CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CẠNH TRANH VÀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA DOANH NGHIỆP 1. Cơ sở lý luận về vấn đề nghiên cứu 1. Các khái niệm về cạnh tranh Cạnh tranh là nhân tố thiết yếu của mọi quá trình vận động và phát triển. Không có cạnh tranh sẽ không có sự phát triển đi lên hướng theo sự tiến bộ của xã hội, khoa học công nghệ và giá trị cốt lõi của sự sống.
Mọi sự vật hiện tượng, mọi sinh vật, mọi hoạt động trên trái đất đều vận động theo cách riêng, phát triển theo quy luật riêng nhưng đều sử dụng một yếu tố chung là cạnh tranh để tồn tại và phát triển lâu dài. Theo đó, Giáo trình “Kinh tế chính trị học Mác – Lênin”, xuất bản năm 2005 định nghĩa: “Cạnh tranh là sự ganh đua, sự đấu tranh về kinh tế giữa các chủ thể tham gia sản xuất - kinh doanh với nhau nhằm giành những điều kiện thuận lợi trong sản xuất - kinh doanh, tiêu thụ hàng hóa hoặc dịch vụ để thu được nhiều lợi ích nhất cho mình. Mục tiêu của cạnh tranh là giành lợi ích, lợi nhuận lớn nhất, bảo đảm sự tồn tại và phát triển của chủ thể tham gia cạnh tranh”. Từ điển kinh doanh của Anh (Xuất bản năm 1992): “Cạnh tranh được xem là sự ganh đua, sự kình địch giữa các nhà kinh doanh trên thị trường nhằm tranh giành cùng một loại tài nguyên sản xuất hoặc cùng một loại khách hàng về phía mình”.
Theo từ điển Bách khoa toàn thư Việt Nam: “Cạnh tranh là hoạt động tranh đua giữa những người sản xuất hàng hoá, giữa các thương nhân, các nhà kinh SVTH: Cao Thị Nhàn 5 van Khóa luận tốt nghiệp GVHD: ThS. Trương Thị Hương Xuân doanh trong nền kinh tế thị trường, bị chi phối bởi quan hệ cung - cầu, nhằm giành các điều kiện sản xuất, tiêu thụ và thị trường có lợi nhất”.D Nordhuas đã nói: “Cạnh tranh là sự kình địch giữa các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau để giành khách hàng và thị trường” (Kinh tế học – xuất bản lần thứ 12). Trong cuốn “Thị trường, chiến lược, cơ cấu” của Giáo sư Tôn Thất Nguyễn Thiêm cho rằng: “Cạnh tranh trên thương trường phải là sự cạnh tranh lành mạnh, cạnh tranh không phải để diệt trừ đối thủ của mình mà là để đem lại cho khách hàng những giá trị gia tăng cao hơn và lạ hơn để khách hàng lựa chọn mình chứ không phải đối thủ của mình”. Micheal Porter cho rằng: “ Cạnh tranh là vấn đề cơ bản quyết định thành công hay thất bại của doanh nghiệp.
Cạnh tranh cũng xác định tính phù hợp của các hoạt động của doanh nghiệp để đạt đến kết quả sau cùng, chẳng hạn như cải tiến, liên kết văn hóa hoặc thực thi đúng đắn (Michael Porter, 2008, Chiến lược kinh doanh) Từ những khái niệm khác nhau, chúng ta có thể tóm gọn ý chính rằng: Cạnh tranh không phải là tìm mọi cách để tiêu diệt lẫn nhau mà cạnh tranh là động lực thúc đẩy các doanh nghiệp – chủ thể tham gia không ngừng hoàn thiện và nâng cao năng lực bản thân để tạo ra sự khác biệt so với đối thủ, từ đó thu hút khách hàng và thu về các khoản lợi nhuận về mặt kinh tế. Các hình thái cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường Trong nền kinh tế thị trường có nhiều hình thái cạnh tranh và sự cạnh tranh ở mỗi hình thái nó lại thể hiện một cách khác nhau. Căn cứ vào phạm vi ngành kinh tế Cạnh tranh trong nội bộ ngành Là cạnh tranh giữa doanh nghiệp sản xuất và doanh nghiệp tiêu thụ của một loại sản phẩm hàng hóa dịch vụ nào đó. Cạnh tranh trong nội bộ ngành dẫn đến sự SVTH: Cao Thị Nhàn 6 van Khóa luận tốt nghiệp GVHD: ThS.
Trương Thị Hương Xuân hình thành nên giá cả thị trường trên cơ sở giá trị xã hội của loại hàng hóa dịch vụ đó. Cạnh tranh giữa các ngành Là sự cạnh tranh giữa các chủ doanh nghiệp trong các ngành kinh tế khác nhau, nhằm giành lấy lợi nhuận lớn nhất. Trong quá trình cạnh tranh này, các chủ doanh nghiệp luôn say mê với những ngành đầu tư có lợi nhuận nên đã chuyển vốn từ ngành ít lợi nhuận sang ngành nhiều lợi nhuận. Sự điều chuyển tự nhiên theo tiếng gọi của lợi nhuận này sau một thời gian nhất định sẽ hình thành nên một sự phân phối vốn hợp lý giữa các ngành sản xuất, để rồi kết quả cuối cùng là, các chủ doanh nghiệp đầu tư ở các ngành khác nhau với số vốn như nhau thì cũng chỉ thu được như nhau, tức là hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân giữa các ngành.
Căn cứ vào tính chất cạnh tranh thì cạnh tranh được chia làm 3 loại: Thị trường cạnh tranh hoàn hảo Là mô hình kinh tế được mô tả là một mẫu kinh tế lí tưởng, ở đó không có người sản xuất hay người tiêu dùng nào có quyền hay khả năng khống chế được thị trường, làm ảnh hưởng đến giá cả. Cạnh tranh hoàn hảo được cho là sẽ dẫn đến hiệu quả kinh tế cao. Đặc điểm cơ bản của thị trường cạnh tranh hoàn hảo là có rất nhiều người mua và người bán trên thị trường; sản phẩm trên thị trường tương đối đồng nhất; mọi thông tin về giá cả, vận chuyển, lưu thông, trao đổi đều được người mua và người bán nắm rõ; chính vì vậy, việc gia nhập và rút khỏi thị trường tương đối dễ dàng. Các doanh nghiệp tham gia trong thị trường chấp nhận giá và không có sức mạnh trên thị trường, đường cầu của doanh nghiệp dãn hoàn toàn và doanh thu cận biên co dãn hoàn toàn hay nó là đường nằm ngang song song với trục hoành.
Tuy nhiên, thị trường cạnh tranh hoàn hảo là thị trường lý tưởng khó có thể xảy ra trong thực tế. Cạnh tranh không hoàn hảo Là thị trường trong đó cạnh tranh hoàn hảo không được đảm bảo vì ít nhất có một người bán (người mua) tương đối lớn, đủ để tác động đến giá cả thị trường. SVTH: Cao Thị Nhàn 7 van Khóa luận tốt nghiệp GVHD: ThS. Trương Thị Hương Xuân Cạnh tranh không hoàn hảo dùng để chỉ bất kì một hình thái thị trường không hoàn hảo nào.
Cạnh tranh độc quyền Là hình thái trên thị trường chỉ có một hoặc một số ít người bán sản phẩm hoặc dịch vụ nào đó, giá của sản phẩm hoặc dịch vụ đó sẽ được họ quyết định mà không phụ thuộc vào quan hệ cung cầu. Cạnh tranh độc quyền bao gồm: + Độc quyền: chỉ có một người bán một mặt hàng sản phẩm + Độc quyền nhóm bán: Là thị trường mà ở đó chỉ có một số nhỏ người bán + Cạnh tranh độc quyền: Có nhiều người án nhưng mỗi người đều tìm cách làm cho sản phẩm của mình trở nên khác biệt + Độc quyền mua: Thị trường chỉ có một người mua một mặt hàng + Độc quyền nhóm mua: Thị trường trong đó chỉ có một số lượng nhỏ người mua. Căn cứ vào thủ đoạn sử dụng thì cạnh tranh chia làm 2 loại: Cạnh tranh lành mạnh là cạnh tranh đúng luật pháp, phù hợp với chuẩn mực xã hội và đợc xã hội thừa nhận, nó thướng diễn ra sòng phẳng, công bằng và công khai. Cạnh tranh không lành mạnh là cạnh tranh dựa bào kẽ hổ của luật pháp, trái với chuẩn mực xã hội và bị xã hội lên án (như trốn thuế buôn lậu, móc ngoặc, khủng bố vv.
Vai trò của cạnh tranh Theo Giáo trình “Kinh tế chính trị Mác - Lênin (2005) thì vai trò của cạnh tranh được biểu hiện qua chức năng của nó. Ở đây, đề tài chia nhỏ các vai trò phù hợp với từng đối tượng trong nền kinh tế: doanh nghiệp, người tiêu dùng và nền kinh tế. Đối với doanh nghiệp SVTH: Cao Thị Nhàn 8 van Khóa luận tốt nghiệp GVHD: ThS. Trương Thị Hương Xuân Như đã nói, cạnh tranh là yếu tố tất yếu trong nền kinh tế thị trường đối với mỗi doanh nghiệp.
Cạnh tranh buộc các doanh nghiệp không ngừng nâng cao chất lượng sản phẩm dịch vụ, thay đổi kiểu dáng mẫu mã sản phẩm thích hợp với nhu cầu của khách hàng. Quá trình này nếu làm tốt, doanh nghiệp có thể tồn tại và phát triển ổn định còn nếu làm không tốt, các doanh nghiệp sẽ tự động bị đào thải khỏi thị trường theo quy luật chọn lọc tự nhiên. “Nơi nào không có cạnh tranh thì nơi đó không có thị trường” (Khuyết danh) khẳng định cạnh tranh là yếu tố tất yếu trong thị trường mà bất kì doanh nghiệp nào cũng cùng đối diện. Cạnh tranh quyết định sự tồn tại và phát triển của mỗi doanh nghiệp, thúc đẩy sự phát triển, góp phần vào sự phát triển kinh tế do nó có khả năng cạnh tranh tác động đến kết quả tiêu thụ sản phẩm - khâu quyết định việc doanh nghiệp có nên sản xuất nữa hay không.
Cạnh tranh buộc người sản xuất phải năng động, nhạy bén, nắm bắt tốt hơn nhu cầu của người tiêu dùng, tích cực nâng cao tay nghề, thường xuyên cải tiến kỹ thuật, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào trong quá trình sản xuất hàng hóa và dịch vụ. Cạnh tranh là động lực cho sự phát triển của doanh nghiệp, thúc đẩy doanh nghiệp tìm ra những biện pháp nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh, nâng cao năng suất lao động, chất lượng và hiệu quả kinh tế. Cạnh tranh quyết định vị trí của doanh nghiệp trên thị trường thông qua thị phần của doanh nghiệp so với đối thủ cạnh tranh. Cạnh tranh mang đến nhiều thách thức mới, liên tục bắt buộc mỗi doanh nghiệp phải luôn đổi mới sáng tạo, mạnh dạn đầu tư cho những công nghệ - khoa học kĩ mới để tự tạo cho mình những lợi thế hơn hẳn đối thủ từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của bản thân doanh nghiệp.
Nhờ đó mà tình hình sản xuất của đất nước được phát triển, năng suất lao động được nâng cao. Đứng ở góc độ lợi ích xã hội, cạnh tranh là một hình thức mà Nhà nước sử dụng để chống độc quyền, tạo cơ hội để người tiêu dùng có thể lựa chọn được những sản phẩm có chất lượng tốt, giá rẻ. Có cạnh tranh, hàng hoá sẽ có chất lượng ngày càng tốt hơn, mẫu mã ngày càng đẹp hơn, phong phú hơn, đa dạng hơn và đáp ứng tốt hơn những yêu cầu của người tiêu dùng trong xã hội. Người tiêu dùng có thể thoải mái, dễ dàng trong việc lựa chọn các sản phẩm phù hợp với túi SVTH: Cao Thị Nhàn 9 van Khóa luận tốt nghiệp GVHD: ThS.
Trương Thị Hương Xuân tiền và sở thích của mình.