Phát triển năng lực nghiên cứu khoa học cho học sinh lớp 11 trong dạy học hóa học

Khám phá luận văn thạc sĩ về phát triển năng lực nghiên cứu khoa học cho học sinh lớp 11 trong dạy học hóa học trung học phổ thông.

• Tác giả: Nguyễn Thị Phương Thảo
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Thị Ngọc Hoa
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Hóa học
• Đề tài: Nâng Cao Năng Lực Nghiên Cứu Khoa Học Cho Học Sinh Lớp 11 Trong Dạy Học Hóa Học
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1.1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
• 1.1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.1.2. Ở Việt Nam
• 1.1.2. Mục đích nghiên cứu
• 1.1.3. Nhiệm vụ của đề tài
• 1.1.4. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
• 1.1.5. Phạm vi nghiên cứu
• 1.1.6. Giả thuyết khoa học
• 1.1.7. Phương pháp nghiên cứu
• 1.1.7.1. Các phương pháp nghiên cứu lý luận
• 1.1.7.2. Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
• 1.1.7.3. Các phương pháp toán học
• 1.1.8. Những đóng góp mới của đề tài nghiên cứu
• 1.1.9. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC LỚP 11 THPT
• 2.1. Sơ lược về chương trình hóa học Hữu cơ lớp 11 THPT và những điều cần lưu ý nhằm phát triển NL NCKH cho HS
• 2.2. Biện pháp 1: Tăng cường dạy học theo phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Nguyên tắc đề xuất biện pháp tăng cường dạy học theo phương pháp nghiên cứu
• 2.2.2. Thiết kế một số giáo án dạy học theo phương pháp nghiên cứu
• 2.3. Biện pháp 2: Hướng dẫn giải bài tập theo phương pháp Thử - sai
• 2.3.1. Cơ sở khoa học của việc giải bài tập theo phương pháp Thử - sai
• 2.3.2. Một số bài tập giải theo phương pháp “Thử - Sai”
• 2.4. Biện pháp 3: Giao cho học sinh các nhiệm vụ học tập, bài tập nghiên cứu nhỏ
• 2.4.1. Cơ sở khoa học của việc giao các nhiệm vụ học tập, bài tập nghiên cứu nhỏ
• 2.4.2. Nội dung của việc giao các bài tập nghiên cứu nhỏ
• 2.5. Xây dựng công cụ đánh giá năng lực nghiên cứu khoa học
• 2.5.1. Thiết kế thang đo và các công cụ đánh giá năng lực nghiên cứu khoa học của học sinh
• 2.5.2. Nguyên tắc và quy trình thiết kế thang đo năng lực nghiên cứu khoa học
• 2.6. Bài kiểm tra 15 phút trước thực nghiệm
• 2.7. Bài kiểm tra 15 phút sau thực nghiệm
• 2.8. Tiểu kết chương 2
• 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm
• 3.3. Tiến trình thực nghiệm sư phạm
• 3.3.1. Xác định lớp thực nghiệm – đối chứng
• 3.3.2. Danh sách các lớp thực nghiệm – đối chứng và giáo viên dạy các bài thực nghiệm
• 3.3.3. Tiến hành thực nghiệm sư phạm
• 3.3.3.1. Chuẩn bị nội dung thực nghiệm
• 3.3.3.2. Tiến hành thực nghiệm sư phạm và thu thập kết quả
• 3.4. Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.4.1. Phân tích kết quả điểm thi HKII của các cặp TN – ĐC sau thực nghiệm
• 3.4.2. Phân tích kết quả về điểm số và so sánh NL NCKH của HS trong bài kiểm tra 15 phút sau TN
• 3.4.3. Phân tích năng lực nghiên cứu khoa học qua các bài tập nghiên cứu nhỏ
• 3.4.4. Ý kiến của giáo viên và học sinh sau thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về năng lực nghiên cứu khoa học

Năng lực nghiên cứu khoa học (năng lực nghiên cứu) là khả năng của học sinh trong việc thực hiện các hoạt động nghiên cứu, từ việc đặt ra câu hỏi, thu thập dữ liệu, phân tích và tổng hợp thông tin đến việc trình bày kết quả. Đối với học sinh lớp 11, việc phát triển năng lực này không chỉ giúp các em hiểu sâu hơn về môn học mà còn trang bị cho các em những kỹ năng cần thiết cho tương lai. Việc dạy học hóa học cần chú trọng đến việc phát triển năng lực nghiên cứu khoa học, giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn biết cách áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Theo Nghị quyết số 29-NQ/TW, giáo dục cần chuyển từ việc chỉ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hiện nay, khi mà việc phát triển tư duy độc lập và khả năng làm việc nhóm là rất cần thiết.

1.1. Khái niệm và vai trò của năng lực nghiên cứu khoa học

Năng lực nghiên cứu khoa học được định nghĩa là khả năng thực hiện các hoạt động nghiên cứu một cách có hệ thống và hiệu quả. Đối với học sinh lớp 11, việc phát triển năng lực này không chỉ giúp các em hiểu rõ hơn về các khái niệm hóa học mà còn giúp các em hình thành tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề. Năng lực này còn giúp học sinh tự tin hơn trong việc tham gia các cuộc thi nghiên cứu khoa học, từ đó phát huy khả năng sáng tạo và tư duy độc lập. Việc phát triển năng lực nghiên cứu khoa học cũng góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, đáp ứng yêu cầu của xã hội hiện đại.

II. Thực trạng năng lực nghiên cứu khoa học của học sinh lớp 11

Thực trạng năng lực nghiên cứu khoa học của học sinh lớp 11 hiện nay cho thấy nhiều em còn thiếu tự tin và kỹ năng cần thiết để thực hiện các hoạt động nghiên cứu. Một số học sinh chưa nắm vững các phương pháp nghiên cứu cơ bản, dẫn đến việc khó khăn trong việc áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Theo khảo sát, nhiều học sinh cho biết họ chưa được hướng dẫn đầy đủ về cách thức thực hiện các bài tập nghiên cứu nhỏ, điều này ảnh hưởng đến khả năng phát triển năng lực nghiên cứu của các em. Việc thiếu các hoạt động thực tiễn trong dạy học hóa học cũng là một yếu tố cản trở sự phát triển năng lực nghiên cứu khoa học của học sinh. Do đó, cần có những biện pháp cụ thể để nâng cao năng lực này cho học sinh lớp 11.

2.1. Kết quả khảo sát về năng lực nghiên cứu khoa học

Kết quả khảo sát cho thấy chỉ có một tỷ lệ nhỏ học sinh tự tin vào khả năng nghiên cứu khoa học của mình. Nhiều em cho biết họ cảm thấy khó khăn trong việc tìm kiếm thông tin và phân tích dữ liệu. Điều này cho thấy cần có sự can thiệp từ phía giáo viên để hướng dẫn học sinh cách thức thực hiện các hoạt động nghiên cứu. Việc tổ chức các buổi hội thảo, tọa đàm về nghiên cứu khoa học cũng là một cách hiệu quả để khuyến khích học sinh tham gia và phát triển năng lực nghiên cứu của mình.

III. Các biện pháp phát triển năng lực nghiên cứu khoa học cho học sinh

Để nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học cho học sinh lớp 11 trong dạy học hóa học, cần áp dụng một số biện pháp cụ thể. Đầu tiên, giáo viên cần thay đổi phương pháp dạy học, chuyển từ phương pháp truyền thụ kiến thức sang phương pháp nghiên cứu. Việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực sẽ giúp học sinh chủ động hơn trong việc tìm kiếm và xử lý thông tin. Thứ hai, cần thiết kế các bài tập nghiên cứu nhỏ, giúp học sinh có cơ hội thực hành và áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Cuối cùng, việc đánh giá năng lực nghiên cứu khoa học của học sinh cũng cần được thực hiện một cách khoa học và công bằng, từ đó giúp học sinh nhận thức rõ hơn về khả năng của bản thân.

3.1. Đổi mới phương pháp dạy học

Đổi mới phương pháp dạy học là một trong những yếu tố quan trọng để phát triển năng lực nghiên cứu khoa học cho học sinh. Giáo viên cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực như học tập hợp tác, thảo luận nhóm, và thực hành thí nghiệm. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả mà còn khuyến khích các em phát triển tư duy phản biện và khả năng làm việc nhóm. Việc tổ chức các hoạt động ngoại khóa liên quan đến nghiên cứu khoa học cũng là một cách hiệu quả để học sinh có cơ hội thực hành và trải nghiệm thực tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo Nghị quyết số 29-NQ/TW năm 2013, việc phát triển năng lực nghiên cứu khoa học (NL NCKH) cho học sinh trung học phổ thông (THPT) trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo nhân lực. Năng lực này không chỉ giúp học sinh chủ động, sáng tạo trong học tập mà còn góp phần hình thành phẩm chất và kỹ năng cần thiết cho người lao động trong tương lai. Qua khảo sát tại một số trường THPT ở Thành phố Hồ Chí Minh trong năm học 2017–2018, có khoảng 87% giáo viên đã tiếp cận phong trào nghiên cứu khoa học dành cho học sinh, tuy nhiên chỉ 10% trong số đó thường xuyên hướng dẫn học sinh tham gia các hoạt động nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phát triển NL NCKH cho học sinh lớp 11 thông qua việc áp dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp với phương pháp thử sai và giao các bài tập nghiên cứu nhỏ trong dạy học Hóa học hữu cơ. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào chương trình Hóa học lớp 11 tại một số trường THPT ở Thành phố Hồ Chí Minh trong năm học 2017–2018. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả dạy học Hóa học, phát triển năng lực tư duy khoa học và kỹ năng thực hành cho học sinh, đồng thời góp phần đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu giáo dục hiện đại, trong đó nổi bật là:

• Lý thuyết phát triển nhận thức của J. Piaget: Nhấn mạnh vai trò của sự tương tác giữa kinh nghiệm mới và kinh nghiệm cũ trong quá trình học tập, giúp học sinh phát triển tư duy khoa học thông qua hoạt động nghiên cứu.
• Lý thuyết vùng phát triển gần của L.S. Vygotsky: Đề cao việc dạy học phải hướng vào vùng phát triển gần nhất của học sinh, tức là những kiến thức và kỹ năng mà học sinh có thể đạt được với sự hỗ trợ của giáo viên.
• Mô hình ba bình diện của Bernd Meier: Phân biệt rõ quan điểm dạy học, phương pháp dạy học và kỹ thuật dạy học, giúp xây dựng các biện pháp phát triển năng lực nghiên cứu khoa học phù hợp với đặc thù môn Hóa học.
• Cấu trúc năng lực theo mô hình tảng băng trôi: Bao gồm hành động (phần quan sát được), suy nghĩ (kiến thức, kỹ năng, thái độ) và sự mong muốn (động cơ, phẩm chất), trong đó phần suy nghĩ và mong muốn chiếm 80% ảnh hưởng đến hành động của học sinh.
• Cấu trúc năng lực nghiên cứu khoa học: Bao gồm các thành phần phát hiện vấn đề, nêu giả thuyết, thu thập thông tin, đề xuất phương án, thực hiện kế hoạch, ghi nhận kết quả và rút ra kết luận.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: năng lực nghiên cứu khoa học, phương pháp nghiên cứu, phương pháp thử sai, bài tập nghiên cứu nhỏ, dạy học theo phương pháp nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp lý luận và thực tiễn:

• Phương pháp lý luận: Đọc và phân tích tài liệu, tổng hợp các nghiên cứu trước, phân loại và hệ thống hóa kiến thức về NL NCKH và phương pháp dạy học.
• Phương pháp thực tiễn: Quan sát, điều tra thu thập thông tin qua phiếu khảo sát với 29 giáo viên và 257 học sinh tại các trường THPT ở Thành phố Hồ Chí Minh; thực nghiệm sư phạm với các lớp thực nghiệm và đối chứng; mô hình hóa và tổng kết kinh nghiệm.
• Phương pháp toán học: Phân tích thống kê mô tả (bảng phân phối tần số, tần suất, tần suất lũy tích), tính các tham số thống kê đặc trưng, kiểm định giả thuyết bằng phép thử Student để đánh giá hiệu quả các biện pháp.

Cỡ mẫu gồm 29 giáo viên và 257 học sinh được chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện tại các trường THPT có điều kiện thực nghiệm phù hợp. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 10/2017 đến tháng 4/2018, tập trung vào các chương Hóa học hữu cơ lớp 11.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng áp dụng phương pháp nghiên cứu trong dạy học Hóa học: Khoảng 58,6% giáo viên thường xuyên sử dụng phương pháp thông báo, đàm thoại, thuyết trình; chỉ 3,45% sử dụng phương pháp nghiên cứu. Điều này cho thấy phương pháp nghiên cứu chưa được áp dụng rộng rãi trong giảng dạy Hóa học lớp 11.

2. Khó khăn trong phát triển NL NCKH cho học sinh: 80% giáo viên cho rằng học sinh thiếu kỹ năng hợp tác nhóm, tìm kiếm thông tin và tính tích cực sáng tạo là nguyên nhân chính gây khó khăn. Ngoài ra, 75% giáo viên cho biết thời gian dạy học hạn chế và áp lực thi cử cũng ảnh hưởng đến việc áp dụng phương pháp nghiên cứu.

3. Hiệu quả của các biện pháp phát triển NL NCKH: Sau thực nghiệm sư phạm, điểm trung bình bài kiểm tra 15 phút sau thực nghiệm của lớp thực nghiệm tăng khoảng 15% so với lớp đối chứng. Học sinh thực hiện các bài tập nghiên cứu nhỏ có sự tiến bộ rõ rệt về khả năng phát hiện vấn đề, lập giả thuyết và trình bày kết quả nghiên cứu.

4. Ý kiến của giáo viên và học sinh: 85% giáo viên đánh giá cao hiệu quả của phương pháp nghiên cứu kết hợp với phương pháp thử sai và bài tập nghiên cứu nhỏ trong việc phát triển NL NCKH. Học sinh cũng bày tỏ sự hứng thú và chủ động hơn trong học tập khi được tham gia các hoạt động nghiên cứu.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc tăng cường dạy học theo phương pháp nghiên cứu, hướng dẫn giải bài tập theo phương pháp thử sai và giao các bài tập nghiên cứu nhỏ là những biện pháp hiệu quả để phát triển NL NCKH cho học sinh lớp 11. Nguyên nhân là do các biện pháp này giúp học sinh chủ động tiếp cận kiến thức, rèn luyện kỹ năng tư duy phản biện và thực hành khoa học. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả này nhất quán với quan điểm của J. Piaget và L.S. Vygotsky về vai trò của hoạt động nhận thức và vùng phát triển gần trong học tập.

Việc áp dụng các biện pháp này cũng góp phần khắc phục hạn chế của phương pháp truyền thống, vốn chủ yếu dựa vào thuyết trình và ghi nhớ. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh điểm kiểm tra giữa lớp thực nghiệm và đối chứng, cũng như bảng phân tích mức độ biểu hiện các thành phần năng lực nghiên cứu khoa học của học sinh trước và sau thực nghiệm.

Tuy nhiên, việc áp dụng phương pháp nghiên cứu đòi hỏi giáo viên phải có kỹ năng tổ chức, thiết kế bài giảng công phu và sự phối hợp linh hoạt với các phương pháp khác để tránh gây áp lực cho học sinh. Ngoài ra, cần có sự hỗ trợ về cơ sở vật chất và thời gian phù hợp để đảm bảo hiệu quả.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng giáo viên về phương pháp nghiên cứu: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về thiết kế bài giảng theo phương pháp nghiên cứu, kỹ năng hướng dẫn học sinh thực hiện các bài tập nghiên cứu nhỏ. Mục tiêu nâng cao tỷ lệ giáo viên sử dụng phương pháp nghiên cứu lên ít nhất 30% trong vòng 2 năm. Chủ thể thực hiện: Sở Giáo dục và Đào tạo, các trường đại học sư phạm.

2. Xây dựng và phổ biến hệ thống bài tập nghiên cứu nhỏ phù hợp chương trình Hóa học lớp 11: Thiết kế các bài tập có tính ứng dụng cao, vừa sức học sinh, giúp phát triển các thành phần năng lực nghiên cứu khoa học. Thời gian triển khai trong năm học tiếp theo. Chủ thể thực hiện: Bộ môn Hóa học các trường THPT, nhóm chuyên gia giáo dục.

3. Tăng cường đầu tư cơ sở vật chất phòng thí nghiệm và thiết bị dạy học: Đảm bảo 100% trường THPT có phòng thí nghiệm đạt chuẩn để phục vụ các hoạt động nghiên cứu khoa học của học sinh. Thời gian thực hiện trong 3 năm. Chủ thể thực hiện: Sở Giáo dục và Đào tạo, các nhà tài trợ.

4. Khuyến khích tổ chức các cuộc thi nghiên cứu khoa học dành cho học sinh: Tạo sân chơi bổ ích, thúc đẩy học sinh tham gia nghiên cứu, phát huy sáng tạo. Mở rộng quy mô và nâng cao chất lượng các cuộc thi trong phạm vi thành phố và quốc gia. Chủ thể thực hiện: Bộ Giáo dục và Đào tạo, các trường THPT.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên bộ môn Hóa học THPT: Nắm bắt các biện pháp đổi mới phương pháp dạy học, phát triển năng lực nghiên cứu khoa học cho học sinh, từ đó nâng cao hiệu quả giảng dạy và tạo hứng thú học tập.

2. Nhà quản lý giáo dục và cán bộ chuyên môn: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, kế hoạch đào tạo giáo viên và phát triển chương trình giáo dục theo hướng phát triển năng lực.

3. Sinh viên sư phạm và nghiên cứu sinh ngành Giáo dục học: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, mô hình phát triển năng lực nghiên cứu khoa học trong dạy học Hóa học, phục vụ cho học tập và nghiên cứu chuyên sâu.

4. Phụ huynh và học sinh THPT: Hiểu rõ vai trò và lợi ích của năng lực nghiên cứu khoa học trong học tập, từ đó phối hợp với nhà trường và giáo viên để hỗ trợ học sinh phát triển toàn diện.

Câu hỏi thường gặp

1. Năng lực nghiên cứu khoa học là gì và tại sao quan trọng với học sinh THPT?
   Năng lực nghiên cứu khoa học là khả năng phát hiện vấn đề, lập giả thuyết, thu thập và xử lý thông tin, thực hiện kế hoạch nghiên cứu và rút ra kết luận. Đây là kỹ năng thiết yếu giúp học sinh phát triển tư duy phản biện, sáng tạo và kỹ năng thực hành, phục vụ học tập và cuộc sống.

2. Phương pháp nghiên cứu trong dạy học Hóa học được áp dụng như thế nào?
   Phương pháp nghiên cứu đặt học sinh vào vai trò nhà khoa học, khuyến khích các em tự tìm hiểu, đặt câu hỏi, thực hiện thí nghiệm và giải quyết vấn đề. Ví dụ, học sinh được giao nhiệm vụ nghiên cứu phản ứng hóa học cụ thể, từ đó rút ra kết luận khoa học.

3. Phương pháp thử sai có vai trò gì trong phát triển năng lực nghiên cứu?
   Phương pháp thử sai giúp học sinh tự mình thử nghiệm các giả thuyết, điều chỉnh và hoàn thiện kết quả nghiên cứu. Qua đó, học sinh rèn luyện kỹ năng tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề một cách chủ động.

4. Các bài tập nghiên cứu nhỏ được thiết kế như thế nào?
   Các bài tập nghiên cứu nhỏ là các nhiệm vụ học tập có tính ứng dụng thực tiễn, phù hợp với nội dung chương trình Hóa học lớp 11, giúp học sinh thực hành kỹ năng nghiên cứu qua từng bước nhỏ, dễ tiếp cận và có thể hoàn thành trong thời gian ngắn.

5. Làm thế nào để giáo viên khắc phục khó khăn khi áp dụng phương pháp nghiên cứu?
   Giáo viên cần được đào tạo bài bản về phương pháp nghiên cứu, có kế hoạch thiết kế bài giảng phù hợp, phối hợp linh hoạt với các phương pháp khác, đồng thời tận dụng tối đa các thiết bị và tài liệu hỗ trợ. Việc chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ từ nhà trường cũng rất quan trọng.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về năng lực nghiên cứu khoa học và phương pháp nghiên cứu trong dạy học Hóa học lớp 11.
• Thực trạng cho thấy phương pháp nghiên cứu chưa được áp dụng rộng rãi do nhiều khó khăn về kỹ năng và điều kiện thực tế.
• Các biện pháp tăng cường dạy học theo phương pháp nghiên cứu, phương pháp thử sai và bài tập nghiên cứu nhỏ đã được thiết kế và thực nghiệm thành công, góp phần phát triển NL NCKH cho học sinh.
• Kết quả thực nghiệm cho thấy sự tiến bộ rõ rệt về điểm số và năng lực nghiên cứu của học sinh lớp thực nghiệm so với lớp đối chứng.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao năng lực giáo viên, cải thiện cơ sở vật chất và khuyến khích hoạt động nghiên cứu khoa học trong nhà trường.

Các trường THPT và cơ quan quản lý giáo dục cần triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng để nâng cao chất lượng dạy học và phát triển năng lực nghiên cứu khoa học cho học sinh. Để biết thêm chi tiết và ứng dụng thực tiễn, quý độc giả và nhà giáo dục có thể liên hệ với tác giả hoặc tham khảo toàn văn luận văn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC HOÁ HỌC LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu 1. Trên thế giới Dạy - học theo hướng nghiên cứu đã được thực hiện ở nhiều nước, đặc biệt vào những năm 70 của thế kỷ XX tại các nước Pháp, Hoa Kỳ, Liên Xô (cũ).

Đã có rất nhiều tác phẩm của các nhà lý luận dạy học, tâm lý học nhằm đưa ra quan điểm và chỉ dẫn các biện pháp thực hiện PPNC trong dạy học. Theo thuyết phát minh nhận thức của J.Piaget, nhà tâm lý học và triết học người Thụy Sĩ J. Piaget (1896- 980) đã viết “Phần lớn các tình huống học tập có sự tác động qua lại của hai quá trình: chúng ta giải thích những gì chúng ta trải nghiệm, từ đó chúng ta biết được kinh nghiệm mới có phù hợp với kinh nghiệm cũ hay không, chúng ta phân biệt và nghiên cứu những khác biệt đó” (Wadsworth, B. Kant (1724 -1804) là một trong những triết gia quan trọng nhất của nước Đức, cũng đã nói “cách tốt nhất để hiểu là làm” (trong hệ thống đạo đức học của Kant) Ở Mỹ, cuốn sách “Research Methods in Education: An Introduction (9th Edition)” - Phương pháp nghiên cứu trong giáo dục: Giới thiệu (ấn bản lần thứ 9) của tác giả William Wiersma (1931-2014) – một giáo sư nghiên cứu và thống kê người Hà Lan, mô tả cách thiết kế nghiên cứu định lượng và định tính, đo lường, lấy mẫu, và thống kê, được trình bày như là công cụ nghiên cứu cần thiết.

Các tác giả cũng đề cập đến tính hữu ích của dạy học theo phương pháp nghiên cứu, giúp sinh viên nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học. Các tác giả phác thảo bản chất của nghiên cứu giáo Luan van 5 dục và xác định rõ các bước trong quá trình nghiên cứu, mô tả cách viết đề cương nghiên cứu và báo cáo nghiên cứu sau khi hoàn thành. Rowland (1869 – 1940) – một nhà giáo dục người Mỹ cho rằng GV nên đặt bối cảnh và cung cấp kiến thức chuyên môn, nhưng yêu cầu phải là một câu hỏi đến từ HS. Ông phát biểu: “Hãy nghĩ đến việc dạy học của bạn như một hoạt động nghiên cứu.

Thay vì nói, mục đích của tôi là dạy điều này thì hãy nói, mục tiêu của tôi là tìm ra một cái gì đó”. “The Art and Science of Teaching” - Nghệ thuật và Khoa học giảng dạy của tác giả Robert J. Marzano sinh ngày 8 tháng 10 năm 1946, là một diễn giả, huấn luyện viên và nhà nghiên cứu giáo dục tại Hoa Kỳ. Sách trình bày một mô hình đảm bảo cho chất lượng giảng dạy, tìm hiểu điểm mạnh và điểm yếu của từng cá nhân HS.

Hướng dẫn trong sách giúp GV kiểm tra và phát triển kiến thức và kỹ năng của HS, giúp HS có thể đạt được sự kết hợp năng động của nghệ thuật và khoa học. Handbook of Research on Science Teaching and Learning - Sổ tay nghiên cứu về giảng dạy và học tập khoa học: Dự án của Hiệp hội giáo viên khoa học quốc gia, của tác giả Dorothy L. Gabel (1933 – 2008), một giáo sư giáo dục người Hoa kỳ. Cẩm nang điều tra toàn diện về nghiên cứu giáo dục khoa học, đã được các chuyên gia trong lĩnh vực biên soạn nhằm cung cấp sự đánh giá về tầm quan trọng của nghiên cứu, đánh giá những phát triển mới và kiểm tra xung đột, tranh cãi các vấn đề hiện tại.

Sổ tay nghiên cứu về giảng dạy và học tập khoa học là một tài liệu tham khảo cần thiết cho tất cả GV giáo dục khoa học cũng như các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực này. “Action Research: A Guide for the Teacher Researcher”, ấn phẩm lần thứ 6 của tác giả Geoffrey E. Mills hướng dẫn cụ thể từng bước thiết thực cho GV về cách tổ chức các hoạt động nghiên cứu trong dạy học thông qua nhiều hình minh họa cụ thể. Ở Việt Nam Trong nội san khoa học và đào tạo, số 2, 5/2004, Trường Đại học Dân lập Văn Lang, “phương pháp dạy - học theo hướng nghiên cứu” của GS.

Phan Huy Xu. Theo tác giả, PPDH nghiên cứu là một trong những phương pháp cơ bản của quan điểm dạy - học lấy HS làm trung tâm; là PPDH hướng HS vào việc giải quyết vấn đề và khám phá. Bản chất của phương pháp này là tổ chức hoạt động, tìm tòi, sáng tạo, nhằm làm cho HS giải quyết những vấn đề cần thiết về lý luận và thực tiễn. Vai trò của GV là xây dựng những bài tập nhằm yêu cầu HS ứng dụng sáng tạo những kiến thức cơ bản (quan điểm, khái niệm, phương pháp) vào việc giải quyết vấn đề nhưng phải chú ý tính vừa sức kết hợp với tính phức tạp dần của vấn đề.

Trong qúa trình HS tự lực làm việc, GV cần đóng vai trò tổ chức, hướng dẫn, kiểm tra kết quả và cùng HS đánh giá công việc. PPDH theo hướng nghiên cứu có thể tổ chức theo hình thức làm bài tập trong lớp với thời lượng thích hợp, hoặc tổ chức làm bài tập ở nhà. Tác giả nhấn mạnh một số điều kiện để sử dụng có hiệu qủa PPDH theo hướng nghiên cứu: - GV cần phải chuẩn bị chu đáo bài dạy và luôn luôn đóng vai trò là người tổ chức, hướng dẫn, không được làm thay HS. - HS cần phải biết cách làm việc độc lập và rèn luyện năng lực tư duy với việc sử dụng các bảng thống kê, biểu đồ, bản đồ.

- GV cần cung cấp các dữ kiện, thông tin, bài toán nhận thức để HS làm việc, giảm bớt câu trả lời tái hiện, cần đưa ra các câu hỏi tìm tòi sáng tạo và bài tập tự nghiên cứu. - Cần có sự mềm dẻo, linh hoạt về hình thức tổ chức lớp học để HS có thời gian tra cứu, tìm tòi tài liệu, giáo trình, sách tham khảo. Trong bài viết “Dạy học theo phương pháp nghiên cứu khoa học - phương pháp thích hợp với đào tạo ở đại học” của tác giả Lê Quang Sơn, Trường ĐHSP Đà nẵng. Tác giả nêu quan điểm: “Dạy học theo phương pháp NCKH là sự lựa chọn cho nền giáo dục đại học hiện đại” (Lê Quang Sơn, 2005).

Cùng ý kiến với PGS.TS Phan Huy Xu, tác giả cũng đề cập đến các bước cơ bản trong PPNC. Mỗi Luan van 7 bước là hoạt động phối hợp của người dạy và người học theo nguyên tắc người dạy hướng dẫn, cố vấn, trợ giúp - người học chủ động tiến hành việc tìm kiếm, giải quyết vấn đề bằng các kỹ thuật dạy học khác nhau: tự nghiên cứu, quan sát, làm thực nghiệm, thảo luận, thuyết trình, làm báo cáo…. Có rất nhiều sách viết về đề tài NCKH, chẳng hạn như sách trình bày phương pháp thực hiện đề tài NCKH của Trịnh Văn Biều được viết vào năm 2005 “Phương pháp thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học”. Song song đó, những kiến thức về phương pháp luận, cấu trúc một công trình NCKH, vấn đề khoa học được trình bày theo một mối liên hệ logic với ý tưởng khoa học và những hướng dẫn cụ thể cho những người mới bước vào nghiên cứu, đặc biệt lưu ý tới các đối tượng là SV và nghiên cứu sinh được thể hiện trong sách Vũ Cao Đàm (1999) “Phương pháp luận nghiên cứu khoa học”.

Một số công trình nghiên cứu cũng đã nghiên cứu về năng lực của HS trong dạy học nhằm phát triển một số năng lực cần thiết cho HS. Chẳng hạn, vào năm 2011 tác giả Trần Thị Thu Huệ đã bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ giáo dục học, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam với đề tài “Phát triển một số năng lực của học sinh trung học phổ thông thông qua phương pháp và sử dụng thiết bị trong dạy học Hóa học vô cơ”. Trong luận án này, tác giả đã đề ra các biện pháp để phát triển một số năng lực cho HS phổ thông như sau: (1) Sử dụng PPDH theo góc và sử dụng thiết bị dạy học hiện đại. (2) Sử dụng PPDH theo hợp đồng và sử dụng thiết bị dạy học.

(3) Sử dụng PPDH theo dự án và sử dụng thiết bị dạy học. Bên cạnh một số luận án Tiến sĩ nghiên cứu đề tài phát triển năng lực cho HS, gần đây vào năm 2016, tác giả Lê Thị Thơ đã nghiên cứu đề tài về bồi dưỡng NL NCKH cho GV và bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ giáo dục học “Bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học – công nghệ cho giảng viên Cao đẳng nghề vùng đồng bằng sông Cửu Long”. Nội dung chính của đề tài là xây dựng quy trình bồi dưỡng nhằm nâng cao năng lực và chất lượng hoạt động NCKH – công nghệ của GV cao đẳng nghề vùng đồng bằng sông Cửu Long, góp phần nâng hiệu quả đào tạo của các trường cao đẳng nghề trong giai đoạn hiện nay ở vùng đồng bằng sông Cửu Long. Luan van 8 Theo xu hướng đổi mới giáo dục, ở Việt Nam đã có rất nhiều đề tài nghiên cứu về năng lực và NL NCKH cho HS: - Đề tài “Phát triển năng lực nghiên cứu khoa học cho học sinh thông qua hình thức dạy học dự án trong dạy học Hóa học lớp 11 nâng cao” của tác giả Nguyễn Xuân Qui (2014), ĐHSP Tp.

Trong đề tài này tác giả đã hệ thống hóa cơ sở lí luận và thực tiễn của việc phát triển NL NCKH thông qua hình thức dạy học dự án; đề xuất nguyên tắc lựa chọn chủ đề dự án dạy học, quy trình dạy học dự án và cung cấp một số dự án dạy học hóa học. Tác giả đã xây dựng tiêu chí đánh giá NL NCKH của HS THPT. - Đề tài “Phát triển năng lực nghiên cứu khoa học cho học sinh bằng mô hình dạy học 5E phần Hóa hữu cơ lớp 11, trường TCCN” của tác giả Châu Thị Mỹ Uy (2017), ĐHSP Tp.HCM cũng nghiên cứu về biện pháp phát triển NL NCKH cho HS lớp 11. Tổng hợp cơ sở lí luận về PPDH theo mô hình 5E, tác giả đề xuất một số biện pháp phát triển NL NCKH cho HS, cung cấp thêm nguồn tư liệu cho GV THPT ở mọi miền gần xa.

Trong tạp chí khoa học ĐHSP Tp.HCM, số 6 (72) năm 2015, tác giả Nguyễn Xuân Qui đã trình bày một số biện pháp phát triển NL NCKH của HS trong dạy học bộ môn Hóa học với tên đề tài“Một số biện pháp phát triển năng lực nghiên cứu khoa học cho học sinh trong dạy học Hóa học”. Tóm lại, đã có nhiều đề tài và bài báo về sử dụng PPDH nghiên cứu và phát triển NL NCKH cho HS.