sao, có sự khác biệt thế nào theo quy mô và loại hình doanh nghiệp?
6. Thực trạng quản lý thu thuế của Nhà nước trên địa bàn Hà Nội về chiến lược, các chính sách chức năng và những hạn chế phát sinh là gì?
7. Đổi mới chiến lược quản lý thu thuế của Nhà nước đối với doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội cần theo những quan điểm và định hướng nào, cùng các giải pháp thực thi tương ứng?
8. Kết quả, điểm mới, hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo của đề tài là gì?

Đối tượng nghiên cứu là hoạt động quản lý thu thuế của Nhà nước đối với các doanh nghiệp, không bao gồm các hộ kinh doanh cá thể. Phạm vi không gian đặt tại địa bàn thành phố Hà Nội, tập trung vào hoạt động quản lý thuế nội địa (thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế môn bài...) thuộc hệ thống Cục Thuế thành phố Hà Nội và các chi cục thuế trực thuộc, không nghiên cứu thuế quan thuộc phạm vi quản lý của cơ quan hải quan. Phạm vi thời gian nghiên cứu tính từ thời điểm ngành thuế triển khai chiến lược hiện đại hóa và bắt đầu thí điểm cơ chế tự khai tự nộp (năm 2005) đến năm 2008, kết hợp chuỗi dữ liệu thứ cấp từ năm 2000 đến năm 2008.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng hợp các hướng nghiên cứu quốc tế về quản lý thu thuế đối với doanh nghiệp theo ba nhóm chính:

• Nhóm nghiên cứu tác động của chính sách thuế và thể chế: Mc Barnet (1998, 2003) phân tích mối quan hệ giữa chính sách thuế và hiệu lực quản lý thu thuế, phân loại các phương án hành vi của doanh nghiệp (tuân thủ mục đích của luật, thỏa hiệp, chuyển đổi phán quyết pháp lý và không tuân thủ). Tanzi (1998) nghiên cứu tác động của các yếu tố chính trị và áp lực ngân sách đến nỗ lực thu thuế.
• Nhóm nghiên cứu biến đổi nội bộ cơ quan thuế: Các công trình của OECD (1999) và Bejakovic (2000) tiếp cận cơ cấu tổ chức bộ máy quản lý thu, biên chế nhân sự, tác động của tham nhũng và việc áp dụng mô hình tổ chức theo chức năng kết hợp phân đoạn khách hàng.
• Nhóm nghiên cứu hành vi tuân thủ thuế: Khung phân tích mở rộng từ cách tiếp cận kinh tế sang cách tiếp cận tâm lý - xã hội. Hướng thứ nhất tìm hiểu nguyên nhân trốn thuế và các nhân tố thúc đẩy trốn thuế. Hướng thứ hai xem xét việc thúc đẩy tuân thủ tự nguyện thông qua cơ chế tự khai tự nộp, điển hình là các nghiên cứu của Bergman (1998), Andreoni và cộng sự (1998), James (2000, 2005), và Torgler (2003, 2005). Các tác giả này khẳng định sự tuân thủ bị chi phối bởi cả công cụ kinh tế (hình phạt, xác suất thanh tra, chi phí tuân thủ) lẫn các biến số hành vi (chuẩn mực xã hội, tinh thần thuế, đạo đức thuế và lòng tin vào thể chế). Về phương pháp dữ liệu, các nghiên cứu quốc tế sử dụng phương pháp điều tra cán bộ thuế (tại Malaysia), điều tra chọn mẫu doanh nghiệp (James tại Anh; Torgler; nghiên cứu so sánh tại Mỹ, Nam Phi, Botswana; nghiên cứu chuẩn mực xã hội tại Australia) và phân tích chuỗi dữ liệu từ cơ quan thuế (OECD, Bejakovic).

Tại Việt Nam, các nghiên cứu đã công bố chủ yếu tiếp cận theo các yếu tố nội bộ hoặc chức năng kỹ thuật của cơ quan thuế: Vương Hoàng Long nghiên cứu đổi mới cơ cấu bộ máy quản lý thu thuế; Tổng cục Thuế xây dựng chiến lược hiện đại hóa quản lý thuế; Thu Hương khảo sát cơ chế tự khai tự nộp trong cải cách thuế; Đặng Quốc Tuyến, Đinh Triều, Lê Xuân Trường phân tích vai trò của đại lý và dịch vụ tư vấn thuế đối với cải cách hành chính thuế.

Khoảng trống học thuật mà luận án xác lập là sự thiếu vắng các nghiên cứu thực nghiệm trực tiếp tại Việt Nam khảo sát hành vi của doanh nghiệp để làm căn cứ tái thiết kế quản lý thu thuế. Luận án định vị là công trình nghiên cứu tình huống điển hình tại địa bàn Hà Nội, sử dụng dữ liệu điều tra thực tế doanh nghiệp để phân tích sự tương tác giữa hành vi tuân thủ và quy trình quản lý thu thuế của cơ quan thuế địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án định nghĩa sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp là hành vi chấp hành nghĩa vụ thuế theo đúng mục đích của luật một cách đầy đủ, tự nguyện và đúng thời gian. Khái niệm này được lượng hóa qua ba tiêu chí: tính đầy đủ, tính tự nguyện và tính kịp thời. Luận án phân biệt rõ hành vi không tuân thủ dự tính gồm hai dạng: trốn thuế (hành vi vi phạm pháp luật nhằm giảm số thuế phải nộp, ước tính thất thoát khoảng 3,5% đến 13,4% GDP ở các nước phát triển và khoảng 50% ở các nước đang phát triển) và tránh thuế (hành vi tận dụng kẽ hở pháp lý hoặc chuyển dịch cơ cấu kinh doanh để giảm thuế mà không vi phạm quy định pháp luật).

Về khung lý thuyết, tác giả sử dụng:

1. Mô hình các cấp độ tuân thủ thuế của Braithwaite: phân loại hành vi doanh nghiệp thành bốn cấp độ: Cam kết, Chấp nhận (hòa hợp), Miễn cưỡng (kháng cự), và Từ chối. Tác giả phát triển thành "Mô hình các cấp độ tuân thủ thuế điều chỉnh" áp dụng cho bối cảnh các nước đang phát triển, trong đó tỷ lệ doanh nghiệp ở cấp độ cam kết còn nhỏ, tỷ lệ ở cấp độ miễn cưỡng chiếm đa số, và tỷ lệ từ chối tuân thủ ở mức giới hạn.

Cấp độ tuân thủ	Nộp đủ	Đúng thời gian	Tự nguyện
Cam kết	+	+	+
Chấp nhận	+	+	-
Miễn cưỡng	+	-	-
Từ chối	-	-	-

2. Mô hình tích hợp giữa cách tiếp cận kinh tế và cách tiếp cận hành vi (tâm lý - xã hội): Cách tiếp cận kinh tế giải thích hành vi qua lý thuyết ngăn cản, xác suất bị thanh tra phát hiện, mức độ xử phạt, chi phí tuân thủ và tác động của lãi suất, lạm phát. Cách tiếp cận hành vi bổ sung các biến số tinh thần thuế, đạo đức thuế, nhận thức về sự công bằng, thái độ đối với rủi ro, sự đối xử của cơ quan thuế, chuẩn mực xã hội và danh tiếng doanh nghiệp.
3. Mô hình phù hợp (Congruence Model): Xem quản lý thu thuế là một hệ thống mở gồm các yếu tố đầu vào (môi trường, nguồn lực, yếu tố lịch sử, chiến lược), quá trình biến đổi (nhiệm vụ, tổ chức chính thức, tổ chức phi chính thức/văn hóa, nhân sự) và các kết quả đầu ra (số thu ngân sách, chất lượng dịch vụ hỗ trợ, mức độ xử lý nợ và khiếu nại). Hiệu quả quản lý đạt được khi có sự tương thích giữa chiến lược quản lý thu thuế với sự thay đổi của đối tượng nộp thuế.
4. Mô hình chuỗi giá trị hoạt động quản lý thu thuế: Xác định bảy hoạt động nghiệp vụ chính: lập chiến lược và chính sách; lập dự toán thu; tuyên truyền, hỗ trợ; quản lý đăng ký, kê khai và nộp thuế; thanh tra thuế; cưỡng chế thu nợ và hình phạt; xử lý khiếu nại, tố cáo.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phân tích định tính và định lượng:

• Điều tra chọn mẫu: Tiến hành khảo sát bằng bảng hỏi đối với mẫu gồm 269 doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế, ngành nghề và quy mô khác nhau trên địa bàn thành phố Hà Nội.
• Thu thập dữ liệu thứ cấp: Số liệu tổng hợp về tình hình đăng ký kinh doanh, kết quả sản xuất kinh doanh, số liệu thu ngân sách nhà nước, tình hình nợ thuế, kết quả thanh tra và xử lý vi phạm trong giai đoạn 2000–2008 từ Cục Thuế Hà Nội và Tổng cục Thuế.
• Kỹ thuật phân tích: Sử dụng phương pháp phân tích hệ thống, thống kê mô tả, phân tích so sánh giữa các nhóm doanh nghiệp theo cấp độ tuân thủ, kiểm định tương quan giữa các yếu tố tác động (quy mô, sở hữu, ngành nghề, tâm lý, nhận thức về quản lý thuế) với hành vi tuân thủ thuế.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp và quản lý thu thuế của nhà nước

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về nghĩa vụ thuế và quản lý thu thuế của Nhà nước:

• Khẳng định nộp thuế là nghĩa vụ tất yếu do doanh nghiệp thụ hưởng tài sản công, hạ tầng và các dịch vụ do Nhà nước cung cấp, đồng thời thuế là công cụ điều tiết vĩ mô và bảo đảm công bằng xã hội.
• Phân tích sự tuân thủ thuế theo bốn cấp độ (Cam kết, Chấp nhận, Miễn cưỡng, Từ chối) và xác lập các chỉ số định lượng đo lường qua ba tiêu chí: nộp đủ, đúng hạn và tự nguyện.
• Phân loại sáu nhóm yếu tố chi phối hành vi tuân thủ thuế của doanh nghiệp: (1) Đặc điểm tổ chức và hoạt động (quy mô vốn, lao động, loại hình sở hữu, thâm niên hoạt động, mức độ phức tạp của giao dịch tài chính, chi phí tuân thủ); (2) Đặc điểm tâm lý doanh nghiệp (thái độ trước rủi ro, nhận thức về tính công bằng, sự lo ngại vi phạm, tính tự chủ); (3) Đặc điểm ngành kinh doanh (mức độ cạnh tranh, tỷ suất lợi nhuận ngành); (4) Yếu tố xã hội (chuẩn mực xã hội, dư luận, vị thế và trách nhiệm cộng đồng); (5) Yếu tố kinh tế vĩ mô (lạm phát, lãi suất); (6) Yếu tố chính trị, luật pháp và quản lý nhà nước (hiệu quả chi tiêu công, tính ổn định và minh bạch của chính sách thuế, chất lượng thủ tục hành chính, năng lực và đạo đức của cán bộ thuế).
• Phân tích bản chất của quản lý thu thuế: Luận án luận giải sự chuyển dịch căn bản từ quan điểm truyền thống (coi doanh nghiệp là đối tượng cai trị, áp dụng phương thức mệnh lệnh cưỡng chế) sang quan điểm hiện đại (coi doanh nghiệp là khách hàng phục vụ). Quản lý thu thuế chuyển trọng tâm từ việc xử lý nội bộ cơ quan thuế sang "quản lý sự nộp thuế của doanh nghiệp", lấy việc nâng cao sự tuân thủ tự nguyện làm mục tiêu trung tâm.
• Tổng kết kinh nghiệm quốc tế: Phân tích quá trình chuyển đổi sang cơ chế tự khai tự nộp tại Nhật Bản (1974), Australia (1994), Anh và New Zealand (1995), cùng kinh nghiệm của các nước đang phát triển như Malaysia, Trung Quốc, Bangladesh; từ đó rút ra bài học về tái cơ cấu tổ chức theo chức năng, phân loại rủi ro người nộp thuế và hiện đại hóa công nghệ thông tin.

Chương 2: Thực trạng quản lý thu thuế của nhà nước nhằm tăng cường sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội

Chương 2 trình bày kết quả phân tích thực nghiệm từ mẫu khảo sát 269 doanh nghiệp và dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2000–2008 của Cục Thuế Hà Nội:

• Thực trạng phát triển doanh nghiệp và đóng góp ngân sách: Số lượng doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội tăng nhanh qua các năm; phần lớn là doanh nghiệp vừa và nhỏ, vốn và lao động hạn chế; khu vực doanh nghiệp lớn chiếm tỷ lệ số lượng nhỏ nhưng đóng góp phần lớn tổng thu ngân sách nhà nước từ khu vực doanh nghiệp.

Chỉ tiêu theo dõi	Dữ liệu phản ánh giai đoạn 2000–2008
Quy mô doanh nghiệp	Phần lớn thuộc nhóm quy mô lao động và vốn nhỏ (Bảng 2.1)
Hiệu quả sản xuất kinh doanh	Tỷ lệ doanh nghiệp báo lãi, lỗ có sự biến động qua các năm (Bảng 2.3, Hình 2.3)
Đóng góp ngân sách nhà nước	Thu từ doanh nghiệp tăng trưởng qua các năm 2003–2008 (Bảng 2.4); doanh nghiệp lớn giữ tỷ trọng chủ đạo (Bảng 2.5)

• Đánh giá cấp độ tuân thủ thuế của doanh nghiệp: Kết quả điều tra thực tế phản ánh đúng mô hình điều chỉnh: tỷ lệ doanh nghiệp ở cấp độ "cam kết" còn thấp; tỷ lệ ở cấp độ "miễn cưỡng" chiếm tỷ trọng lớn; cấp độ "từ chối" chiếm tỷ lệ nhỏ nhưng tồn tại dai dẳng (Bảng 2.6, Hình 2.5). Cấp độ tuân thủ có sự khác biệt rõ rệt theo quy mô (Bảng 2.7) và hình thức sở hữu (Bảng 2.8).
• Tác động của các biến số đến hành vi tuân thủ: Luận án lượng hóa mối quan hệ giữa cấp độ tuân thủ với đặc điểm hoạt động (Bảng 2.9), các yếu tố tâm lý (Bảng 2.10), đánh giá về hiệu quả chi tiêu công (Bảng 2.11), phản ứng với trách nhiệm nộp thuế (Bảng 2.12), tỷ suất lợi nhuận ngành (Hình 2.6), tác động của lạm phát và lãi suất (Hình 2.7), nhận định về quản lý thu thuế (Hình 2.8) và ảnh hưởng của dư luận xã hội (Hình 2.9).
• Đánh giá thực trạng các khâu chức năng quản lý thu thuế:
  • Công tác lập dự toán: Dự toán thu chủ yếu giao theo chỉ tiêu hành chính tăng cơ học so với năm trước (Hình 2.10), chưa gắn với phân tích khoa học về năng lực và cơ sở thuế của doanh nghiệp.
  • Công tác tuyên truyền, hỗ trợ: Đã hình thành bộ phận chuyên trách nhưng nội dung hỗ trợ còn chung chung, chưa đáp ứng nhu cầu tư vấn chuyên sâu của doanh nghiệp (Hình 2.11, Hình 2.12, Hình 2.13).
  • Quản lý đăng ký, kê khai và nộp thuế: Sau giai đoạn thí điểm tự khai tự nộp (từ tháng 11/2005 với 752 doanh nghiệp), quy trình kê khai đã có chuyển biến nhưng thủ tục giấy tờ còn phức tạp; tỷ lệ nộp tờ khai đúng hạn chưa đồng đều giữa các sắc thuế (Hình 2.14, Bảng 2.14).
  • Thanh tra, kiểm tra thuế: Tiêu chí lựa chọn đối tượng thanh tra chưa dựa hoàn toàn trên phân tích rủi ro vi phạm; doanh nghiệp còn phản ánh về tính hợp lý của lý do thanh tra và thái độ của cán bộ thanh tra (Hình 2.15, Hình 2.16, Hình 2.17).
  • Cưỡng chế nợ thuế và xử phạt: Tỷ lệ truy thu và số nợ khó thu có xu hướng tăng trong giai đoạn 2003–2008 (Bảng 2.13); các biện pháp cưỡng chế chưa đủ linh hoạt, chưa phân hóa theo nguyên nhân nợ đọng (Hình 2.18, Hình 2.19).
  • Giải quyết khiếu nại, tố cáo: Thời gian xử lý còn kéo dài, thủ tục phức tạp (Bảng 2.16).
• Hạn chế và nguyên nhân: Cơ quan thuế chưa thực sự chuyển sang tư duy phục vụ khách hàng; hệ thống thông tin dữ liệu về người nộp thuế chưa liên thông; năng lực, trình độ và tính chuyên nghiệp của đội ngũ cán bộ thuế còn hạn chế (thể hiện qua cơ cấu chất lượng cán bộ tại thời điểm 31/12/2008 theo Bảng 2.15); cơ chế phối hợp giữa cơ quan thuế với ngân hàng thương mại, kho bạc và cơ quan đăng ký kinh doanh còn rời rạc.

Chương 3: Các giải pháp hoàn thiện quản lý thu thuế của nhà nước nhằm tăng cường sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội

Chương 3 đề xuất định hướng chiến lược và hệ thống giải pháp hoàn thiện quản lý thu thuế:

• Đổi mới quan điểm: Xác lập dứt khoát quan điểm người nộp thuế là khách hàng của cơ quan thuế; mục tiêu quản lý là nâng cao tính tuân thủ tự nguyện; chuyển đổi từ phương thức quản lý mệnh lệnh sang quản lý sự nộp thuế thông qua cung cấp dịch vụ hành chính công.
• Xây dựng ma trận chiến lược quản lý sự nộp thuế theo cấp độ tuân thủ (Sơ đồ 3.1, Bảng 3.1):
  • Nhóm Cam kết: Cơ quan thuế áp dụng chính sách ghi nhận, tạo thuận lợi tối đa, hỗ trợ duy trì sự tuân thủ tự nguyện và giảm tần suất kiểm tra trực tiếp.
  • Nhóm Chấp nhận: Tập trung hỗ trợ nâng cao hiểu biết pháp luật thuế, đơn giản hóa thủ tục hành chính để chuyển dịch sang cấp độ cam kết.
  • Nhóm Miễn cưỡng: Tăng cường giám sát, hướng dẫn quy trình kế toán, cảnh báo rủi ro kết hợp kiểm tra thường xuyên để ngăn ngừa sai sót.
  • Nhóm Từ chối: Áp dụng các biện pháp thanh tra chuyên sâu, chế tài xử phạt nghiêm minh và cưỡng chế theo quy định pháp luật.
• Các giải pháp nghiệp vụ chức năng cụ thể:
  1. Hoàn thiện lập dự toán thu: Xây dựng phương pháp dự báo dựa trên chu kỳ kinh doanh của doanh nghiệp và phân tích biến động cơ sở thuế, khắc phục việc áp đặt chỉ tiêu cơ học.
  2. Đổi mới tuyên truyền, hỗ trợ: Đa dạng hóa các kênh tư vấn; xây dựng cẩm nang thuế cho từng ngành nghề; phát triển hệ thống đại lý thuế đóng vai trò cầu nối trung gian; ứng dụng công nghệ thông tin vào cung cấp thông tin thuế trực tuyến.
  3. Hoàn thiện đăng ký, kê khai, nộp thuế: Đơn giản hóa mẫu biểu tờ khai; mở rộng hạ tầng kê khai thuế điện tử và kết nối với hệ thống ngân hàng thương mại để triển khai nộp thuế không dùng tiền mặt.
  4. Nâng cao hiệu lực thanh tra, kiểm tra: Xây dựng tiêu chí và quy trình lựa chọn đối tượng thanh tra dựa trên kỹ thuật đánh giá rủi ro (kết hợp tần suất và mức độ vi phạm theo Hình 3.1); chuẩn hóa quy trình thanh tra nhằm giảm thiểu sự can thiệp trực tiếp vào hoạt động kinh doanh.
  5. Hoàn thiện cưỡng chế thu nợ và hình phạt: Phân loại nguyên nhân nợ đọng (nợ do khó khăn khách quan, nợ chây ỳ, nợ khó đòi) để áp dụng biện pháp xử lý phù hợp; bảo đảm tính công bằng và tính răn đe của các chế tài xử phạt.
  6. Hoàn thiện giải quyết khiếu nại, tố cáo: Thiết lập quy trình xử lý độc lập, minh bạch hóa tiến độ giải quyết và rút ngắn thời hạn trả lời khiếu nại của người nộp thuế.
• Kiến nghị điều kiện thực thi:
  • Đối với cơ quan thuế: Đầu tư nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin; tái cơ cấu bộ máy theo mô hình chức năng kết hợp phân đoạn quản lý đối tượng nộp thuế (đặc biệt là bộ phận quản lý doanh nghiệp lớn - LTU); đào tạo nâng cao trình độ chuyên môn và phẩm chất đạo đức của cán bộ thuế.
  • Đối với các cơ quan nhà nước và tổ chức liên quan: Hoàn thiện tính đồng bộ của hệ thống văn bản pháp luật thuế; đẩy mạnh cải cách thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế; tăng cường cơ chế chia sẻ dữ liệu bắt buộc giữa cơ quan đăng ký kinh doanh, cơ quan công an, ngân hàng thương mại, hải quan và cơ quan thuế.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Luận án chuẩn hóa khái niệm sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp dựa trên việc kết hợp đồng thời ba tiêu chí: nộp đủ, tự nguyện và đúng thời gian; làm rõ ranh giới pháp lý và kinh tế giữa hai hành vi không tuân thủ dự tính là trốn thuế và tránh thuế.
• Luận án phát triển "Mô hình các cấp độ tuân thủ thuế điều chỉnh" từ mô hình gốc của Braithwaite, giải thích tính quy luật trong phân bổ cấp độ tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại các nền kinh tế đang phát triển (nơi tỷ lệ cam kết còn thấp và tỷ lệ miễn cưỡng chiếm số đông).
• Tích hợp hai cách tiếp cận kinh tế và hành vi (tâm lý - xã hội) để xác lập khung phân tích toàn diện sáu nhóm yếu tố chi phối sự tuân thủ thuế; khẳng định vai trò của biến số tinh thần thuế, đạo đức thuế và chuẩn mực xã hội bên cạnh các công cụ chế tài kinh tế truyền thống.
• Luận giải sự thay đổi bản chất của quản lý thu thuế từ mô hình mệnh lệnh sang mô hình quản lý sự nộp thuế, coi người nộp thuế là khách hàng và cấu trúc chuỗi giá trị hoạt động của cơ quan thuế theo định hướng dịch vụ.

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm đầu tiên về phân đoạn cấp độ tuân thủ thuế của 269 doanh nghiệp tại Hà Nội theo quy mô, loại hình sở hữu và ngành nghề.
• Chỉ rõ thực trạng, hạn chế và nguyên nhân trong từng khâu chức năng của công tác quản lý thu thuế tại Cục Thuế Hà Nội giai đoạn bắt đầu triển khai cơ chế tự khai tự nộp (2005–2008).
• Đề xuất khung ma trận chiến lược quản lý thuế tương ứng với từng cấp độ tuân thủ và hệ thống các giải pháp chức năng đồng bộ (từ lập dự toán, tuyên truyền, kê khai điện tử đến thanh tra dựa trên rủi ro) có giá trị ứng dụng trực tiếp cho cơ quan thuế địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Cỡ mẫu điều tra dừng lại ở phạm vi 269 doanh nghiệp trên địa bàn thành phố Hà Nội; cấu trúc mẫu chưa đại diện hoàn toàn cho tất cả các phân ngành kinh tế kỹ thuật.
• Phạm vi đối tượng chỉ giới hạn ở khu vực doanh nghiệp chính thức, chưa mở rộng nghiên cứu khu vực hộ kinh doanh cá thể và khu vực kinh tế phi chính thức vốn chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế đô thị.
• Chưa bao quát mảng thuế xuất nhập khẩu do hạn chế phạm vi nghiên cứu vào hệ thống cơ quan thuế nội địa.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi khảo sát thực nghiệm sang các địa bàn kinh tế trọng điểm khác (như thành phố Hồ Chí Minh) hoặc trên quy mô toàn quốc để kiểm chứng tính phổ quát của mô hình các cấp độ tuân thủ điều chỉnh.
• Ứng dụng các mô hình kinh tế lượng đa biến nâng cao nhằm lượng hóa chính xác trọng số tác động của từng nhân tố tâm lý, thể chế và chi phí tuân thủ đến hành vi trốn thuế và tránh thuế của doanh nghiệp.
• Mở rộng nghiên cứu hành vi tuân thủ thuế đối với khu vực kinh tế phi chính thức và các giao dịch thương mại điện tử phát sinh.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cho các đối tượng sau:

• Cơ quan quản lý thuế các cấp (Tổng cục Thuế, Cục Thuế Hà Nội và các chi cục thuế): Tham khảo mô hình phân đoạn người nộp thuế theo cấp độ tuân thủ để xây dựng chiến lược quản lý sự nộp thuế; áp dụng kỹ thuật quản lý rủi ro trong việc lựa chọn đối tượng thanh tra, kiểm tra; thiết kế các chương trình tuyên truyền, hỗ trợ theo nhu cầu của từng nhóm doanh nghiệp.
• Các cơ quan hoạch định chính sách tài chính và thuế (Bộ Tài chính, Ủy ban Tài chính - Ngân sách của Quốc hội): Tham khảo các luận cứ về chi phí tuân thủ và tác động tâm lý của thủ tục hành chính để sửa đổi Luật Quản lý thuế, đơn giản hóa các thủ tục kê khai và hoàn thiện khung pháp lý về đại lý thuế.
• Nghiên cứu sinh, giảng viên và học viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Quản lý công, Tài chính - Ngân hàng: Sử dụng làm tài liệu nghiên cứu về việc vận dụng mô hình phù hợp, mô hình chuỗi giá trị và lý thuyết hành vi trong quản lý hành chính nhà nước.

Nội dung đáng tham khảo nhất trong luận án gồm: Khung lý thuyết và ma trận chỉ số đặc trưng của bốn cấp độ tuân thủ thuế (Chương 1); Phương pháp thiết kế bảng hỏi và xử lý dữ liệu điều tra thực nghiệm doanh nghiệp về thuế (Chương 2); Khung phân loại đối tượng thanh tra thuế dựa trên tần suất và mức độ vi phạm (Chương 3).

Câu hỏi thường gặp

1. Sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp được luận án định nghĩa và đo lường qua những tiêu chuẩn cụ thể nào? Luận án định nghĩa sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp là hành vi chấp hành nghĩa vụ thuế theo đúng mục đích của luật một cách đầy đủ, tự nguyện và đúng thời gian. Khái niệm này được đo lường đồng thời qua ba tiêu chí định lượng: (1) nộp đủ số thuế phát sinh theo luật; (2) nộp đúng thời hạn quy định; (3) thực hiện nghĩa vụ trên tinh thần tự nguyện, không cần sự can thiệp bằng các biện pháp nhắc nhở, cưỡng chế hay xử phạt hành chính từ cơ quan thuế.

2. Mô hình các cấp độ tuân thủ thuế điều chỉnh của luận án có điểm gì khác biệt so với mô hình gốc của Braithwaite? Trong mô hình gốc của Braithwaite áp dụng tại các nước phát triển, đa số doanh nghiệp nằm ở cấp độ Cam kết, tiếp theo là Chấp nhận, và rất ít doanh nghiệp ở cấp độ Miễn cưỡng hay Từ chối. Ngược lại, "Mô hình các cấp độ tuân thủ thuế điều chỉnh" do tác giả xây dựng cho các nước đang phát triển chỉ ra rằng: tỷ lệ doanh nghiệp ở cấp độ Cam kết và sẵn sàng tuân thủ tự nguyện chiếm tỷ lệ khá nhỏ; tỷ lệ doanh nghiệp ở cấp độ Miễn cưỡng tuân thủ chiếm tỷ trọng lớn nhất do gánh nặng chi phí tuân thủ và đạo đức thuế chưa cao; tuy nhiên, tỷ lệ doanh nghiệp Từ chối tuân thủ hoàn toàn không lớn.

3. Luận án phân biệt trốn thuế và tránh thuế trên những khía cạnh nào? Luận án phân biệt dựa trên bốn khía cạnh: (1) Cơ sở pháp lý: trốn thuế là hành vi cố ý vi phạm pháp luật để giảm gánh nặng thuế (như giấu doanh thu, nâng chi phí), trong khi tránh thuế là hành vi khai thác kẽ hở luật pháp hoặc chuyển đổi cơ cấu kinh doanh hợp pháp để giảm thuế nhưng trái với mục đích của luật; (2) Kinh tế học vĩ mô: cả hai hành vi đều gây thất thoát nguồn thu ngân sách nhà nước như nhau; (3) Đạo đức xã hội: cả hai hành vi đều bị đánh giá là thiếu tinh thần trách nhiệm công dân; (4) Tâm lý hành vi: doanh nghiệp hiểu biết luật thuế càng cao thì có xu hướng lựa chọn tránh thuế nhiều hơn trốn thuế.

4. Việc coi doanh nghiệp là khách hàng làm thay đổi bản chất quản lý thu thuế như thế nào theo phân tích của tác giả? Theo quan điểm truyền thống, doanh nghiệp bị coi là đối tượng cai trị, quản lý thu thuế mang bản chất mệnh lệnh hành chính và cưỡng chế, tập trung nguồn lực vào nội bộ cơ quan thuế để xử lý trốn thuế. Khi chuyển sang quan điểm coi doanh nghiệp là khách hàng, bản chất của quản lý thu thuế chuyển thành "quản lý sự nộp thuế của doanh nghiệp". Mọi hoạt động của cơ quan thuế (tuyên truyền, cấp mã số, hỗ trợ kê khai, giải quyết vướng mắc) được định vị là các dịch vụ hành chính công nhằm tối đa hóa sự thuận tiện của khách hàng, qua đó nuôi dưỡng tinh thần thuế và thúc đẩy tính tuân thủ tự nguyện.

5. Cơ chế quản lý thuế tự khai tự nộp bắt đầu được thí điểm tại Hà Nội vào thời điểm nào và quy mô ban đầu ra sao? Tại Hà Nội, cơ chế tự khai tự nộp bắt đầu được triển khai thí điểm từ tháng 11 năm 2005 với số lượng ban đầu là 752 doanh nghiệp, tập trung vào hai sắc thuế chính là thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập doanh nghiệp, trước khi từng bước mở rộng áp dụng đối với hầu hết các doanh nghiệp trên địa bàn thành phố theo quy định của Luật Quản lý thuế.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Lệ Thuý là công trình khoa học chuyên khảo thuộc chuyên ngành Quản lý kinh tế, giải quyết toàn diện bài toán nâng cao sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp thông qua hoàn thiện quản lý thu thuế của Nhà nước trên địa bàn Hà Nội. Tác giả đã kết hợp lý thuyết kinh tế học với tâm lý học hành vi, phát triển mô hình cấp độ tuân thủ điều chỉnh và kiểm chứng thực nghiệm trên mẫu khảo sát 269 doanh nghiệp tại địa phương giai đoạn 2005–2008. Hệ thống quan điểm coi người nộp thuế là khách hàng cùng ma trận giải pháp quản lý theo từng cấp độ tuân thủ được đề xuất trong luận án có giá trị khoa học và cung cấp luận cứ thực tiễn cho tiến trình hiện đại hóa ngành thuế tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỰ TUÂN THỦ THUẾ CỦA DOANH NGHIỆP VÀ QUẢN LÝ THU THUẾ CỦA NHÀ NƯỚC 1. Sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp 1. Nộp thuế - nghĩa vụ tất yếu của doanh nghiệp Thuế, theo quy định của pháp luật, là khoản đóng góp mang tính bắt buộc mà các tổ chức và cá nhân phải có nghĩa vụ nộp vào ngân sách nhà nước (NSNN). Các tác giả giáo trình thuế của Học viện Tài chính viết : “Thuế là một khoản đóng góp bắt buộc từ các thể nhân và pháp nhân cho nhà nước theo mức độ và thời hạn pháp luật quy định nhằm sử dụng cho mục đích công cộng” [19, tr.

Do vậy, nộp thuế là nghĩa vụ tất yếu của DN. Tính tất yếu này xuất phát từ một số cơ sở như sau: - Thuế là khoản chi phí mà DN phải trả cho sử dụng các tài sản quốc gia như vốn, tài nguyên thiên nhiên, cơ sở hạ tầng (điện, nước, giao thông, hệ thống thông tin. Vì vậy, DN phải có nghĩa vụ đóng góp một phần thu nhập cho Nhà Nước để duy trì và phát triển tài sản quốc gia mà họ sử dụng. - Thuế thu từ DN là khoản thu chủ yếu của NSNN nhằm phục vụ cho mục đích chi tiêu phát triển kinh tế xã hội như chi tiêu cho các hoạt động cung ứng các dịch vụ công, chi cho điều tiết kinh tế vĩ mô.

Vì vậy, bất kỳ một quốc gia nào cũng phải thu thuế để đáp ứng nhu cầu chi tiêu cho xã hội, đặc biệt ở những nước mà NSNN chủ yếu dựa vào nguồn thu nội bộ. Thuế tồn tại trong môi trường chính trị kinh tế và xã hội, vì vậy nếu các DN tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ thuế thì đó chính là tín hiệu tích cực và có lợi đối với NSNN. - Nộp thuế của DN đảm bảo cho Nhà nước thực hiện được các mục tiêu điều tiết vĩ mô nền kinh tế thông qua kiểm kê, kiểm soát, hướng dẫn, khuyến khích, điều chỉnh các hoạt động sản xuất kinh doanh (SXKD), các hoạt động đầu tư trong nước và đầu tư nước ngoài, đảm bảo sự cân đối trong nền kinh tế và thực hiện các định hướng phát triển của Nhà nước. Mặt khác, nghĩa vụ nộp thuế của DN là tất yếu bởi đây là công cụ mà Nhà nước sử dụng để phân phối, điều hoà thu nhập giữa các tổ chức và cá nhân trong nền kinh tế nhằm đảm bảo mục tiêu công bằng.

11 - Nộp thuế của DN sẽ đảm bảo tính công bằng trong tuân thủ nghĩa vụ thuế giữa các DN ở các thành phần kinh tế, ở các ngành kinh tế và ở các loại hình quy mô khác nhau. Việc chấp hành nghĩa vụ thuế của một DN sẽ ảnh hưởng tích cực đến các DN khác và tăng cường sự nhận thức công bằng trong cộng đồng DN, kích thích sự tuân thủ của đại bộ phận các DN còn lại, đặc biệt là các đối tượng hoạt động trong khu vực phi chính thức và các DN đang khai thác các hình thức tránh thuế. Xét theo ảnh hưởng tâm lý hành vi, việc nhận thức được nộp thuế là nghĩa vụ tất yếu sẽ tạo môi trường quản lý thuế dân chủ hơn, tối thiểu hoá sự miễn cưỡng đối đầu cao của các DN, kích thích sự tuân thủ thuế tiềm năng. Tóm lại, nộp thuế phải được các DN nhận thức là một nghĩa vụ tất yếu.

Quản lý thu thuế của Nhà nước quan trọng nhất là phải làm cho các DN nhận thức được điều này, đó là cơ sở của sự tuân thủ thuế một cách đầy đủ và kịp thời. Sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp 1. Một số khái niệm liên quan đến sự tuân thủ thuế • Tuân thủ thuế “Tuân thủ thuế theo cách hiểu đơn giản nhất là mức độ đối tượng chấp hành nghĩa vụ thuế được quy định trong luật thuế” [61, tr. Theo cơ quan thuế Australia (ATO), “tuân thủ thuế là việc DN đáp ứng các nghĩa vụ thuế theo quy định của luật thuế và theo các quyết định của toà án” [52, tr.5] Mc Barnet nghiên cứu rằng dựa vào mục đích và lợi ích của mình, DN có thể lựa chọn một trong 4 phương án sau (1) tuân thủ mục đích của luật (2) thoả hiệp bằng việc thương lượng cách mà luật thuế cụ thể nào đó hoạt động trong những hoàn cảnh nhất định và tuân thủ luật theo cách mà các mục tiêu được tuyên bố của luật có thể không thực hiện được (3) chuyển đổi các quyết định luật theo cách cụ thể, tạo điều kiện tích cực cho việc trốn thuế (4) phá vỡ hoặc không tuân thủ luật với hy vọng không bị phát hiện bằng cách thiết lập hệ thống kế toán để che dấu bất kỳ sự kiểm tra nào [63].

Theo Mc Barnet, các DN lớn có xu hướng là “có học” trong việc lựa chọn sự tuân thủ, họ có xu hướng chọn cách trốn thuế theo phương án thứ hai và thứ ba, còn DN nhỏ lựa chọn phương án trốn thuế theo cách thứ tư. 12 Do vậy, tuân thủ thuế nghĩa là tuân thủ mục đích của luật trong khi đảm bảo tăng cường tính chắc chắn mà mục đích đó có thể được thực hiện trên thực tế. Tuy nhiên, khái niệm tuân thủ thuế vẫn được các nhà nghiên cứu tiếp tục tranh luận theo hướng nghiên cứu tính tự nguyện hay không tự nguyện chấp hành nghĩa vụ thuế Quan điểm truyền thống của quản lý thuế chủ yếu dựa trên giả thiết rằng hầu hết DN về bản chất là không tự nguyện tuân thủ, và chỉ chấp hành nghĩa vụ khi có sự cưỡng chế của các cơ quan thuế hay khi bị tác động bởi lợi ích kinh tế. Cách tiếp cận cưỡng chế tuân thủ luật và cách tiếp cận kinh tế tập trung làm giảm mức độ trốn thuế chứ không hướng vào việc tăng cường sự tuân thủ thuế.

Nghiên cứu khái niệm tuân thủ thuế thông qua việc tập trung vào sự không tuân thủ, và tính cưỡng chế tuân thủ là quá đơn giản hoá. Quan điểm nghiên cứu hiện nay chuyển sang xem xét tính tự nguyện của việc chấp hành nghĩa vụ thuế. Bergman (1998) gợi ý rằng sự tuân thủ thuế được đo bằng số thu mà cơ quan thuế giả định dựa theo luật thuế do DN thanh toán cho NSNN. Tuy nhiên, phạm vi mà DN phản đối các luật thuế lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố trong đó có sự vui lòng tuân thủ thuế.

Vì vậy, các tác giả như Andrreoni J. bắt đầu xem xét đến tính tự nguyện của sự tuân thủ [48]. Tính tự nguyện sau đó đã được một số cơ quan thuế như cơ quan thu nội địa Hoa Kỳ (IRS) xem xét đến trong các định nghĩa về khoảng cách thuế. Theo đó, tuân thủ thuế được định nghĩa là hành vi chấp hành nghĩa vụ thuế một cách đầy đủ và tự nguyện.

Nếu DN tuân thủ thuế chỉ bởi vì sự đe doạ và trừng phạt thì đó dường như không phải là sự tuân thủ đúng nghĩa ngay cả khi 100% dự toán thuế được hoàn thành. Quản lý thu thuế thành công là hầu hết đối tượng tuân thủ thuế một cách tự nguyện mà ít cần đến sự chất vấn, điều tra, nhắc nhở hoặc đe doạ và các hành vi xử phạt hành chính khác. Khía cạnh “tự nguyện” trong định nghĩa trên đây rất quan trọng, giúp các cơ quan thuế phân biệt giữa khái niệm tuân thủ mà ít cần hoạt động cưỡng chế trực tiếp và khái niệm tuân thủ là kết quả của sự cưỡng chế. 13 Tuy nhiên, cần phát triển khái niệm này và đưa yếu tố thời gian vào như là một tiêu chí thể hiện sự tuân thủ tự nguyện.

Một DN cuối cùng cũng thanh toán đầy đủ nghĩa vụ thuế nhưng nếu nghĩa vụ thuế đó được thanh toán muộn thì cũng không phải sự tuân thủ hoàn toàn. Hơn nữa, nếu lãi suất nộp muộn bị tính thì khoản thu đó cũng không phải là sự tuân thủ hoàn toàn tự nguyện. Từ đó có thể định nghĩa sự tuân thủ thuế của DN là hành vi chấp hành nghĩa vụ thuế theo đúng mục đích của luật một cách đầy đủ, tự nguyện và đúng thời gian. Như vậy khái niệm tuân thủ trên được đo bằng 3 yếu tố (1) tính đầy đủ, (2) tính tự nguyện và (3) yếu tố thời gian.

Tuy nhiên để đạt được 3 tiêu chí trên, quản lý thu thuế của nhà nước cần xem xét sự tuân thủ dự tính và sự không tuân thủ không dự tính. Nhiều khi DN tự nguyện có thể không đáp ứng nghĩa vụ thuế một cách không tính toán bởi vì họ không thể hoàn thành các tờ khai thuế chính xác hoặc họ không nhận thức được hoặc hiểu sai về luật hay do những lý do tương tự. Những nỗ lực của các cơ quan thuế để cải thiện quản lý thu thuế ở khía cạnh này là tìm ra các giải pháp giúp đỡ ĐTNT để họ không rơi vào tình trạng không tuân thủ không dự tính. • Hành vi không tuân thủ thuế dự tính Hành vi tuân thủ thuế không dự tính bao gồm trốn thuế và tránh thuế: 1) Xét theo quan điểm kinh tế vĩ mô: tránh thuế và trốn thuế có những ảnh hưởng tiêu cực như nhau đối với NSNN.

Vì vậy các nhà kinh tế học thường phân tích những ảnh hưởng này một cách đồng thời, không phân biệt giữa chúng [63, tr. 2) Từ cơ sở pháp lý: trốn thuế và tránh thuế là hai phạm trù không tuân thủ mục đích của luật nhưng hoàn toàn khác nhau. Trốn thuế là hình thức không tuân thủ mục đích của luật, đó là việc giảm gánh nặng thuế vi phạm cơ sở pháp lý [61]. Ví dụ, khi DN cố gắng kê khai thấp thu nhập chịu thuế, kê khai chi phí kinh doanh lớn hơn thực tế hay tránh việc kê khai thu nhập chịu thuế từ vốn, lao động và các yếu tố khác theo nguyên tắc kế toán thuế thì DN đó đã vi phạm luật.

Các chỉ số ngân sách thất thoát do trốn thuế là khoảng 3,5 đến 13,4 % GDP ở các nước phát triển và khoảng 50% ở các nước đang phát triển [63, tr. Tránh thuế là hình thức không 14 tuân thủ mục đích của luật nhưng hình thức này không vi phạm luật. Tránh thuế là nỗ lực giảm gánh nặng thuế dựa trên cơ sở pháp lý liên quan đến (1) khai thác những kẽ hở của luật hay các thủ thuật trì hoãn, kéo dài thời gian quá mức để giảm gánh nặng thuế (2) phân bố lại hoạt động kinh doanh để “tiết kiệm thuế”, chuyển thu nhập từ lao động sang thu nhập từ vốn để được chịu tỷ lệ thuế thấp hơn hay khai thác thiên đường thuế của các quốc gia khác [63, tr.