Nghiên Cứu Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Sản Xuất Ngô Trên Đất Dốc Vùng Bắc Trung Bộ

Cây ngô (Zea mays L.) đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế nông nghiệp Việt Nam, đặc biệt là ở… 195 trang · Viện Khoa Học Nông Nghiệp Việt Nam · 2022.

• Tác giả: Trịnh Đức Toàn
• Người hướng dẫn: TS. Lương Văn Vàng
• Trường học: Viện Khoa Học Nông Nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Khoa Học Cây Trồng
• Đề tài: Nghiên Cứu Một Số Giải Pháp Kỹ Thuật Nâng Cao Hiệu Quả Sản Xuất Ngô Trên Đất Dốc Vùng Bắc Trung Bộ
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI
• Mục tiêu tổng quát
• Mục tiêu cụ thể
• Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN
• Ý nghĩa khoa học của đề tài
• Ý nghĩa thực tiễn của đề tài
• NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Cơ sở lý luận của đề tài
• 1.1.1. Nghiên cứu về phân nhóm thời gian sinh trưởng và tính thích ứng của cây ngô
• 1.2. Cơ sở thực tiễn của đề tài
• 1.2.1. Giá trị sử dụng của cây ngô trong đời sống
• 1.2.2. Đất dốc và kỹ thuật canh tác áp dụng
• 1.2.3. Tình hình sản xuất và tiêu thụ ngô trên Thế giới và Việt Nam
• 1.2.4. Tình hình sản xuất ngô trên địa bàn tỉnh Nghệ An và Thanh Hóa
• 1.2.5. Những khó khăn, thách thức và cơ hội trong sản xuất và tiêu thụ ngô ở Việt Nam
• 1.3. Một số kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.3.1. Kết quả nghiên cứu về chọn tạo giống ngô lai trên Thế giới và ở Việt Nam
• 1.3.2. Kết quả nghiên cứu mật độ trồng ngô trên thế giới và Việt Nam
• 1.3.3. Kết quả nghiên cứu phân bón cho cây ngô trên thế giới và Việt Nam
• 1.3.4. Một số kết quả nghiên cứu về cơ giới hoá
• 1.3.5. Nghiên cứu về thời vụ trồng ngô trên Thế giới và Việt Nam
• 1.3.6. Kết quả nghiên cứu về thuốc bảo vệ thực vật
• 1.4. Một số nhận xét rút ra từ tổng quan
• 2. CHƯƠNG 2: VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vật liệu nghiên cứu
• 2.1.1. Các loại phân bón và vật tư
• 2.2. Điều kiện nghiên cứu
• 2.2.1. Điều kiện khí hậu, thời tiết trong quá trình nghiên cứu
• 2.2.2. Đất thí nghiệm
• 2.3. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.3.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.3.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.4.1. Nội dung 1: Điều tra, đánh giá hiện trạng sản xuất ngô tại Nghệ An và Thanh Hóa
• 2.4.2. Nội dung 2: Nghiên cứu một số giải pháp kỹ thuật nâng cao hiệu quả sản xuất ngô trên đất dốc tại Nghệ An và Thanh Hóa
• 2.4.3. Nội dung 3: Xây dựng mô hình áp dụng tổng hợp các biện pháp kỹ thuật thích hợp (thời vụ, mật độ, phân bón,.) trên giống ngô tuyển chọn được (Giống CS71)
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Nội dung 1: Điều tra, đánh giá hiện trạng sản xuất ngô tại Nghệ An và Thanh Hóa
• 2.5.2. Nội dung 2: Nghiên cứu một số giải pháp kỹ thuật nâng cao hiệu quả sản xuất ngô trên đất dốc tại Nghệ An và Thanh Hóa
• 2.5.3. Xây dựng mô hình áp dụng tổng hợp các biện pháp kỹ thuật thích hợp (thời vụ, mật độ, phân bón,.) trên giống ngô tuyển chọn được (Giống CS71)
• 2.5.4. Các chỉ tiêu nghiên cứu và phương pháp đánh giá
• 2.5.4.1. Các chỉ tiêu về thời gian sinh trưởng, phát triển
• 2.5.4.2. Các chỉ tiêu về hình thái, sinh lý
• 2.5.4.3. Các chỉ tiêu về sâu bệnh hại, mức độ đổ gãy và chịu hạn
• 2.5.4.4. Các chỉ tiêu về các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất
• 2.5.5. Phương pháp tính hiệu quả kinh tế
• 2.5.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Kết quả điều tra tình hình sản xuất ngô tại Nghệ An và Thanh Hóa
• 3.1.1. Kết quả điều tra đặc điểm khí hậu ở vùng Bắc Trung bộ giai đoạn 2012-2017
• 3.1.2. Kết quả điều tra đặc điểm lý hóa tính đất canh tác ngô
• 3.1.3. Kết quả sản xuất ngô vùng Bắc Trung bộ giai đoạn 2012 - 2017
• 3.1.4. Thời vụ và cơ cấu giống ngô ở vùng Bắc Trung bộ giai đoạn 2012 – 2017
• 3.1.5. Tình hình áp dụng kỹ thuật trong sản xuất ngô ở vùng Bắc Trung bộ
• 3.1.6. Diễn biến các loại sâu bệnh trên cây ngô giai đoạn 2012 – 2017
• 3.1.7. Hiệu quả sản xuất ngô ở Bắc Trung bộ qua các thời vụ khác nhau
• 3.1.8. Hệ thống cung cấp giống, phương thức thu hoạch và mô hình tiêu thụ ngô vùng Bắc Trung bộ
• 3.1.9. Một số yếu tố thuận lợi và hạn chế trong sản xuất ngô ở vùng Bắc Trung bộ
• 3.2. Kết quả nghiên cứu một số giải pháp kỹ thuật nâng cao hiệu quả sản xuất ngô trên đất dốc tại Nghệ An và Thanh Hóa
• 3.2.1. Kết quả nghiên cứu xác định giống ngô phù hợp trồng trên đất dốc tại Nghệ An và Thanh Hóa
• 3.2.2. Kết quả nghiên cứu xác định thời vụ thích hợp cho sản xuất ngô trên đất dốc tại Nghệ An và Thanh Hóa (thí nghiệm thực hiện trên giống ngô CS71)
• 3.2.3. Kết quả nghiên cứu xác định mật độ, liều lượng phân bón thích hợp cho giống ngô được tuyển chọn (giống CS71)
• 3.2.4. Kết quả nghiên cứu thử nghiệm cơ giới hóa trong sản xuất ngô trên đất dốc
• 3.2.5. Kết quả nghiên cứu một số biện pháp phòng trừ sâu bệnh hại, cỏ dại trong sản xuất ngô trên đất dốc tại Nghệ An và Thanh Hóa (thí nghiệm thực hiện trên giống ngô CS71)
• 3.2.6. Đề xuất quy trình kỹ thuật canh tác tổng hợp cho cây ngô trên đất dốc các tỉnh Bắc Trung Bộ
• 3.3. Kết quả xây dựng mô hình áp dụng tổng hợp các biện pháp kỹ thuật thích hợp (thời vụ, mật độ, phân bón,.) trên giống ngô tuyển chọn được
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: ĐẶC ĐIỂM MỘT SỐ GIỐNG NGÔ THAM GIA THÍ NGHIỆM
• PHỤ LỤC 2: MỘT SỐ HÌNH ẢNH TRONG QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN
• PHỤ LỤC 3: XỬ LÝ THỐNG KÊ
• PHỤ LỤC 4: HIỆU QUẢ KINH TẾ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nâng Cao Hiệu Quả Sản Xuất Ngô Trên Đất Dốc

Cây ngô (Zea mays L.) đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế nông nghiệp Việt Nam, đặc biệt là ở vùng Bắc Trung Bộ. Việc nâng cao hiệu quả sản xuất ngô trên đất dốc không chỉ giúp tăng năng suất mà còn bảo vệ môi trường và cải thiện đời sống nông dân. Đất dốc tại vùng này thường gặp nhiều thách thức như xói mòn, hạn hán và thiếu nước. Do đó, nghiên cứu và áp dụng các giải pháp kỹ thuật phù hợp là cần thiết.

1.1. Tình Hình Sản Xuất Ngô Tại Vùng Bắc Trung Bộ

Vùng Bắc Trung Bộ có diện tích sản xuất ngô lớn, nhưng năng suất vẫn chưa đạt yêu cầu. Năm 2019, tổng diện tích ngô đạt 182.600 ha, nhưng năng suất bình quân chỉ đạt 47,1 tạ/ha. Điều này cho thấy cần có những biện pháp cải thiện hiệu quả sản xuất.

1.2. Ý Nghĩa Của Việc Nâng Cao Hiệu Quả Sản Xuất Ngô

Nâng cao hiệu quả sản xuất ngô không chỉ giúp tăng thu nhập cho nông dân mà còn góp phần đảm bảo an ninh lương thực quốc gia. Việc áp dụng các kỹ thuật canh tác mới sẽ giúp duy trì độ màu mỡ của đất và bảo vệ môi trường.

II. Những Thách Thức Trong Sản Xuất Ngô Trên Đất Dốc

Sản xuất ngô trên đất dốc tại Bắc Trung Bộ gặp nhiều thách thức như điều kiện khí hậu khắc nghiệt, thiếu nước và xói mòn đất. Những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng ngô. Việc thiếu giống ngô phù hợp với điều kiện địa phương cũng là một trong những nguyên nhân chính.

2.1. Khó Khăn Về Thời Tiết Và Khí Hậu

Thời tiết tại Bắc Trung Bộ thường xuyên thay đổi, với mùa mưa kéo dài và mùa khô hạn hán. Điều này làm cho cây ngô dễ bị thiệt hại, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng sản phẩm.

2.2. Vấn Đề Về Đất Đai Và Tài Nguyên Nước

Đất dốc thường bị xói mòn, làm giảm độ phì nhiêu và khả năng giữ nước. Việc quản lý nước trong sản xuất ngô là một thách thức lớn, đặc biệt trong mùa khô.

III. Phương Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Sản Xuất Ngô Trên Đất Dốc

Để nâng cao hiệu quả sản xuất ngô, cần áp dụng các phương pháp canh tác hiện đại và phù hợp với điều kiện địa phương. Việc lựa chọn giống ngô có khả năng chống chịu tốt và áp dụng các biện pháp kỹ thuật đồng bộ là rất quan trọng.

3.1. Lựa Chọn Giống Ngô Phù Hợp

Giống ngô CS71 đã được chứng minh có khả năng sinh trưởng tốt trên đất dốc, với năng suất cao và khả năng chống chịu tốt với điều kiện bất thuận. Việc sử dụng giống này sẽ giúp tăng năng suất và hiệu quả sản xuất.

3.2. Áp Dụng Kỹ Thuật Canh Tác Hiện Đại

Các biện pháp như quản lý nước, sử dụng phân bón hợp lý và áp dụng cơ giới hóa trong sản xuất sẽ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất ngô. Việc này không chỉ giảm chi phí mà còn tăng năng suất.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng đồng bộ các biện pháp kỹ thuật có thể nâng cao năng suất ngô lên đến 65 tạ/ha. Mô hình thực nghiệm cho thấy hiệu quả kinh tế tăng từ 22-30% so với đối chứng.

4.1. Mô Hình Thực Nghiệm Tại Nghệ An Và Thanh Hóa

Mô hình áp dụng các biện pháp kỹ thuật như thời vụ gieo trồng, mật độ cây và phân bón đã cho kết quả khả quan. Năng suất ngô đạt được cao hơn so với các phương pháp truyền thống.

4.2. Đánh Giá Hiệu Quả Kinh Tế

Việc áp dụng các giải pháp kỹ thuật mới không chỉ nâng cao năng suất mà còn cải thiện thu nhập cho nông dân. Hiệu quả kinh tế từ sản xuất ngô đã tăng đáng kể, góp phần nâng cao đời sống người dân.

V. Kết Luận Và Đề Xuất Tương Lai Cho Sản Xuất Ngô

Nâng cao hiệu quả sản xuất ngô trên đất dốc vùng Bắc Trung Bộ là một nhiệm vụ cấp thiết. Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các giải pháp kỹ thuật phù hợp để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.

5.1. Đề Xuất Các Giải Pháp Kỹ Thuật Mới

Cần nghiên cứu thêm về các giống ngô mới có khả năng thích ứng tốt với điều kiện khí hậu và đất đai tại Bắc Trung Bộ. Việc này sẽ giúp tăng năng suất và hiệu quả sản xuất.

5.2. Tương Lai Của Ngành Sản Xuất Ngô

Ngành sản xuất ngô cần được đầu tư mạnh mẽ hơn về công nghệ và kỹ thuật. Việc này không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Nghiên cứu một số giải pháp kỹ thuật nâng cao hiệu quả sản xuất ngô trên đất dốc vùng Bắc Trung Bộ" do nghiên cứu sinh Trịnh Đức Toàn thực hiện tại Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn - Bộ Giáo dục và Đào tạo), chuyên ngành Khoa học cây trồng, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hồ Quang Đức và TS. Lương Văn Vàng.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Cây ngô (Zea mays L.) là cây lương thực quan trọng thứ hai tại Việt Nam sau cây lúa, giữ vai trò cung cấp nguồn nguyên liệu tinh cho ngành chăn nuôi và công nghiệp chế biến. Vùng Bắc Trung Bộ có hơn 70% diện tích tự nhiên là đồi núi; diện tích ngô của vùng Bắc Trung Bộ và Duyên hải Nam Trung Bộ năm 2019 đạt 182,6 nghìn ha (chiếm 15,5% diện tích ngô cả nước), tập trung chủ yếu tại Nghệ An (47,7 nghìn ha) và Thanh Hóa (46,1 nghìn ha). Tuy nhiên, năng suất ngô bình quân toàn vùng chỉ đạt khoảng 47,1 tạ/ha.

Thực trạng canh tác ngô trên đất dốc tại khu vực này đối mặt với nhiều rào cản kỹ thuật và sinh thái:

• Hiện tượng rửa trôi lớp đất mặt do độ dốc cao và lượng mưa tập trung, dẫn đến suy thoái dinh dưỡng đất nghiêm trọng.
• Rủi ro khí hậu lớn: hạn hán cuối vụ Hè Thu, ngập úng đầu vụ Đông, và đặc biệt là hiện tượng gió Tây Nam khô nóng (gió Lào) trùng vào giai đoạn ngô trỗ cờ - phun râu gây suy giảm nghiêm trọng khả năng kết hạt.
• Cơ cấu giống chưa tối ưu: thiếu các giống ngô lai có khả năng chống chịu điều kiện bất thuận và chống đổ gãy; các giống thương phẩm cũ (Bioseed9797, DK888, LVN10, CP888...) bị thoái hóa và nhiễm sâu bệnh nặng.
• Kỹ thuật canh tác manh mún, thiếu đồng bộ: mật độ gieo trồng và liều lượng phân bón chưa phù hợp; tỷ lệ cơ giới hóa thấp khiến chi phí nhân công tăng cao; tổn thất sau thu hoạch dao động ở mức 13 - 15%.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: thiếu một gói giải pháp kỹ thuật đồng bộ (tuyển chọn giống ngô lai thích ứng, xác định thời vụ gieo trồng tối ưu, mật độ và liều lượng phân bón N-P-K hợp lý, cơ giới hóa khâu làm đất - rạch hàng - tách hạt, và biện pháp bảo vệ thực vật) dành riêng cho địa hình đất dốc tại hai tỉnh trọng điểm Nghệ An và Thanh Hóa nhằm gia tăng năng suất, nâng cao hiệu quả kinh tế và bảo vệ tài nguyên đất.

Mục tiêu nghiên cứu

1. Mục tiêu tổng quát: Nghiên cứu tổng hợp các giải pháp kỹ thuật để nâng cao hiệu quả sản xuất ngô trên đất dốc vùng Bắc Trung Bộ (Nghệ An, Thanh Hóa).
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Đánh giá được hiện trạng sản xuất ngô trên đất dốc vùng Bắc Trung Bộ.
   • Xác định được một số giải pháp kỹ thuật (giống, biện pháp kỹ thuật canh tác...) nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất ngô trên địa bàn tỉnh Nghệ An và Thanh Hóa.
   • Xây dựng được mô hình thực nghiệm áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật thích hợp cho giống ngô lai tuyển chọn trên đất dốc tỉnh Nghệ An và Thanh Hóa.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Cây ngô lai lấy hạt, trọng tâm là tuyển chọn giống ngô lai thích ứng (giống CS71 và các giống đối chứng/so sánh) cùng hệ thống các biện pháp kỹ thuật canh tác (thời vụ, mật độ gieo, phân bón N-P-K, cơ giới hóa, thuốc bảo vệ thực vật).
• Phạm vi không gian: Địa bàn đất dốc tại vùng Bắc Trung Bộ, tập trung khảo sát và bố trí thí nghiệm tại hai tỉnh Nghệ An (huyện Anh Sơn, Nam Đàn, Thanh Chương...) và Thanh Hóa (huyện Như Xuân, Cẩm Thủy, Thạch Thành...).
• Phạm vi thời gian: Thu thập số liệu điều tra hiện trạng giai đoạn 2012 - 2017; thực hiện các thí nghiệm đồng ruộng và mô hình thử nghiệm trong các năm 2015, 2016 và 2017.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tác giả đã hệ thống hóa nguồn tài liệu khoa học trong nước và quốc tế theo các trục nội dung chính:

1. Phân nhóm thời gian sinh trưởng và sinh thái cây ngô:

   • Tiêu chuẩn phân nhóm theo thang điểm FAO (1988) chia 9 nhóm dựa trên chu kỳ ngày sinh trưởng và giống chuẩn từ Wisconsin 1600 đến US 523W.
   • Phân loại của CIMMYT chia thành 4 nhóm sinh trưởng (chín cực sớm, trung bình sớm, chín trung bình, chín muộn) và 4 vùng sinh thái nhiệt đới/ôn đới.
   • Nghiên cứu của Cao Đắc Điểm (1998) và Lưu Trọng Nguyên (1965) về tổng tích nhiệt hoạt động của các nhóm giống ngô (2.000 - 2.800°C).
   • Đinh Thế Lộc và cs (1997) phân nhóm giống theo chiều cao cây, số lóng và số lá.
   • Ngô Hữu Tình (1997, 2003, 2016) cùng các tác giả Phạm Đức Cường, Trần Hồng Uy, Trần Hữu Miện khẳng định phân nhóm thời gian sinh trưởng của ngô dựa vào tổng tích nhiệt hữu hiệu là phương pháp có độ chính xác cao nhất ở các vĩ độ khác nhau tại Việt Nam.

2. Tương tác kiểu gen và môi trường ($G \times E$) cùng tính thích ứng:

   • Signor và Charcosset (2001) phân tích 132 tổ hợp ngô lai trên 229 môi trường trong 12 năm, chỉ ra 6 hiệp phương sai môi trường - sinh lý giải thích 40% tương tác kiểu gen và ngoại cảnh.
   • Bùi Mạnh Cường và cs (2019) nghiên cứu tính ổn định của các giống ngô lai trong hệ thống khảo nghiệm tại Việt Nam.

3. Yếu tố sinh học và phi sinh học tác động lên năng suất ngô:

   • Phạm Văn Lầm (2002), Ngô Hữu Tình (2003) tổng kết các loài sâu hại chủ lực gồm sâu đục thân ngô châu Á (Ostrinia furnacalis), rệp muội (Rhopalosiphum maidis), sâu cắn lá (Mythimna separata), sâu xám (Agrotis ipsilon) và các bệnh nấm như khô vằn (Rhizoctonia solani), đốm lá (Helminthosporium spp.), gỉ sắt (Puccinia maydis).
   • Trần Văn Minh (2004) phân tích các ngưỡng nhiệt độ (tối thích 25 - 30°C), nhu cầu nước (3.000 - 4.000 $\text{m}^3/\text{ha}$/vụ), phản ứng ánh sáng ngày ngắn và độ thoáng khí của đất đối với sinh khối ngô.
   • Lê Thanh Bồn (2006), Ngô Hữu Tình (2003) định lượng lượng hút khoáng đa lượng để tạo 1 tấn hạt ngô: 22,3 kg N; 8,2 kg $\text{P}_2\text{O}_5$; 12,2 kg $\text{K}_2\text{O}$.

4. Kỹ thuật canh tác và bảo tồn đất dốc:

   • Các công trình quốc tế tại Đông Nam Á: Hilger và cs (2013), Borrelli và cs (2020), Vezina và cs (2006), Pansak và cs (2008), Schmitter và cs (2012) chỉ ra xói mòn làm mất tới 150 Mg/ha/năm lớp đất mặt tại vùng núi miền Bắc Việt Nam (Dung và cs, 2008; Dinh và cs, 2021).
   • Nghiên cứu dòng chảy và độ che phủ cây trồng của Ma và cs (2019), Rodrigo Comino và cs (2016), Wang và cs (2011), Anache và cs (2017).
   • Nguyên lý nông nghiệp bảo tồn trên đất dốc (Kassam và cs, 2012; Chauhan và cs, 2012; Garrity, 1999) nhấn mạnh làm đất tối thiểu, che phủ hữu cơ và canh tác theo đường đồng mức.

5. Chọn tạo giống, mật độ gieo trồng và cơ giới hóa:

   • Nghiên cứu chọn giống có sự tham gia của nông dân: Dao và cs (2015), Etwire (2013), Ribeiro và cs (2017), Adu và cs (2021).
   • Lịch sử phát triển ngô lai tại Việt Nam: Trần Hồng Uy (2012), Trần Kim Định và cs (2015), Bùi Mạnh Cường (công nghệ tạo dòng thuần bằng nuôi cấy bao phấn), Phan Xuân Hào (2016 - chỉ thị phân tử SSR).
   • Mật độ gieo trồng: Deng và cs, Sangoi và cs (2002), Lauer và Rankin (2004), Timlin và cs (2014), Gou và cs (2017), Dias và cs (2019), Tạ Thu Cúc và cs (2000), Phan Xuân Hào (2008), Cục Trồng trọt (2006).

Khoảng trống luận án giải quyết

Phần lớn các nghiên cứu trước đây tiếp cận từng yếu tố kỹ thuật đơn lẻ (chỉ khảo nghiệm giống hoặc chỉ khảo sát phân bón) trên chân đất đồng bằng hoặc trung du bằng phẳng. Chưa có công trình nào đánh giá toàn diện và phối hợp đồng bộ các giải pháp kỹ thuật thâm canh (giống lai mới có độ ổn định sinh thái cao, khung thời vụ tránh bất thuận thời tiết, mật độ - phân bón tối ưu, cơ giới hóa khâu nặng nhọc và phác đồ hóa chất bảo vệ thực vật) trên vùng đất dốc vàng đỏ trên đá phiến sét tại Bắc Trung Bộ.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Lý thuyết tương tác kiểu gen và môi trường ($G \times E$): Đánh giá tính ổn định và mức độ thích nghi sinh thái của giống ngô thông qua mô hình hồi quy tuyến tính với chỉ số môi trường.
• Nguyên lý thâm canh ngô hạt: Điều hòa mối quan hệ giữa cá thể và quần thể thông qua mật độ trồng và tối ưu hóa dinh dưỡng khoáng N-P-K theo nguyên tắc cân đối.
• Nguyên lý canh tác đất dốc bền vững: Giảm nhẹ tác động xói mòn, kết hợp cơ giới hóa nông cụ nhỏ phù hợp sườn dốc để giảm chi phí sản xuất.

Phương pháp nghiên cứu cụ thể

Luận án kết hợp đồng thời phương pháp điều tra thu thập thông tin và phương pháp thực nghiệm đồng ruộng:

[Khung nghiên cứu của Luận án]

1. Phương pháp điều tra: Điều tra chọn mẫu ngẫu nhiên các hộ nông dân trồng ngô tại các huyện trọng điểm của Nghệ An và Thanh Hóa; thu thập số liệu khí tượng, thủy văn và mẫu đất phân tích lý hóa tính.
2. Phương pháp bố trí thí nghiệm:
   • Các thí nghiệm được thiết kế theo khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (Randomized Complete Block Design - RCBD) với 3 lần nhắc lại.
   • Thí nghiệm thời vụ, mật độ và phân bón được thực hiện trên giống ngô được tuyển chọn (CS71).
   • Thí nghiệm cơ giới hóa so sánh phương pháp canh tác mới (CTM) ứng dụng máy móc với phương pháp truyền thống (PPTT) sử dụng lao động thủ công.
   • Thí nghiệm thuốc bảo vệ thực vật đánh giá hiệu lực của các hoạt chất trừ cỏ tiền nảy mầm/hậu nảy mầm, trừ sâu đục thân và trừ bệnh nấm khô vằn.
3. Các chỉ tiêu theo dõi:
   • Chỉ tiêu sinh trưởng: Thời gian các giai đoạn sinh trưởng (ngày), chiều cao cây (cm), chiều cao đóng bắp (cm), chỉ số diện tích lá (LAI), trạng thái cây, độ kín bao bắp.
   • Chỉ tiêu chống chịu: Tỷ lệ sâu đục thân (%), tỷ lệ bệnh khô vằn (%), mức độ đổ gãy, khả năng chịu hạn.
   • Yếu tố cấu thành năng suất: Số bắp/cây, số hàng hạt/bắp, số hạt/hàng, khối lượng 1.000 hạt ($P_{1000}$), tỷ lệ hạt/bắp (%), năng suất lý thuyết (NSLT), năng suất thực thu (NSTT, tạ/ha, quy về độ ẩm tiêu chuẩn 14%).
   • Hiệu quả kinh tế: Tổng chi phí sản xuất, tổng thu nhập, lãi thuần và tỷ suất lợi nhuận.
4. Xử lý số liệu: Số liệu thực nghiệm được xử lý thống kê sinh học (phân tích phương sai ANOVA, kiểm định sai khác nhỏ nhất có ý nghĩa $LSD_{0,05}$, hệ số biến động $CV%$) bằng phần mềm chuyên dụng IRRISTAT và Microsoft Excel.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Nguồn dữ liệu thứ cấp từ Tổng cục Thống kê, FAOSTAT, USDA, Cục Trồng trọt, Sở Nông nghiệp và PTNT Nghệ An và Thanh Hóa giai đoạn 2010 - 2019.
• Dữ liệu sơ cấp thu thập từ các phiếu điều tra nông hộ và các bảng số liệu theo dõi thí nghiệm đồng ruộng trực tiếp của tác giả tại trạm thực nghiệm và các huyện Anh Sơn (Nghệ An), Như Xuân (Thanh Hóa).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu và cơ sở khoa học của đề tài

Chương 1 cung cấp bức tranh tổng quan về sinh lý, sinh thái học cây ngô; tình hình sản xuất ngô toàn cầu và trong nước; đồng thời phân tích các hạn chế của vùng đất dốc Bắc Trung Bộ.

Các phát hiện và luận điểm chính:

• Nhu cầu tiêu thụ ngô hạt tại Việt Nam phục vụ chế biến thức ăn chăn nuôi gia tăng mạnh; năm 2019 Việt Nam phải nhập khẩu 11,7 triệu tấn ngô hạt (trị giá 2,3 tỷ USD) và năm 2020 vượt 12 triệu tấn, do sản xuất nội địa (đạt 4,76 triệu tấn năm 2019) chỉ đáp ứng gần 30% nhu cầu.
• Năng suất ngô bình quân của Việt Nam (48,0 tạ/ha năm 2019) đã đạt 82,5% mức bình quân thế giới nhưng vẫn thấp hơn tiềm năng.
• Địa bàn Bắc Trung Bộ (chủ yếu Nghệ An và Thanh Hóa) có điều kiện địa hình phức tạp, đất dốc dễ xói mòn, đất vàng đỏ trên đá phiến sét nghèo dinh dưỡng hữu cơ và khoáng dễ tiêu. Sản xuất ngô chịu tác động bất lợi của hạn cuối vụ hè thu và gió Lào, cùng thói quen canh tác thủ công làm gia tăng giá thành sản xuất.

Vùng sinh thái tại Việt Nam (2019)	Diện tích (nghìn ha)	Năng suất (tạ/ha)	Sản lượng (nghìn tấn)
Cả nước	990,8	48,0	4.757,0
Đồng bằng sông Hồng	70,0	50,9	356,6
Trung du và miền núi phía Bắc	435,1	39,5	1.720,1
Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung	182,4	47,3	863,5
Tây Nguyên	209,3	58,3	1.219,4
Đông Nam Bộ	63,3	66,3	419,5
Đồng bằng sông Cửu Long	30,7	57,9	177,9

Chương 2: Vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương này mô tả chi tiết nguồn vật liệu nghiên cứu (các giống ngô lai tham gia tuyển chọn, các loại phân bón vô cơ N-P-K, các hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật) cùng phương pháp bố trí thí nghiệm chuẩn mực.

Chi tiết vật liệu và địa bàn nghiên cứu:

• Bộ giống ngô lai thí nghiệm: CS71 cùng các giống đối chứng và giống so sánh phổ biến tại miền Bắc.
• Đất thí nghiệm: Đất vàng đỏ phát triển trên đá phiến sét tại Nghệ An và Thanh Hóa, có phản ứng chua ($pH_{KCl} < 5,0$), hàm lượng mùn và đạm tổng số ở mức nghèo đến trung bình.
• Hóa chất BVTV thử nghiệm: Hoạt chất trừ cỏ Acetochlor, Nicosulfuron; hoạt chất trừ sâu Emamectin benzoate; hoạt chất trừ bệnh nấm Difenoconazole và Propiconazole.
• Thiết bị cơ giới: Máy làm đất mini, bộ công cụ rạch hàng và máy tách hạt ngô quy mô hộ gia đình.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 3 là phần thực nghiệm trọng tâm của luận án, trình bày hệ thống số liệu điều tra hiện trạng, kết quả tuyển chọn giống và xác lập các giải pháp kỹ thuật canh tác tổng hợp.

1. Hiện trạng sản xuất và điều kiện canh tác tại Nghệ An và Thanh Hóa (2012 - 2017)

• Khí hậu: Vùng nghiên cứu có nền nhiệt cao nhưng phân bố không đều; vụ Xuân có mưa phùn đầu vụ, nhiệt độ tăng nhanh vào cuối vụ kèm gió Tây Nam khô nóng.
• Đất đai: Đất canh tác ngô chủ yếu là đất dốc sườn đồi, tầng đất mặt bị bào mòn mạnh, hàm lượng chất hữu cơ giảm sút qua nhiều năm canh tác liên tục.
• Cơ cấu giống và mùa vụ: Nông dân chủ yếu gieo trồng giống ngô lai trung ngày trong 4 vụ chính (Đông Xuân, Chiêm Xuân/Xuân, Hè Thu/Mùa, Đông), trong đó vụ Xuân đạt năng suất cao và ổn định nhất. Các giống cũ bị nhiễm sâu đục thân và bệnh khô vằn ở mức độ đáng kể.

2. Kết quả tuyển chọn giống ngô lai thích ứng trên đất dốc

• Khảo nghiệm nhiều giống ngô lai trong vụ Xuân tại các điểm sinh thái của Nghệ An và Thanh Hóa.
• Giống ngô lai CS71 thể hiện các đặc tính vượt trội: thời gian sinh trưởng thuộc nhóm trung ngày, bộ lá gọn, chiều cao cây và chiều cao đóng bắp cân đối, khả năng chống đổ gãy tốt, độ bao bắp kín, khả năng chịu hạn khá, tỷ lệ nhiễm sâu đục thân và bệnh khô vằn thấp hơn các giống đối chứng.
• Năng suất thực thu của giống CS71 đạt từ 6,03 - 6,21 tấn/ha tại Nghệ An và từ 6,35 - 6,47 tấn/ha tại Thanh Hóa, có hệ số thích ứng môi trường ổn định cao qua phân tích hồi quy.

3. Kết quả xác định thời vụ gieo trồng cho giống CS71

• Thí nghiệm bố trí các trà gieo khác nhau trong vụ Xuân.
• Kết quả xác định khung thời vụ tối ưu cho giống ngô CS71 là từ 20/01 đến 27/01 hàng năm. Khung thời vụ này giúp cây ngô vượt qua giai đoạn rét đầu vụ, tận dụng tốt ẩm độ đất và trỗ cờ - phun râu trước khi gặp các đợt gió Tây Nam khô nóng hoặc hạn nặng cuối vụ, đảm bảo tỷ lệ kết hạt tối đa.

4. Kết quả xác định mật độ và liều lượng phân bón N-P-K

• Thí nghiệm tổ hợp các mức mật độ (5,5 vạn; 6,5 vạn; 7,0 vạn; 7,5 vạn cây/ha) và các mức phân bón khoáng.
• Kết quả xác lập tổ hợp kỹ thuật tối ưu:
  • Mật độ trồng: 6,5 - 7,5 vạn cây/ha (khoảng cách hàng 70 cm, khoảng cách cây trong hàng điều chỉnh phù hợp).
  • Công thức phân bón: $180\text{ kg N} + 80\text{ kg }\text{P}_2\text{O}_5 + 100\text{ kg }\text{K}_2\text{O}/\text{ha}$.
  • Tổ hợp này giúp cây phát triển chỉ số diện tích lá (LAI) tối ưu, tỷ lệ hạt/bắp đạt cao, năng suất thực thu và tỷ suất lợi nhuận đạt mức cao nhất.

5. Kết quả thử nghiệm cơ giới hóa trên đất dốc

• Áp dụng cơ giới hóa vào các khâu lao động nặng nhọc: làm đất (cày bừa bằng máy công tác nhỏ), rạch hàng theo đường đồng mức và tách hạt sau thu hoạch tại Như Xuân (Thanh Hóa) và Anh Sơn (Nghệ An) trong hai năm 2015 và 2016.
• Việc cơ giới hóa khâu làm đất và rạch hàng giúp giảm từ 15 - 20 công lao động/ha, đảm bảo mật độ gieo đều; khâu tách hạt bằng máy giúp giảm tổn thất sau thu hoạch, giảm chi phí nhân công từ 30 - 40% so với phương pháp thủ công truyền thống, từ đó nâng cao rõ rệt lãi thuần trên đơn vị diện tích.

6. Kết quả phòng trừ sâu bệnh hại và cỏ dại

• Trừ cỏ dại: Sử dụng thuốc có hoạt chất Acetochlor (xử lý tiền nảy mầm) và Nicosulfuron (xử lý hậu nảy mầm khi ngô 3 - 5 lá) cho hiệu lực diệt trừ cỏ hòa thảo, cỏ lá rộng và cỏ năn lác đạt trên 80 - 85%, an toàn cho cây ngô.
• Trừ sâu đục thân (Ostrinia furnacalis): Hoạt chất Emamectin benzoate mang lại hiệu lực phòng trừ cao, giảm tỷ lệ gãy thân và đục bắp.
• Trừ bệnh khô vằn (Rhizoctonia solani): Hoạt chất kết hợp Difenoconazole + Propiconazole thể hiện hiệu lực khống chế nấm bệnh phát triển trên bẹ và thân cây ngô, giữ bộ lá xanh bền đến khi thu hoạch.

7. Kết quả xây dựng mô hình trình diễn tổng hợp (Vụ Xuân 2017)

• Xây dựng mô hình áp dụng đồng bộ gói kỹ thuật (giống CS71, gieo 20-27/01, mật độ 6,5 - 7,5 vạn cây/ha, phân bón $180\text{N} + 80\text{P}_2\text{O}_5 + 100\text{K}_2\text{O}$, cơ giới hóa làm đất/tách hạt, BVTV đặc hiệu) tại Nghệ An và Thanh Hóa.
• Năng suất thực thu của mô hình đạt trên 65,0 tạ/ha (trên 6,5 tấn/ha), hiệu quả kinh tế (lãi thuần) tăng từ 22 - 30% so với đối chứng canh tác theo tập quán cũ của nông dân địa phương.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học và lý luận

• Cung cấp cơ sở khoa học và hệ thống dẫn liệu thực nghiệm về tương tác kiểu gen - môi trường ($G \times E$) của các giống ngô lai trung ngày trên đất dốc vùng Bắc Trung Bộ.
• Xác lập luận cứ khoa học cho việc phối hợp đồng bộ giữa tuyển chọn giống chịu hạn/chống đổ với các biện pháp kỹ thuật canh tác (thời vụ tránh bất thuận, mật độ quần thể tối ưu, bón phân cân đối, cơ giới hóa cục bộ và kiểm soát dịch hại) trên đất dốc xói mòn.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Đánh giá toàn diện hiện trạng canh tác ngô trên đất dốc tại hai tỉnh đại diện là Nghệ An và Thanh Hóa, chỉ rõ hạn chế chính là thiếu giống thích hợp và quy trình canh tác chưa đồng bộ.
2. Tuyển chọn được giống ngô lai CS71 có khả năng sinh trưởng tốt, chịu hạn, chống đổ gãy, chống chịu sâu bệnh khá, năng suất cao (6,03 - 6,21 tấn/ha tại Nghệ An; 6,35 - 6,47 tấn/ha tại Thanh Hóa) và ổn định trong vụ Xuân.
3. Xác định quy trình kỹ thuật canh tác đồng bộ nâng cao hiệu quả cho giống ngô CS71 trên đất dốc Bắc Trung Bộ:
   • Thời vụ gieo trồng: 20/01 đến 27/01 hàng năm.
   • Mật độ gieo: 6,5 - 7,5 vạn cây/ha.
   • Liều lượng phân bón: $180\text{ kg N} + 80\text{ kg }\text{P}_2\text{O}_5 + 100\text{ kg }\text{K}_2\text{O}/\text{ha}$.
   • Ứng dụng cơ giới hóa khâu làm đất, rạch hàng và tách hạt ngô.
   • Kiểm soát cỏ dại bằng Acetochlor, Nicosulfuron; sâu đục thân bằng Emamectin benzoate; bệnh khô vằn bằng Difenoconazole + Propiconazole.
4. Xây dựng thành công mô hình trình diễn tổng hợp đạt năng suất hạt trên 65,0 tạ/ha, nâng cao hiệu quả kinh tế từ 22 - 30% so với phương pháp truyền thống.

Kiến nghị và đề xuất giải pháp

• Đề nghị các cơ quan quản lý nông nghiệp tại Nghệ An, Thanh Hóa và các tỉnh Bắc Trung Bộ đưa giống ngô CS71 cùng gói kỹ thuật canh tác đồng bộ vào cơ cấu sản xuất ngô vụ Xuân trên đất dốc.
• Đẩy mạnh chuyển giao máy móc cơ giới hóa quy mô nhỏ (máy làm đất, rạch hàng, máy tách hạt) cho các tổ hợp tác và nông hộ vùng cao để hạ giá thành sản xuất.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Nghiên cứu thực nghiệm và mô hình trình diễn tập trung chủ yếu vào vụ Xuân trên loại đất vàng đỏ phát triển trên đá phiến sét tại hai tỉnh Nghệ An và Thanh Hóa; chưa mở rộng khảo nghiệm chuyên sâu trên các tiểu vùng sinh thái khác của dải Bắc Trung Bộ (như Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế).
• Chưa theo dõi dài hạn liên tục nhiều năm về tác động tích lũy của gói kỹ thuật đến các chỉ tiêu hóa lý tính sâu của đất (tỷ lệ xói mòn tuyệt đối, hàm lượng hữu cơ tích lũy qua 5 - 10 năm).

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng thử nghiệm giống ngô CS71 và gói giải pháp kỹ thuật trên các vụ canh tác khác (vụ Hè Thu, Thu Đông) và trên các loại đất dốc khác trong vùng Bắc Trung Bộ.
• Nghiên cứu bổ sung các biện pháp nông nghiệp bảo tồn chuyên sâu như trồng xen canh cây họ đậu hoặc tạo băng cây chắn xói mòn theo đường đồng mức kết hợp với gói kỹ thuật của giống CS71.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Nông học, Khoa học cây trồng, Thổ nhưỡng: Là tài liệu tham khảo có giá trị về phương pháp thiết kế thí nghiệm đồng ruộng trên đất dốc, phương pháp phân tích tương tác kiểu gen - môi trường và cách tiếp cận nghiên cứu giải pháp kỹ thuật canh tác đồng bộ.
• Đối với cán bộ khuyến nông và nhà quản lý nông nghiệp địa phương: Cung cấp thông số định lượng cụ thể (khung lịch thời vụ 20-27/01, mật độ 6,5 - 7,5 vạn cây/ha, công thức phân bón $180\text{N} + 80\text{P}_2\text{O}_5 + 100\text{K}_2\text{O}$, phác đồ hóa chất BVTV) để chỉ đạo sản xuất ngô hạt tại vùng đồi núi Nghệ An, Thanh Hóa.
• Đối với người sản xuất và nông hộ trồng ngô vùng cao: Cung cấp giải pháp kỹ thuật khả thi, dễ áp dụng giúp nâng cao năng suất, tiết kiệm công lao động thông qua cơ giới hóa khâu làm đất và tách hạt, tăng thu nhập từ 22 - 30%.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giống ngô lai nào được luận án tuyển chọn và năng suất đạt được trên đất dốc tại Nghệ An, Thanh Hóa là bao nhiêu?

Luận án đã tuyển chọn được giống ngô lai CS71 (nhóm chín trung bình). Năng suất thực thu của giống CS71 trong các thí nghiệm đạt từ 6,03 - 6,21 tấn/ha tại Nghệ An và từ 6,35 - 6,47 tấn/ha tại Thanh Hóa, có khả năng thích ứng cao, chống đổ và chịu hạn tốt.

2. Khung thời vụ gieo trồng tối ưu cho giống ngô CS71 trên đất dốc Bắc Trung Bộ được xác định trong khoảng thời gian nào?

Khung thời vụ gieo trồng tối ưu trong vụ Xuân được xác định từ 20/01 đến 27/01 hàng năm. Thời điểm này giúp cây tránh được rét hại đầu vụ, tận dụng ẩm độ đất thuận lợi để sinh trưởng và trỗ cờ - phun râu trước khi gặp hạn hán hoặc gió Tây Nam khô nóng cuối vụ.

3. Mật độ gieo trồng và liều lượng phân bón khuyến cáo cho giống ngô CS71 là bao nhiêu?

Mật độ gieo trồng thích hợp là 6,5 - 7,5 vạn cây/ha (65.000 - 75.000 cây/ha) kết hợp với công thức phân bón khoáng cân đối là $180\text{ kg N} + 80\text{ kg }\text{P}_2\text{O}_5 + 100\text{ kg }\text{K}_2\text{O}/\text{ha}$.

4. Những khâu nào trong quy trình sản xuất ngô trên đất dốc được ứng dụng cơ giới hóa và mang lại hiệu quả gì?

Cơ giới hóa được áp dụng thành công ở ba công đoạn nặng nhọc: cày bừa làm đất, rạch hàng theo đường đồng mức và tách hạt sau thu hoạch. Ứng dụng này giúp giảm từ 15 - 20 công lao động/ha trong khâu làm đất, giảm 30 - 40% chi phí tách hạt và giảm tổn thất hạt sau thu hoạch so với phương pháp thủ công.

5. Những hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật nào được khuyến cáo để phòng trừ cỏ dại và sâu bệnh trên cây ngô?

• Trừ cỏ dại: Hoạt chất Acetochlor (tiền nảy mầm) và Nicosulfuron (hậu nảy mầm).
• Trừ sâu đục thân: Hoạt chất Emamectin benzoate.
• Trừ bệnh khô vằn: Hoạt chất kết hợp Difenoconazole và Propiconazole.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trịnh Đức Toàn đã giải quyết đồng bộ bài toán kỹ thuật nâng cao hiệu quả sản xuất ngô trên đất dốc tại vùng Bắc Trung Bộ, trọng tâm là hai tỉnh Nghệ An và Thanh Hóa. Thông qua điều tra hiện trạng và thực nghiệm đồng ruộng nghiêm ngặt, luận án đã tuyển chọn thành công giống ngô lai CS71 có năng suất cao và tính ổn định sinh thái tốt, đồng thời xác lập gói kỹ thuật canh tác tối ưu gồm thời vụ gieo từ 20/01 - 27/01, mật độ 6,5 - 7,5 vạn cây/ha, phân bón $180\text{N} + 80\text{P}_2\text{O}_5 + 100\text{K}_2\text{O}$, kết hợp cơ giới hóa và bảo vệ thực vật đặc hiệu. Mô hình ứng dụng tổng hợp trong thực tiễn đạt năng suất trên 65,0 tạ/ha và gia tăng hiệu quả kinh tế từ 22 - 30%, đóng góp cơ sở khoa học và giải pháp thực tiễn giá trị cho việc phát triển nông nghiệp bền vững trên đất dốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận của đề tài 1. Nghiên cứu về phân nhóm thời gian sinh trưởng và tính thích ứng của cây ngô 1. Phân nhóm thời gian sinh trưởng của cây ngô Cây ngô có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới, nhưng qua quá trình trồng trọt, chọn lọc và thuần hóa đến ngày nay cây ngô có thể trồng ở nhiều vùng khí hậu khác nhau.

Các nhà khoa học đã tổng kết thời gian sinh trưởng (TGST) của cây ngô kéo dài khác nhau tùy theo từng giống, vĩ độ trồng. Căn cứ vào TGST các giống ngô được phân làm 3 nhóm chính: Nhóm chín sớm (ngắn ngày), nhóm chín trung bình (trung ngày) và nhóm chín muộn (dài ngày). Tuy nhiên, căn cứ để phân nhóm TGST của cây ngô thì có nhiều quan điểm khác nhau. Ở Châu Âu, phân nhóm TGST theo thang điểm của FAO được sử dụng rộng rãi.

FAO đã đưa ra thang điểm gồm 9 nhóm (bảng 1. Chỉ số đánh giá thời gian sinh trưởng theo thang điểm FAO Nhóm Khoảng chỉ số nhóm Thời gian sinh trưởng (ngày) Giống chuẩn 1 100 -199 < 81 Wisconsin 1600 2 200 - 299 82-86 Wisconsin 240 3 300 - 399 87-102 Wisconsin 355 4 400 - 499 103-107 Wisconsin 464 5 500 - 599 108-111 Ohio M15 6 600 - 699 112-116 Iowa 4416 7 700 - 799 117-122 Indiana 416 8 800 - 899 123-130 US 13 9 900 - 999 >130 US 523W Nguồn: Theo FAO 1988 Theo các nhà nghiên cứu CIMMYT, TGST của ngô được chia làm 4 nhóm: Nhóm chín cực sớm có chỉ số từ 100- 200 với TGST từ 80- 85 ngày. Nhóm trung bình sớm có chỉ số 201- 500 với TGST 86- 105 ngày. Nhóm chín trung bình có chỉ số 501- 700 với TGST 106- 115 ngày.

Nhóm chín muộn có chỉ số từ 701- 900 với TGST trên 135 ngày. ` 6 Ngô cũng được chia nhóm theo thời gian sinh trưởng thành các nhóm cực ngắn (rất sớm): < 90 ngày; ngắn ngày (sớm): 90- 95 ngày; trung bình: 105- 110 ngày; chín muộn (dài ngày): 115- 120 ngày và rất muộn: > 120 ngày. Theo Cao Đắc Điểm (1998), đã phân nhóm giống ngô theo lượng nhiệt ở từng vĩ độ trồng khác nhau (Bảng 1. Tổng lượng nhiệt của các nhóm giống ngô ở các vĩ độ khác nhau (0C) TT Nhóm giống Vĩ độ 400 450 500 550 1 Chín sớm (Ngắn ngày) 2.250 2 Chín trung bình (Trung ngày) 2.120 Lưu Trọng Nguyên (1965) khi nghiên cứu các giống ngô của Trung Quốc đã kết luận rằng: Đối với giống chín sớm tổng tích nhiệt hoạt động là 2000 - 22000C; giống chín trung bình là 2300 - 26000C và giống chín muộn 2500 - 28000C.

Theo Đinh Thế Lộc và cs (1997) đã phân nhóm TGST của ngô dựa trên các chỉ số về chiều cao cây, số đốt (lóng) và số lá (bảng 1. Phân nhóm giống dựa theo các bộ phận của cây ngô TT Bộ phận cây ĐVT Nhóm giống ngô Ngắn ngày Trung ngày Dài ngày 1 Chiều cao m 1,2 - 1,5 1,8 - 2,0 2,0 - 2,5 2 Số lóng (đốt) Lóng (đốt) 14 - 15 18 - 20 20 - 22 3 Số lá/cây Lá 15 - 16 18 - 20 > 20 Nguồn: Đinh Thế Lộc và cs (1997). Ở miền Bắc Việt Nam, tổng nhiệt độ bình quân ngày đêm cần cho sự phát dục bình thường của giống ngô chín sớm là 1.0000C; giống ngô chính vụ và muộn 2.6000C, trong vụ Đông Xuân ở miền Bắc tổng tích nhiệt lên tới 2. Dựa vào điều kiện đất đai, khí hậu, Việt Nam được chia thành 8 vùng trồng ngô chính (Ngô HữuTình 2016).

1 - Vùng Đông Bắc: độ cao 300 - 900 m so với mặt nước biển. Vụ chính là vụ Xuân, gieo vào tháng 02, tháng 3.