Đặt vấn đề giáo dục pháp luật là vô nghĩa, có chăng chỉ là phổ biến pháp luật để mọi người hiểu và xử sự theo cho đúng. Sự phát triển của khoa học pháp lý hiện nay cho thấy tất cả các quan niệm trên đều phiến diện, giản đơn, một chiều, chưa thấy hết tính đặc thù 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong sự tác động của pháp luật cũng như những giá trị xã hội vốn có của nó. Thậm chí "đã vô tình hoặc cố ý hạ thấp vai trò và giá trị của pháp luật". Không tạo ra khả năng nếu như không muốn nói là cản trở triển khai hoạt động tổ chức thực hiện pháp luật trong thực tiễn bị giảm sút.
Quan niệm có tính khoa học về giáo dục pháp luật và lột tả được đầy đủ bản chất của nó chỉ có thể bắt nguồn và xuất phát từ khái niệm giáo dục nói chung là sự biểu hiện của khái niệm giáo dục trên mọi lĩnh vực cụ thể. Theo một quan niệm phổ biến hiện nay, khái niệm giáo dục được hiểu như sau: Theo nghĩa rộng: Giáo dục là quá trình ảnh hưởng của những điều kiện khách quan như chế độ xã hội, trình độ phát triển kinh tế, môi trường sống và của cả những nhân tố chủ quan như tác động tự giác, định hướng của nhân tố con người. Theo nghĩa hẹp: Giáo dục được hiểu là quá trình tác động định hướng của nhân tố chủ quan lên khách thể giáo dục, điều có nghĩa quan niệm giáo dục theo nghĩa hẹp đã không tính đến những ảnh hưởng hay tác động của các yếu tố khách quan. Theo chúng tôi quan niệm về bản chất của giáo dục pháp luật được hiểu theo nghĩa hẹp và bao gồm các nội dung cơ bản sau: Một là, sự hình thành ý thức của con người là quá trình ảnh hưởng tác động thống nhất của các điều kiện khách quan, còn các nhân tố chủ quan là những nhân tố tác động, nhân tố ảnh hưởng có thể là tự phát theo chiều này hoặc là chiều khác.
Trong khi đó các nhân tố tác động bao giờ cũng là tự giác, có ý thức, có chủ định theo một định hướng xác định. Như vậy hoạt động giáo dục pháp luật chính là sự tác động của nhân tố chủ quan mà trước hết là hoạt động giáo dục định hướng, có tổ chức, có chủ định thành một hệ thống của nhiều chủ thể, nhất là sự tác động của các tổ chức, các cơ quan Đảng, cơ quan Nhà nước, các tổ chức xã hội. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hai là, giáo dục pháp luật là hình thức giáo dục cụ thể, là cái riêng, cái đặc thù trong mối quan hệ với cái chung, cái phổ biến, cái vừa mang những đặc điểm chung, lại vừa phải thể hiện những nét đặc thù. Vì vậy, giáo dục pháp luật vừa phải "hút vào" trong nó những nét chung của quá trình giáo dục, sử dụng các hình thức, phương pháp của giáo dục nói chung, lại vừa phải chứng tỏ mình có những nét riêng đặc thù và trên thực tế giáo dục pháp luật có những nét đặc thù như vậy.
Các yếu tố chủ thể, khách thể, đối tượng, hình thức và phương pháp của giáo dục pháp luật có nét đặc thù, chẳng hạn so với các dạng giáo dục khác thì giáo dục pháp luật là quá trình tác động thường xuyên liên tục lâu dài hơn. Hoàn toàn không phải là sự tác động một lần của một chủ thể lên đối tượng giáo dục. Vì thế, giáo dục pháp luật trở thành sợi chỉ đỏ xuyên qua gia đình, trường học, các tập thể lao động, các tổ chức Đảng, Nhà nước và đoàn thể, nhân tố con người với hành vi và hoạt động hợp pháp đóng vai trò chủ đạo trong quá trình tác động qua lại giữa giáo dục (chủ thể) với người được giáo dục (đối tượng). Người được giáo dục là người chịu sự tác động có tổ chức, có định hướng của các thông tin pháp lý.
Như vậy một vấn đề đặt ra là người giáo dục phải hiểu biết được trình độ, đặc biệt là đặc điểm nhân thân của người được giáo dục, đồng thời giáo dục cần phải nắm vững tri thức pháp luật, biết cách truyền tải nó và là tấm gương, là hình mẫu trong việc tuân theo pháp luật. Bởi trong giáo dục pháp luật nguyên tắc "Anh hãy làm giống như tôi" có ảnh hưởng to lớn đối với người được giáo dục. Từ những đặc thù trên cho thấy không thể đồng nhất "giáo dục pháp luật" với khái niệm "hình thành ý thức pháp luật"của cá nhân, ý thức pháp luật là sản phẩm của điều kiện khách quan lẫn sự tác động định hướng của nhân tố chủ quan vào ý thức con người. Trong khi đó, giáo dục pháp luật chỉ là một yếu tố của quá trình hình thành ý thức pháp luật ở cá nhân con người, nhưng là yếu tố có vai trò chủ đạo trong quá trình ấy như thế.
"Giáo dục pháp luật" và "hình thành ý thức pháp luật" không đồng nhất về bản chất mặc dù chúng 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com có mối quan hệ mật thiết với nhau. Hình thành ý thức pháp luật có nội hàm rộng hơn giáo dục pháp luật. Việc phân biệt này có ý nghĩa rất lớn về lý luận và thực tiễn khi mà những điều kiện khách quan chưa đầy đủ cho sự hình thành tri thức, tình cảm và thói quen xử sự theo pháp luật thì vai trò của nhân tố chủ quan là hết sức quan trọng đến lượt mình. Quan điểm này cho phép rút ra một vấn đề có phương pháp luận là có thể không cần phải chờ đợi các điều kiện khách quan chín muồi mà bằng nỗ lực chủ quan, bằng hoạt động có tổ chức, có định hướng, có ý thức cao của chủ thể giáo dục để tác động lên đối tượng giáo dục thì vẫn có khả năng hình thành được tri thức, tình cảm và thói quen xử sự theo pháp luật ở họ.
Giáo dục là một hệ thống phức tạp bao gồm nhiều dạng, nhiều nhánh, nhiều hình thức, phương pháp và phương tiện khác nhau tác động lên ý thức con người. Giáo dục pháp luật là một dạng trong hệ thống giáo dục chung đó. Tuy nhiên, giáo dục pháp luật là một dạng giáo dục độc lập trong hệ thống giáo dục, bởi vì bên cạnh những đặc trưng chủ yếu trong một quá trình giáo dục, giáo dục pháp luật có những nét đặc trưng riêng biệt: Thứ nhất, giáo dục pháp luật có mục đích riêng của mình. Đó là hoạt động nhằm hình thành tri thức, tình cảm và thói quen xử sự phù hợp với quy định của pháp luật, làm cho công dân tự giác tuân thủ pháp luật, có ý thức pháp luật cao góp phần tăng cường hiệu quả của pháp luật; Thứ hai, giáo dục pháp luật có nội dung riêng của mình.
Đó là sự tác động định hướng với nội dung cơ bản là chuyển tải tri thức của nhân loại nói chung, của một quốc gia nói riêng về hai hiện tượng Nhà nước và pháp luật, trong đó pháp luật thực định của Nhà nước là bộ phận cơ bản quan trọng nhất; Thứ ba, giáo dục pháp luật có những nét đặc thù riêng về chủ thể, khách thể, đối tượng, hình thức và phương pháp giáo dục. Từ những đặc thù nói trên của giáo dục pháp luật, cho phép chúng ta phân biệt phạm trù "giáo dục pháp luật" với phạm trù "hình thành ý thức 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp luật" của cá nhân, vốn là hai phạm trù quan hệ mật thiết nhưng không phải là đồng nhất. Hoạt động giáo dục pháp luật chỉ là một yếu tố của quá trình hình thành ý thức pháp luật ở cá nhân con người và đóng vai trò chủ đạo trong quá trình ấy. Hoạt động giáo dục pháp luật là sự tác động của nhân tố chủ quan mang tính định hướng, có tổ chức, có chủ định, có mục tiêu xác định là hình thành và nâng cao ý thức pháp luật của đối tượng được giáo dục phù hợp với yêu cầu của nền pháp chế xã hội chủ nghĩa.
Sự hình thành ý thức pháp luật là sản phẩm của cả điều kiện khách quan (thực tiễn đời sống kinh tế - xã hội tác động trực tiếp là đời sống pháp luật của xã hội), lẫn sự tác động định hướng của nhân tố chủ quan giáo dục pháp luật. Thực tế cho thấy, người có trình độ hiểu biết rộng, nhận thức đúng đắn về vai trò quan trọng của pháp luật trong cuộc sống thì họ có đủ khả năng để lựa chọn cách xử sự sao cho phù hợp với quy định của pháp luật và thường họ không làm những điều pháp luật cấm. Nếu không xác định được vai trò, tầm quan trọng của hoạt động giáo dục pháp luật, không chú trọng đến công tác giáo dục pháp luật thì các hành vi phạm pháp, tiêu cực sẽ tăng do người có hành vi vi phạm pháp luật hạn chế hiểu biết về pháp luật, về vai trò của pháp luật trong cuộc sống. Giáo dục pháp luật tác động lên nhận thức và trình độ hiểu biết, thái độ tình cảm, lòng tin vào pháp luật của công dân, là cơ sở hình thành ý thức pháp luật tốt, làm hạn chế sự phát triển của các hành vi vi phạm pháp luật.
Tóm lại, từ những phân tích trên có thể kết luận: Giáo dục pháp luật là hoạt động định hướng có tổ chức, có chủ định của chủ thể giáo dục tác động lên đối tượng giáo dục một cách có hệ thống và thường xuyên nhằm mục đích hình thành ở họ tri thức, pháp luật, tình cảm và hành vi phù hợp với các đòi hỏi của hệ thống pháp luật hiện hành. Hoặc giáo dục pháp luật là sự sử dụng những hình thức khác những tác động có hệ thống và thường xuyên tới ý thức 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của con người nhằm trang bị cho họ những kiến thức đúng đắn về pháp luật, tôn trọng và tự giác xử sự theo yêu cầu của pháp luật. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ CỦA GIÁO DỤC PHÁP LUẬT Mục đích xã hội của giáo dục pháp luật là một trong những yếu tố qui định cấu trúc bên trong của giáo dục pháp luật cũng như việc xác định hình thức, phương tiện, phương pháp và nội dung của nó. Thứ nhất: Giáo dục pháp luật phải trang bị, bồi dưỡng và không ngừng nâng cao tri thức pháp luật với đòi hỏi khác nhau của các đối tượng giáo dục và phù với các điều kiện, hoàn cảnh cụ thể.
Thứ hai: Giáo dục pháp luật phải hình thành niềm tin nhiều hơn vào pháp luật. Thứ ba: Giáo dục pháp luật phải xây dựng được thói quen vững chắc xử sự theo những đòi hỏi của pháp luật hiện hành.