Luận án tiến sĩ nâng cao hiệu quả khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản tại vùng biển ven bờ tỉnh quảng nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu cải thiện kết quả khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản tại vùng biển ven bờ tỉnh quảng nam, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất

• Tác giả: Phạm Viết Tích
• Người hướng dẫn: TS. Trần Đức Phú
• Trường học: Trường Đại học Nha Trang
• Chuyên ngành: Khai thác Thủy sản
• Đề tài: Nâng cao hiệu quả khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản tại vùng biển ven bờ tỉnh Quảng Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Khánh Hòa

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• TÓM TẮT NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• KEY FINDINGS
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài luận án
• Mục tiêu nghiên cứu
• Mục tiêu chung
• Mục tiêu cụ thể
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của luận án
• Ý nghĩa khoa học
• Ý nghĩa thực tiễn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về tỉnh Quảng Nam
• 1.1.1. Vị trí địa lý, đơn vị hành chính
• 1.1.2. Đặc điểm khí hậu, thời tiết
• 1.1.3. Hệ thống sông rạch, chế độ thủy văn
• 1.1.3.1. Hệ thống sông rạch
• 1.1.3.2. Tiềm năng thủy sản
• 1.1.4. Lĩnh vực Khai thác thủy sản
• 1.1.4.1. Diễn biến số lượng và cơ cấu tàu thuyền KTTS
• 1.1.4.2. Cơ cấu nghề khai thác thủy sản
• 1.1.4.3. Diễn biến sản lượng khai thác, giá trị khai thác thủy sản
• 1.1.5. Công tác bảo vệ và phát triển nguồn lợi thuỷ sản
• 1.1.5.1. Công tác quản lý khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản
• 1.1.5.2. Công tác thanh tra bảo vệ nguồn lợi thủy sản
• 1.1.5.3. Thực trạng bảo tồn nguồn lợi thủy sản
• 1.2. Tổng quan các công trình nghiên cứu khoa học liên quan
• 1.2.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu ở ngoài nước
• 1.2.1.1. Các nghiên cứu nhằm nâng cao hiệu quả khai thác NLTS
• 1.2.1.2. Các nghiên cứu nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ NLTS
• 1.2.1.3. Nghiên cứu giải pháp thực hiện cắt giảm cường lực
• 1.2.2. Tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước
• 1.2.2.1. Các công trình nghiên cứu nâng cao hiệu quả khai thác thủy sản
• 1.2.2.2. Các nghiên cứu nâng cao hiệu quả bảo vệ nguồn lợi thủy sản của VBNC
• 1.2.2.3. Các nghiên cứu về nguồn lợi thủy sản của VBNC
• 1.3. Đánh giá chung và những nội dung kế thừa của đề tài luận án
• 1.3.1. Về nội dung
• 1.3.2. Về phương pháp nghiên cứu
• 1.3.3. Về kết quả nghiên cứu
• 1.3.4. Những kế thừa và định hướng cho đề tài luận án
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở lý thuyết sử dụng nghiên cứu
• 2.1.1. Cơ sở lý luận chung
• 2.1.2. Cơ sở lý thuyết ước tính tổng sản lượng khai thác trong VBNC
• 2.1.3. Một số vấn đề cụ thể khác
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.2.1. Điều tra thực trạng hoạt động khai thác tại VBVB tỉnh Quảng Nam
• 2.2.2. Điều tra thực trạng hoạt động bảo vệ NLTS tại VBVB tỉnh Quảng Nam
• 2.2.3. Phân tích đánh giá hiệu quả hoạt động KTTS tại VBNC
• 2.2.4. Phân tích đánh giá hiệu quả hoạt động BVNL thủy sản tại VBNC
• 2.2.5. Đề xuất giải pháp năng cao hiệu quả khai thác và BVNL thủy sản tại VBNC
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Tài liệu sử dụng và thu thập số liệu thứ cấp
• 2.3.2. Phương pháp điều tra số liệu sơ cấp
• 2.3.2.1. Phương pháp điều tra số lượng tàu cá thực tế hoạt động KTTS trong VBNC
• 2.3.2.2. Xác định số lượng và phân bố mẫu điều tra
• 2.3.2.3. Nội dung thông tin và phương pháp điều tra
• 2.3.2.4. Phương pháp xác định số tàu thuyền cắt giảm cho giải pháp 1
• 2.3.3. Phương pháp xử lý số liệu điều tra
• 2.3.3.1. Xử lý số liệu thứ cấp
• 2.3.3.2. Xử lý số liệu sơ cấp
• 2.3.4. Phương pháp đánh giá hiệu quả khai thác
• 2.3.4.1. Dựa vào năng suất đánh bắt của các nghề KTTS
• 2.3.4.2. Dựa vào sản lượng đánh bắt của các nghề KTTS
• 2.3.4.3. Dựa vào chỉ số so sánh
• 2.3.4.4. Dựa vào thu nhập của thuyền viên
• 2.3.5. Phương pháp đánh giá thực trạng về hiệu quả công tác bảo vệ NLTS
• 2.3.6. Phương pháp xây dựng giải pháp nâng cao HQKT và BVNL thủy sản
• 2.3.6.1. Các quan điểm và định hướng để xây dựng giải pháp
• 2.3.6.2. Các giải pháp dự kiến lựa chọn
• 2.3.6.3. Các bước xây dựng giải pháp
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Kết quả điều tra thực trạng hoạt động KTTS tại VBVB Quảng Nam
• 3.1.1. Thực trạng tàu thuyền hoạt động KTTS tại VBVB Quảng Nam
• 3.1.1.1. Biến động số lượng tàu cá KTTS tại VBVB Quảng Nam
• 3.1.1.2. Đặc điểm tàu thuyền hoạt động KTTS tại VBVB Quảng Nam
• 3.1.1.3. Trang thiết bị phục vụ hàng hải và an toàn phòng nạn trên tàu cá
• 3.1.2. Thực trạng về ngư cụ KTTS tại VBVB tỉnh Quảng Nam
• 3.1.2.1. Ngư cụ nghề lưới rê
• 3.1.2.2. Ngư cụ nghề câu
• 3.1.2.3. Ngư cụ nghề lưới vây
• 3.1.2.4. Ngư cụ nghề lưới kéo
• 3.1.2.5. Ngư cụ nghề lồng bẫy
• 3.1.3. Thực trạng lao động trên tàu cá KTTS tại VBVB tỉnh Quảng Nam
• 3.1.3.1. Cơ cấu độ tuổi và trình độ học vấn của lao động
• 3.1.3.2. Trình độ chuyên môn và kinh nghiệm của lao động
• 3.1.4. Kết quả điều tra thực trạng về năng suất và sản lượng khai thác
• 3.1.4.1. Năng suất khai thác trung bình theo nghề
• 3.1.4.2. Sản lượng khai thác thủy sản tại VBVB Quảng Nam
• 3.1.5. Thực trạng về thành phần sản phẩm khai thác
• 3.1.5.1. Thực trạng thành phần sản phẩm khai thác nghề lưới rê
• 3.1.5.2. Thực trạng thành phần sản phẩm khai thác nghề câu
• 3.1.5.3. Thực trạng thành phần sản phẩm khai thác nghề lưới vây
• 3.1.5.4. Thực trạng thành phần sản phẩm khai thác nghề lưới kéo
• 3.1.5.5. Thực trạng thành phần sản phẩm khai thác nghề lờ dây
• 3.1.6. Kết quả điều tra về số liệu kinh tế của tàu KTTS tại VBVB Quảng Nam
• 3.1.6.1. Kết quả điều tra các chỉ số kinh tế của tàu KTTS tại VBVB Quảng Nam
• 3.1.6.2. Thu nhập bình quân của thuyền viên theo nghề và công suất
• 3.2. Kết quả điều tra thực trạng về công tác bảo vệ NLTS tại VBVB Quảng Nam
• 3.2.1. Hệ thống tổ chức quản lý Nhà nước về khai thác và bảo vệ NLTS
• 3.2.1.1. Tổ chức bộ máy
• 3.2.1.2. Hiện trạng đội ngũ cán bộ và cơ sở vật chất thực thi công tác bảo vệ nguồn lợi ở vùng biển nghiên cứu
• 3.2.2. Thực trạng hoạt động về công tác bảo vệ NLTS của địa phương
• 3.2.2.1. Ban hành các văn bản quản lý Nhà nước về lĩnh vực thủy sản
• 3.2.2.2. Thực hiện công tác tuyên truyền giáo dục ngư dân
• 3.2.2.3. Thực hiện công tác kiểm tra giám sát trên biển
• 3.2.2.4. Thực hiện công tác tái tạo nguồn lợi thủy sản
• 3.2.3. Thực trạng tàu cá vi phạm về hoạt động khai thác gây hại NLTS
• 3.2.3.1. Tàu cá hoạt động sai vùng khai thác theo quy định
• 3.2.3.2. Vi phạm khu vực cấm hoạt động khai thác
• 3.2.3.3. Kết quả điều tra tàu cá sử dụng ngư cụ và loại hình đánh bắt bị cấm
• 3.3. Phân tích đánh giá hiệu quả hoạt động KTTS và BVNL thủy sản tại VBNC
• 3.3.1. Phân tích đánh giá hiệu quả về HĐKT thủy sản tại VBNC
• 3.3.1.1. Dựa vào năng suất đánh bắt của các nghề KTTS
• 3.3.1.2. Dựa vào sản lượng đánh bắt của các nghề KTTS
• 3.3.1.3. Dựa vào các chỉ số kinh tế
• 3.3.1.4. Dựa vào chỉ số tỷ suất lợi nhuận
• 3.3.1.5. Dựa vào thu nhập của thuyền viên
• 3.3.2. Phân tích đánh giá thực trạng về hiệu quả công tác bảo vệ NLTS
• 3.3.2.1. Hiệu quả về hoạt động truyền thông, tuyên truyền, giáo dục
• 3.3.2.2. Hiệu quả BVNL thủy sản thông qua công tác kiểm tra giám sát trên biển
• 3.3.2.3. Hiệu quả công tác BNVL từ góc nhìn về sự suy giảm về nguồn lợi
• 3.3.2.4. Hiệu quả công tác BVNL nhìn từ sản phẩm khai thác vi phạm quy định
• 3.3.2.5. Hiệu quả công tác BNVL nhìn từ kích thước mắt lưới vi phạm quy định
• 3.3.2.6. Hiệu quả công tác BNVL nhìn từ nơi cư trú của các loài hải sản bị giảm
• 3.3.3. Đánh giá chung và ý kiến đề xuất
• 3.3.3.1. Đánh giá chung
• 3.3.3.2. Ý kiến đề xuất hướng giải quyết
• 3.4. Đề xuất giải pháp nhằm nâng cao HQKT và BVNL thủy sản tại VBNC
• 3.4.1. Giải pháp cắt giảm số lượng tàu khai thác thủy sản tại VBVB Quảng Nam
• 3.4.1.1. Cơ sở khoa học của giải pháp
• 3.4.1.2. Tính toán xác định số lượng tàu cần cắt giảm
• 3.4.1.3. Nội dung giải pháp
• 3.4.1.4. Kết quả thực hiện giải pháp
• 3.4.1.5. Thảo luận tính khả thi của giải pháp
• 3.4.2. Giải pháp chuyển đổi sang nghề lồng bẫy ghẹ
• 3.4.2.1. Căn cứ khoa học của giải pháp
• 3.4.2.2. Triển khai giải pháp chuyển đổi nghề lồng bẫy ghẹ
• 3.4.2.3. Kết quả thực hiện mô hình chuyển đổi nghề lồng bẫy ghẹ
• 3.4.2.4. Bàn luận hiệu quả và tính khả thi của giải pháp
• 3.4.3. Giải pháp thả rạn nhân tạo nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ và phát triển nguồn lợi
• 3.4.3.1. Căn cứ khoa học của giải pháp
• 3.4.3.2. Tổ chức xây dựng mô hình bảo vệ NLTS bằng rạn nhân tạo
• 3.4.3.2.1. Thiết lập khu thả rạn bảo vệ nguồn lợi thủy sản
• 3.4.3.2.2. Thiết lập sơ đồ thả rạn nhằm xây dựng mô hình bảo vệ NLTS
• 3.4.3.2.3. Tổ chức thả rạn nhằm xây dựng mô hình bảo vệ NLTS
• 3.4.3.2.4. Đánh giá hiệu quả của mô hình bảo vệ NLTS
• 3.4.3.2.5. Hoạt động quản lý khu chà rạn nhân tạo
• 3.4.4. Tăng cường biện pháp quản lý hành chính
• 3.4.4.1. Căn cứ khoa học để đề xuất giải pháp
• 3.4.4.2. Nội dung giải pháp
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Nâng cao hiệu quả khai thác thủy sản

Luận án tập trung vào việc nâng cao hiệu quả khai thác thủy sản tại vùng biển ven bờ tỉnh Quảng Nam. Nghiên cứu đã điều tra thực trạng hoạt động khai thác của 6 nhóm nghề chính, bao gồm lưới vây, lưới rê, lưới kéo, nghề câu, lồng bẫy và các nghề khác. Kết quả cho thấy sự biến động về số lượng tàu thuyền, năng suất khai thác và sản lượng theo từng nghề. Đặc biệt, luận án đề xuất giải pháp cắt giảm số lượng tàu khai thác nhằm giảm áp lực lên nguồn lợi thủy sản, đồng thời tăng cường hiệu quả kinh tế cho ngư dân.

1.1. Thực trạng khai thác thủy sản

Thực trạng khai thác thủy sản tại Quảng Nam được phân tích chi tiết qua số liệu từ năm 2015 đến 2019. Số lượng tàu thuyền hoạt động có xu hướng giảm nhẹ, nhưng năng suất khai thác vẫn chưa đạt hiệu quả tối ưu. Các nghề như lưới kéo và lưới rê gây ảnh hưởng lớn đến hệ sinh thái biển. Luận án nhấn mạnh sự cần thiết của việc đánh giá hiệu quả khai thác dựa trên năng suất, sản lượng và thu nhập của ngư dân.

1.2. Giải pháp cắt giảm tàu khai thác

Giải pháp cắt giảm số lượng tàu khai thác được đề xuất nhằm giảm áp lực lên nguồn lợi thủy sản. Luận án xác định số lượng tàu cần cắt giảm dựa trên phân tích hiệu quả kinh tế và mức độ gây hại đến môi trường. Giải pháp này được thực hiện theo lộ trình cụ thể từng năm, đảm bảo sự đồng thuận và hỗ trợ từ cộng đồng ngư dân.

II. Bảo vệ nguồn lợi thủy sản

Luận án đưa ra các chiến lược bảo vệ nguồn lợi thủy sản tại Quảng Nam, tập trung vào việc quản lý và phục hồi nguồn lợi. Nghiên cứu chỉ ra thực trạng suy giảm nguồn lợi do khai thác quá mức và sử dụng ngư cụ không phù hợp. Các giải pháp như thả rạn nhân tạo và chuyển đổi nghề khai thác được đề xuất nhằm bảo vệ và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản.

2.1. Thả rạn nhân tạo

Giải pháp thả rạn nhân tạo được nghiên cứu và triển khai nhằm tạo môi trường sống cho các loài thủy sản. Luận án mô tả quy trình xây dựng và thả rạn, đồng thời đánh giá hiệu quả của mô hình này trong việc bảo vệ nguồn lợi. Kết quả cho thấy sự gia tăng đáng kể về số lượng và đa dạng loài thủy sản tại các khu vực thả rạn.

2.2. Chuyển đổi nghề khai thác

Giải pháp chuyển đổi nghề khai thác từ các nghề gây hại môi trường sang nghề thân thiện như lồng bẫy được đề xuất. Luận án phân tích hiệu quả kinh tế và tính khả thi của giải pháp này, đồng thời nhận được sự ủng hộ từ cộng đồng ngư dân. Đây là bước đi quan trọng trong việc phát triển bền vững thủy sản tại Quảng Nam.

III. Quản lý nguồn lợi thủy sản

Luận án đề cập đến các chính sách bảo vệ thủy sản và tăng cường quản lý thủy sản tại Quảng Nam. Nghiên cứu chỉ ra sự cần thiết của việc nâng cao năng lực quản lý và thực thi pháp luật trong lĩnh vực thủy sản. Các giải pháp như tăng cường thanh tra, kiểm tra và giáo dục ngư dân được đề xuất nhằm đảm bảo hiệu quả công tác bảo vệ nguồn lợi.

3.1. Tăng cường quản lý hành chính

Giải pháp tăng cường quản lý hành chính được đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả công tác bảo vệ nguồn lợi. Luận án nhấn mạnh vai trò của các cơ quan quản lý trong việc thực thi pháp luật và giám sát hoạt động khai thác. Các biện pháp như kiểm tra ngư cụ và xử lý vi phạm được triển khai đồng bộ.

3.2. Giáo dục và tuyên truyền

Giải pháp giáo dục và tuyên truyền được thực hiện nhằm nâng cao nhận thức của ngư dân về bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Luận án đánh giá hiệu quả của các chương trình tuyên truyền trong việc thay đổi hành vi khai thác của ngư dân, góp phần bảo vệ và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản tại vùng biển ven bờ là bài toán chiến lược trong phát triển kinh tế biển bền vững của Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh gia tăng áp lực cường lực đánh bắt và cảnh báo "thẻ vàng" IUU từ Ủy ban châu Âu. Vùng biển ven bờ (VBVB) tỉnh Quảng Nam, với chiều dài bờ biển trên 125 km, vùng đặc quyền kinh tế rộng hơn 40.000 km² cùng hệ sinh thái cửa sông Thu Bồn, Vu Gia và khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm, giữ vị thế trọng yếu về đa dạng sinh học và an sinh xã hội. Tuy nhiên, sự phát triển bùng nổ của đội tàu thuyền quy mô nhỏ với hơn 92% tàu hoạt động tại vùng ven bờ và vùng lộng đã dẫn đến hiện tượng quá tải cường lực nghiêm trọng, làm suy kiệt trầm trọng nguồn lợi thủy sản (NLTS) đáy và hủy hoại các hệ sinh thái rạn san hô, thảm cỏ biển. Luận án tiến sĩ kỹ thuật chuyên ngành Khai thác Thủy sản (mã số: 9620304) của nghiên cứu sinh Phạm Viết Tích, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Trần Đức Phú và TS. Phan Trọng Huyến tại Viện Khoa học và Công nghệ Khai thác Thủy sản – Trường Đại học Nha Trang (2021), mang tính tiên phong khi giải quyết đồng bộ mối quan hệ hữu cơ giữa hiệu quả khai thác kinh tế và bảo vệ nguồn lợi sinh thái thông qua hệ giải pháp can thiệp đa tầng.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án xác định xuất phát từ sự thiếu hụt các mô hình tích hợp giữa điều tra lượng hóa ngư trường ven bờ, phân tích kinh tế kỹ thuật từng loại ngư cụ với giải pháp kỹ thuật công trình biển (rạn nhân tạo) và chuyển đổi sinh kế có kiểm soát. Các công trình trước đây như nghiên cứu của Tô Văn Phương (2016) tại huyện Núi Thành mới chỉ dừng lại ở phạm vi hẹp và thiếu dữ liệu cấu trúc trữ lượng theo nhóm loài; nghiên cứu của Võ Sỹ Tuấn (2006) tại Cù Lao Chàm tập trung vào phân vùng sinh thái mà chưa lượng hóa mức độ phụ thuộc sinh kế của ngư dân; hay công trình của Nguyễn Trọng Lương (2015) khảo nghiệm chà rạn nhưng chưa gắn liền với lộ trình cắt giảm tàu thuyền và thể chế quản lý hành chính.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được thiết lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Thực trạng phân bố đội tàu, cơ cấu ngư cụ, năng suất đánh bắt (CPUE) và hiệu quả kinh tế - kỹ thuật của các nhóm nghề khai thác tại vùng biển ven bờ tỉnh Quảng Nam đang biến động như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mức độ suy giảm nguồn lợi, xâm hại nơi cư trú sinh thái và hiệu lực thực thi của hệ thống quản lý hành chính bảo vệ NLTS tại địa phương tồn tại những nút thắt nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Làm thế nào để thiết lập một mô hình can thiệp toàn diện kết hợp giữa cắt giảm tàu vi phạm, chuyển đổi ngư cụ chọn lọc cao, triển khai rạn nhân tạo và nâng cao năng lực thể chế nhằm phục hồi hệ sinh thái ven bờ?
• Giả thuyết khoa học 1 (H1): Cường lực khai thác thực tế tại VBVB Quảng Nam đã vượt ngưỡng sản lượng bền vững tối đa (MSY), gây suy giảm tỷ suất lợi nhuận và thu nhập thực tế của thuyền viên.
• Giả thuyết khoa học 2 (H2): Ngư cụ mang tính hủy diệt (lưới kéo ven bờ, lờ dây kích thước mắt lưới nhỏ) là tác nhân cốt lõi làm sụt giảm kích thước cá thể thương phẩm và phá hủy nền đáy rạn san hô, thảm cỏ biển.
• Giả thuyết khoa học 3 (H3): Việc ứng dụng công nghệ rạn nhân tạo kết hợp chuyển đổi sang nghề lồng bẫy ghẹ cải tiến sẽ tạo hiệu ứng kép: vừa ngăn chặn tàu lưới kéo bất hợp pháp, vừa phục hồi sinh khối sinh vật biển và nâng cao thu nhập cho ngư dân.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa mô hình sinh học - kinh tế Gordon-Schaefer, lý thuyết quản lý nghề cá quy mô nhỏ (Pomeroy, 2011), khung can thiệp chính sách ngăn cản và điều chỉnh động cơ kinh tế (Yu & Yu, 2008) cùng lý thuyết phục hồi sinh cảnh biển bằng rạn nhân tạo (Hunter et al., 2009; Leitao et al., 2007). Đóng góp đột phá của luận án được lượng hóa rõ ràng: chứng minh năng suất bình quân trên một đơn vị công suất suy giảm mạnh từ 0,63 tấn/CV (1997) xuống 0,54 tấn/CV (2010) và chỉ còn 0,33 tấn/CV (2016); xác lập quy trình công nghệ và cấu trúc rạn nhân tạo giúp nâng mật độ sinh vật tầng đáy gấp 6,7 lần; đồng thời hoàn thiện thiết kế lồng bẫy ghẹ cải tiến nâng hiệu quả kinh tế gấp 9,8 lần so với lồng bẫy truyền thống. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ vùng biển ven bờ tỉnh Quảng Nam theo Nghị định 33/2010/NĐ-CP và Quyết định 2180/QĐ-UBND, với chuỗi dữ liệu thực nghiệm kéo dài từ năm 2015 đến 2020.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước phản ánh hai luồng quan điểm lớn trong quản lý nghề cá ven bờ: tiếp cận từ góc độ kiểm soát hành chính - kỹ thuật khai thác và tiếp cận từ góc độ phục hồi sinh thái - đồng quản lý cộng đồng.

Về kiểm soát cường lực khai thác, Robert Pomeroy (2011) trong công trình Small-scale fisheries management: Frameworks and approaches for the developing world đã chỉ rõ sự phức tạp của nghề cá quy mô nhỏ tại các quốc gia đang phát triển, nơi tình trạng phụ thuộc sinh kế cao và bẫy nghèo đói khiến các biện pháp cắt giảm thuần túy thất bại nếu thiếu giải pháp thay thế. Nghiên cứu kinh điển của Huiguo Yu & Yunjun Yu (2008) về quản lý nghề cá Trung Quốc đã hệ thống hóa hai nhóm giải pháp: "Hệ thống ngăn cản động cơ" (Incentive-blocking methods: chương trình mua lại tàu, hạn ngạch giấy phép, cấm biển theo mùa, chính sách tăng trưởng âm) và "Hệ thống điều chỉnh động cơ" (Incentive-adjusting methods: quyền sử dụng lãnh thổ TURFs, hạn ngạch chuyển nhượng cá nhân ITQs). Tuy nhiên, kinh nghiệm từ Đài Loan (Huang & Chuang, 2009) cho thấy chi phí mua lại và phá hủy tàu tiêu tốn hơn 350 triệu USD nhưng vẫn vấp phải xung đột xã hội gay gắt với nhóm ngư dân nghèo. Tại Đông Nam Á, Tokriska (2009) phân tích nghề cá Vịnh Thái Lan, chỉ ra rằng lệnh cấm lưới kéo trong phạm vi 3 km ven bờ chỉ phát huy tác dụng khi kết hợp chặt chẽ với kiểm tra giám sát và mô hình đồng quản lý.

Về phục hồi sinh cảnh và can thiệp sinh thái đáy, Hunter và cộng sự (2009) cùng Leitao và cộng sự (2007) tại Bồ Đào Nha đã chứng minh rạn nhân tạo không chỉ cung cấp giá thể bám, bổ sung nguồn thức ăn phong phú cho các loài cá rạn kinh tế như cá tráp trắng (Diplodus sargus) mà còn đóng vai trò như vật cản cơ học ngăn chặn triệt để hoạt động cào quét của tàu lưới kéo đáy. Ahmad Ali và cộng sự (2011) cũng khẳng định các khối rạn bê tông dạng vòm đục lỗ là giải pháp tối ưu cho việc tái thiết lập chuỗi dinh dưỡng biển ven bờ.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Phan Trọng Huyến (2016), Tô Văn Phương (2016), Nguyễn Thị Hoa Hồng (2018), Vũ Kế Nghiệp (2017) và Trần Văn Vinh (2011) đã ứng dụng mô hình Schaefer và Fox nhằm tính toán sản lượng bền vững tối đa (MSY) và cường lực tối ưu ($f_{MSY}$) cho các vùng biển Nghệ An, Bình Định, Khánh Hòa. Tuy vậy, điểm hạn chế phổ biến là chưa tích hợp việc giải quyết sinh kế cụ thể thông qua cải tiến ngư cụ chọn lọc cao và xây dựng rạn nhân tạo bảo vệ bãi giống, bãi đẻ.

Luận án của NCS. Phạm Viết Tích định vị chính xác vào giao điểm này: kết hợp cơ chế kiểm soát rút giảm tàu cá vi phạm theo mô hình Yu & Yu (2008), áp dụng công nghệ chuyển đổi ngư cụ thân thiện môi trường (lồng bẫy ghẹ cải tiến của Trần Đức Phú, 2011) và kiến tạo cấu trúc rạn bê tông nhân tạo (kế thừa mô hình Nhật Bản và Nguyễn Trọng Lương, 2015) trên nền tảng thể chế hóa quy chế quản lý hành chính địa phương.

Tiêu chí so sánh	Nghiên cứu quốc tế (Yu & Yu, 2008; Leitao et al., 2007)	Nghiên cứu trong nước trước đây (Tô Văn Phương, 2016; Nguyễn Trọng Lương, 2015)	Luận án TS. Phạm Viết Tích (2021)
Phạm vi can thiệp	Tách rời giữa chính sách vĩ mô (mua lại tàu) hoặc kỹ thuật sinh thái biển (rạn nhân tạo).	Cục bộ tại một huyện (Núi Thành) hoặc thử nghiệm rạn chà ngắn hạn (5 tháng).	Toàn diện cấp tỉnh (toàn bộ VBVB Quảng Nam dài 125 km), chu kỳ theo dõi 2015–2020.
Giải pháp sinh kế	Chuyển đổi sang nghề phi khai thác (nuôi trồng, dịch vụ) có tỷ lệ tái nghèo cao.	Đề xuất chung chung, thiếu thông số kỹ thuật chế tạo ngư cụ thay thế.	Chuyển đổi trực tiếp sang nghề lồng bẫy ghẹ cải tiến (chọn lọc cao, mắt lưới $2a=80\text{ mm}$, lợi nhuận tăng 9,8 lần).
Rạn nhân tạo	Chủ yếu phục vụ bảo tồn và câu thể thao nước sâu.	Rạn chà tre lá mau mục nát (tuổi thọ 2–4 tháng), dễ bị bão phá hủy.	Rạn bê tông trọng lực đúc khuôn kiên cố, vừa tạo sinh cảnh lâu dài vừa cản lưới kéo đáy.
Khung thể chế	Dựa trên ITQs hoặc ngân sách trợ cấp nhà nước cực lớn.	Dừng lại ở khuyến nghị chính sách sơ bộ.	Tích hợp chế tài xử phạt, lộ trình cắt giảm tàu cụ thể và phân quyền cộng đồng bảo vệ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng thuyết Quản lý nghề cá quy mô nhỏ và Mô hình sản xuất dư thừa bioeconomic trong điều kiện đặc thù của vùng biển nhiệt đới đa loài, đa ngư cụ:

1. Mở rộng lý thuyết Cân bằng Sinh học - Kinh tế (Gordon-Schaefer Model): Chứng minh rằng trong nghề cá ven bờ nhiệt đới, điểm cân bằng sinh học ($MSY$) bị phá vỡ không chỉ bởi quy mô công suất tổng thể mà cốt lõi bởi cơ cấu ngư cụ có tính chọn lọc thấp (lưới kéo, lờ dây). Việc suy giảm CPUE liên tục từ 0,63 xuống 0,33 tấn/CV là bằng chứng thực nghiệm về hiện tượng "tăng trưởng quá mức về kinh tế" (economic overfishing) và "tăng trưởng quá mức về sinh học" (biological overfishing).
2. Bổ sung Thuyết Can thiệp Cường lực Hai chiều: Kết hợp hài hòa giữa cơ chế "ngăn cản động cơ" (loại bỏ tàu lưới kéo cấm) và "điều chỉnh động cơ" (cung cấp mẫu lồng bẫy năng suất cao để ngư dân tự nguyện chuyển đổi), khắc phục triệt để thất bại của các chính sách mua lại tàu thuần túy trước đây.
3. Xác lập hệ thống mệnh đề lý thuyết mới:
   • Mệnh đề P1: Tỷ lệ suy thoái sinh khối đáy tỷ lệ thuận với mật độ hoạt động của ngư cụ lưới kéo và lờ dây mắt nhỏ tại vùng biển có độ sâu dưới 30 m.
   • Mệnh đề P2: Việc thiết lập rạn nhân tạo kiên cố tạo ra tác động kép: "vùng cấm kỹ thuật" ngăn chặn ngư cụ hủy diệt và "trung tâm phát tán sinh khối" phục hồi mật độ các loài sinh vật kinh tế.
   • Mệnh đề P3: Chuyển đổi sang ngư cụ chọn lọc kích thước lớn ($2a \ge 80\text{ mm}$) bảo đảm ngưỡng an toàn cho cá thể non sinh sản lần đầu, tối ưu hóa giá trị kinh tế trên một đơn vị nỗ lực khai thác.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự hợp nhất đa ngành giữa Động thái Quần thể Cá (Fisheries Population Dynamics), Công nghệ Ngư cụ (Fishing Gear Technology), Sinh thái Kỹ thuật Biển (Marine Ecological Engineering) và Quản lý Nhà nước về Thủy sản:

• Tầng 1 - Đánh giá hiện trạng: Khảo sát toàn diện 6 nhóm nghề chính (lưới rê, lưới kéo, lưới vây, nghề câu, lồng bẫy, nghề khác) về thông số kỹ thuật, CPUE, cơ cấu kích thước sản phẩm và hạch toán kinh tế (doanh thu, chi phí, lợi nhuận, thu nhập thuyền viên).
• Tầng 2 - Lượng hóa suy thoái và xung đột: Phân tích nguyên nhân suy giảm nguồn lợi từ góc độ vi phạm kích thước mắt lưới, vi phạm vùng lộng - vùng ven bờ và phá hủy sinh cảnh rạn san hô, thảm cỏ biển.
• Tầng 3 - Mô hình can thiệp 4 trụ cột: Cắt giảm tàu thuyền vi phạm $\rightarrow$ Chuyển đổi nghề lồng bẫy ghẹ $\rightarrow$ Thả rạn bê tông bảo vệ sinh thái $\rightarrow$ Tăng cường chế tài quản lý hành chính.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành trên nền tảng thế giới quan Thực chứng (Positivism) kết hợp với Thuyết hiện thực phê phán (Critical Realism). Thiết kế phương pháp hỗn hợp (Mixed-methods) được triển khai bài bản qua hai giai đoạn: định lượng thực nghiệm (điều tra thống kê đội tàu, năng suất, sinh trắc học cá thể) và can thiệp - đánh giá thực địa (thử nghiệm lồng bẫy, chế tạo và lặn khảo sát rạn nhân tạo).

Phạm vi không gian bao quát 6 đơn vị hành chính ven biển tỉnh Quảng Nam: huyện Núi Thành, thành phố Hội An, huyện Thăng Bình, huyện Duy Xuyên, thành phố Tam Kỳ và thị xã Điện Bàn. Thiết kế đa tầng (Multi-level design) thu thập dữ liệu từ cấp cơ quan quản lý nhà nước (Sở NN&PTNT, Chi cục Thủy sản), cấp chủ tàu/thuyền trưởng và cấp thuyền viên trực tiếp.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình chọn mẫu và thu thập dữ liệu sơ cấp tuân thủ nghiêm ngặt tiêu chuẩn thống kê nghề cá:

• Cỡ mẫu điều tra: Thực hiện khảo sát trực tiếp tại 6 huyện/thành phố với hàng trăm lượt tàu thuộc 6 nhóm nghề chính, phân bổ đều theo các dải công suất: $<20\text{ CV}$, $20 - <50\text{ CV}$, $50 - <90\text{ CV}$, $90 - <400\text{ CV}$, $\ge 400\text{ CV}$.
• Thu thập dữ liệu sơ cấp: Phỏng vấn bán cấu trúc bằng bảng câu hỏi chuẩn hóa đối với chủ tàu về thông số vỏ tàu, máy chính, kích thước ngư cụ, nhật ký khai thác, chi phí chuyến biển và doanh thu. Kết hợp phương pháp PRA (Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia) và kỹ thuật Delphi thu thập ý kiến chuyên gia.
• Phương pháp lặn khảo sát sinh thái: Áp dụng phương pháp lặn khảo sát thị giác dưới nước (Underwater Visual Census - UVC) theo mặt cắt (transect) tại khu vực thả rạn mũi Bàn Than để định danh loài, tính toán tần suất bắt gặp và mật độ sinh vật đáy (cá thể/$200\text{ m}^2$).
• Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa số liệu thống kê đăng kiểm chính thức của Chi cục Thủy sản, dữ liệu thanh tra biên phòng ven biển và số liệu điều tra hồi cố thực tế từ ngư dân tại bến cá.

Data và phân tích

• Phân tích kinh tế - kỹ thuật: Lượng hóa các chỉ số tài chính gồm Vốn đầu tư ($V$), Tổng doanh thu ($TR$), Chi phí sản xuất ($TC$), Lợi nhuận thuần ($NP$) và Tỷ suất lợi nhuận trên vốn ($NP/V$).
• Đánh giá chọn lọc ngư cụ: Đo đạc kích thước mắt lưới ($2a$), chiều dài cá thể thương phẩm ($L$) so sánh với chiều dài sinh sản lần đầu ($L_m$) quy định tại Thông tư 02/2006/TT-BTS và Nghị định 26/2019/NĐ-CP.
• Phương pháp tính toán cắt giảm tàu thuyền: Dựa trên cân bằng giữa sản lượng khai thác thực tế và trữ lượng cho phép khai thác tại vùng ven bờ giai đoạn 2016–2017 (theo số liệu Viện Nghiên cứu Hải sản).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Dữ liệu thực nghiệm của luận án đã làm sáng tỏ 5 phát hiện mang tính bước ngoặt về nghề cá ven bờ Quảng Nam:

1. Sự quá tải cường lực và suy kiệt năng suất khai thác nghiêm trọng: Toàn tỉnh có 5.661 tàu cá (năm 2019), trong đó nhóm tàu công suất nhỏ $<20\text{ CV}$ chiếm tỷ trọng áp đảo nhưng tập trung toàn bộ tại vùng biển ven bờ hẹp. Năng suất khai thác bình quân liên tục giảm sâu: nghề lưới kéo giảm từ 208,82 kg/ngày-tàu (2011) xuống 119,12 kg/ngày-tàu (2014); nghề lưới rê giảm từ 48,16 xuống 31,03 kg/ngày-tàu; nghề câu giảm từ 40,07 xuống 20,03 kg/ngày-tàu. Tỷ lệ giảm năng suất trung bình toàn bộ các nghề lên tới 44% chỉ sau 4 năm.

2. Mức độ vi phạm ngư cụ và kích thước khai thác mang tính tàn diệt: Tàu làm nghề lưới kéo đáy và lờ dây Trung Quốc vi phạm nghiêm trọng quy định mắt lưới. Tỷ lệ sản phẩm khai thác chưa trưởng thành, vi phạm kích thước tối thiểu cho phép ở nghề lưới kéo và lờ dây dao động từ 60% đến 85%. Tàu cá công suất $\ge 20\text{ CV}$ của tỉnh ngoài (Quảng Ngãi, Bình Định, Đà Nẵng) thường xuyên xâm phạm trái phép vùng ven bờ càn quét nguồn lợi, làm suy thoái nghiêm trọng hệ sinh thái rạn san hô mũi Bàn Than và thảm cỏ biển Cù Lao Chàm.

3. Đột phá công nghệ lồng bẫy ghẹ cải tiến: Khảo nghiệm so sánh đối chứng giữa lồng bẫy truyền thống và lồng bẫy cải tiến (dạng trụ tròn, chữ nhật và bán nguyệt) cho thấy:

   • Năng suất đánh bắt của lồng cải tiến cao gấp 1,50 đến 1,64 lần so với lồng truyền thống; lồng trụ tròn cải tiến đạt năng suất gấp 2,2 lần.
   • Kích thước mắt lưới bao $2a = 80\text{ mm}$ đảm bảo tỷ lệ ghẹ non chưa trưởng thành bị đánh bắt $<15%$, đáp ứng hoàn hảo tiêu chuẩn bảo vệ nguồn lợi.
   • Vốn đầu tư lồng cải tiến cao hơn 1,27 lần (251.000 VNĐ/lồng so với 197.000 VNĐ/lồng), tuổi thọ đạt 2,5–3 năm (gấp 3 lần lồng cũ). Trong 45 ngày thử nghiệm đối chứng, lợi nhuận thuần và thu nhập thuyền viên ở mô hình lồng bẫy cải tiến cao hơn 9,8 lần so với lồng truyền thống.

4. Hiệu ứng phục hồi sinh thái vượt bậc của mô hình rạn nhân tạo: Triển khai thả cụm rạn bê tông nhân tạo tại vùng biển mũi Bàn Than (huyện Núi Thành) đã tạo nên bước nhảy vọt sinh thái:

   • Số lượng loài sinh vật đáy và cá tập trung tăng từ 45 loài lên 73 loài sau thời gian thả rạn.
   • Mật độ sinh vật tăng 40% sau 5 tháng ở mặt cắt ngang, tăng 77% ở mặt cắt đứng; mật độ tổng thể tăng gấp 6,7 lần (từ mức ban đầu lên 1.812 cá thể/$400\text{ m}^2$).
   • Năng suất đánh bắt của nghề câu và lưới rê quanh khu vực thả rạn tăng từ 1,34 đến 1,52 lần so với các vùng biển lân cận, đồng thời kết cấu rạn kiên cố đã vô hiệu hóa hoàn toàn đường kéo của các tàu giã cào bất hợp pháp.

5. Nghịch lý trong chính sách quản lý và bẫy sinh kế: Chính sách hỗ trợ nhiên liệu theo Quyết định 289/QĐ-TTg trước đây đã vô tình kích thích sự gia tăng bùng nổ của đội tàu nhỏ đăng ký hoạt động ven bờ. Ngư dân không thể tự bỏ nghề nếu không có nghề khai thác thay thế phù hợp với tập quán và vốn đầu tư nhỏ.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp cơ sở khoa học khẳng định sự cần thiết phải chuyển từ mô hình "quản lý sản lượng đơn thuần" sang mô hình "quản lý không gian sinh thái kết hợp chọn lọc ngư cụ" trong nghề cá cận nhiệt đới và nhiệt đới.
• Về mặt phương pháp luận: Hoàn thiện bộ công cụ điều tra tích hợp giữa đánh giá kinh tế - xã hội ngư dân với giám sát lặn sinh thái UVC tại các cụm rạn công trình.
• Về ứng dụng thực tiễn: Cung cấp bản vẽ thiết kế chế tạo chuẩn hóa cho 4 kiểu lồng bẫy ghẹ cải tiến và quy trình đúc, vận chuyển, thả rạn bê tông khẩu độ lớn phù hợp điều kiện sóng gió miền Trung.
• Về hoạch định chính sách: Đề xuất lộ trình 4 bước cắt giảm tàu thuyền vi phạm, khoanh vùng bảo vệ mũi Bàn Than và thiết lập cơ chế đồng quản lý phân cấp cho cộng đồng ngư dân xã Tam Hải, Núi Thành.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật khách quan:

1. Dữ liệu trữ lượng sinh thái tổng thể: Nguồn số liệu thứ cấp về sinh khối và trữ lượng tức thời của từng nhóm loài cá tầng đáy tại vùng biển ven bờ Quảng Nam chủ yếu dựa trên các đợt điều tra diện rộng của Viện Nghiên cứu Hải sản giai đoạn 2016–2017, chưa có chuỗi trắc nghiệm liên tục hàng năm bằng máy dò cá quét ngang công nghệ cao.
2. Thời gian theo dõi diễn thế rạn nhân tạo: Đánh giá sinh thái tại khu vực rạn bê tông mũi Bàn Than mới phản ánh diễn thế sinh học giai đoạn đầu (5 đến 12 tháng sau khi thả); chưa theo dõi trọn vẹn chu kỳ diễn thế bền vững của san hô cứng tạo rạn trong khung thời gian 5–10 năm.
3. Phạm vi xã hội học của chuyển đổi nghề: Mô hình thử nghiệm chuyển đổi lồng bẫy ghẹ mới được triển khai tập trung trên nhóm tàu đại diện tại Núi Thành và Duy Xuyên, cần thêm nghiên cứu đánh giá dung sai thị trường tiêu thụ ghẹ khi nhân rộng trên toàn tỉnh.

Các hướng nghiên cứu tiếp nối trong tương lai:

• Ứng dụng mô hình cân bằng hệ sinh thái Ecopath with Ecosim (EwE) để mô phỏng chuỗi thức ăn và dòng năng lượng dinh dưỡng tại khu vực thả rạn nhân tạo ven bờ Quảng Nam.
• Nghiên cứu vật liệu xanh composite sinh học hoặc bê tông xỉ quặng tro bay thay thế bê tông truyền thống nhằm giảm phát thải carbon khi chế tạo rạn nhân tạo quy mô lớn.
• Thiết lập khung kinh tế lượng lượng hóa tác động của thể chế đồng quản lý (Co-management) kết hợp ứng dụng thiết bị giám sát hành trình (VMS) trên tàu cá ven bờ.
• Mở rộng nghiên cứu cơ chế bồi hoàn sinh thái (Ecological Compensation) giữa ngành du lịch dịch vụ tại Cù Lao Chàm, Tam Kỳ với cộng đồng ngư dân thực hiện cắt giảm cường lực khai thác.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án là tài liệu tham khảo nền tảng trong hệ thống đào tạo sau đại học ngành Kỹ thuật Khai thác Thủy sản và Quản lý Nghề cá tại các trường đại học, viện nghiên cứu chuyên ngành; mở ra hướng nghiên cứu ứng dụng công trình nhân tạo trong bảo tồn tài nguyên biển.
• Chuyển đổi ngành công nghiệp ngư nghiệp: Cung cấp giải pháp kỹ thuật trực tiếp giúp ngư dân chuyển đổi nghề lưới kéo sang nghề lồng bẫy ghẹ chọn lọc, nâng cao tuổi thọ ngư cụ lên 3 năm, tiết kiệm 30% chi phí sản xuất và nâng giá trị thương phẩm hải sản đánh bắt còn sống.
• Ảnh hưởng chính sách công: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho UBND tỉnh Quảng Nam ban hành Quyết định phê duyệt quy hoạch cơ cấu tàu thuyền ven bờ, đề án thả rạn nhân tạo bảo vệ nguồn lợi giai đoạn 2021–2030 và kế hoạch hành động chống khai thác IUU của địa phương.
• Lợi ích xã hội và môi trường: Bảo vệ thành công hơn 311 ha rạn san hô và 500 ha thảm cỏ biển tự nhiên khỏi sự tàn phá của lưới giã cào; bảo đảm việc làm, an sinh xã hội bền vững và gia tăng thu nhập thực tế cho hơn 5.000 hộ gia đình ngư dân ven biển.
• Ý nghĩa quốc tế: Đóng góp báo cáo thực tiễn điển hình cho mạng lưới quản lý nghề cá quy mô nhỏ khu vực Đông Nam Á (SEAFDEC) và tổ chức FAO trong việc thực thi Bộ quy tắc ứng xử nghề cá có trách nhiệm (CCRF).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận phương pháp luận nghiên cứu kết hợp giữa kỹ thuật khai thác, phân tích bioeconomic và sinh thái biển thực nghiệm.
• Các nhà khoa học và chuyên gia nghề cá: Thừa hưởng hệ thống dữ liệu chi tiết về thông số kỹ thuật 6 nhóm ngư cụ ven bờ và mô hình tính toán cắt giảm tàu thuyền theo công suất thực tế.
• Doanh nghiệp và cơ sở R&D ngư cụ: Ứng dụng mẫu thiết kế lồng bẫy ghẹ cải tiến (dạng trụ tròn và chữ nhật kích thước mắt lưới $2a=80\text{ mm}$) vào sản xuất thương mại cung ứng cho ngư dân.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Tổng cục Thủy sản, Chi cục Thủy sản Quảng Nam và các tỉnh duyên hải): Sở hữu khung hướng dẫn kỹ thuật thả rạn nhân tạo và lộ trình phân kỳ cắt giảm tàu thuyền vi phạm có tính khả thi cao.
• Cộng đồng ngư dân ven bờ: Trực tiếp thụ hưởng nguồn lợi hải sản phục hồi, giảm thiểu rủi ro tai nạn trên biển và nâng cao thu nhập ổn định nhờ ngư cụ chọn lọc năng suất cao.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng Thuyết Quản trị Nghề cá Quy mô nhỏ của Pomeroy (2011) và Mô hình Bioeconomic Gordon-Schaefer thông qua việc tích hợp cấu trúc can thiệp ba chiều: "Rút giảm hành chính – Chuyển đổi ngư cụ chọn lọc – Kiến tạo sinh cảnh nhân tạo". Luận án chứng minh rằng trong nghề cá nhiệt đới ven bờ, việc phục hồi trữ lượng không thể đạt được nếu chỉ áp dụng các công cụ kiểm soát cường lực đơn lẻ (như hạn ngạch hay mua lại tàu), mà bắt buộc phải can thiệp vật lý vào nền đáy (rạn nhân tạo) để chặn đứng ngư cụ cấm, đồng thời tái cấu trúc chuỗi giá trị khai thác bằng ngư cụ có tính chọn lọc cao.

2. Điểm cải tiến đột phá về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây?

So sánh với nghiên cứu của Tô Văn Phương (2016) và Nguyễn Thị Hoa Hồng (2018), luận án có ba bước tiến phương pháp luận vượt trội:

• Sử dụng phương pháp điều tra đối chứng thực tế trên biển kéo dài 45 ngày giữa ngư cụ truyền thống và ngư cụ cải tiến, thu thập dữ liệu sinh trắc học cá thể chính xác.
• Áp dụng phương pháp lặn khảo sát thị giác dưới nước (UVC) theo hệ thống ô tiêu chuẩn định vị GPS để lượng hóa chính xác diễn thế loài và mật độ cá thể trên các khối rạn bê tông.
• Xây dựng ma trận phân tích tương quan giữa kích thước mắt lưới ($2a$), chiều dài khai thác nhỏ nhất cho phép và tổn thất kinh tế do đánh bắt cá con.

3. Phát hiện nào trong luận án gây bất ngờ nhất và được chứng minh bằng dữ liệu nào?

Phát hiện bất ngờ nhất là mặc dù chi phí đầu tư vàng lồng bẫy ghẹ cải tiến cao hơn 1,27 lần so với lồng bẫy truyền thống (251.000 VNĐ so với 197.000 VNĐ/lồng), nhưng lợi nhuận thuần và thu nhập của thuyền viên lại tăng đột biến tới 9,8 lần trong 45 ngày thử nghiệm đối chứng. Kết quả này xóa bỏ hoàn toàn định kiến cho rằng ngư dân nghèo không thể đầu tư ngư cụ kích thước mắt lưới lớn ($2a=80\text{ mm}$), chứng minh tính ưu việt của việc đánh bắt hải sản kích cỡ lớn, còn sống, đạt giá trị thương phẩm cao và không lẫn tạp chất cá con.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng và tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp đầy đủ và chi tiết các bản vẽ kỹ thuật khai triển (bản vẽ hình học, kết cấu khung thép, kích thước mắt lưới hom, lưới bao của 4 kiểu lồng bẫy), bản vẽ khuôn đúc rạn bê tông trọng lực, tọa độ địa lý chính xác khu vực thả rạn mũi Bàn Than (tọa độ các điểm góc), quy trình sắp xếp rạn lên sà lan và kỹ thuật định vị thả chùm rạn dưới đáy biển. Bất kỳ địa phương ven biển nào có điều kiện thủy văn tương tự đều có thể áp dụng nguyên vẹn quy trình công nghệ này.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Chương trình nghiên cứu dài hạn hướng tới 3 trụ cột:

• Mở rộng mạng lưới rạn nhân tạo ven biển thành chuỗi hành lang sinh thái kết nối các khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm, Sơn Trà (Đà Nẵng) và Lý Sơn (Quảng Ngãi).
• Số hóa và tự động hóa giám sát nghề cá quy mô nhỏ thông qua mạng cảm biến IoT và thiết bị định vị vệ tinh chi phí thấp tích hợp trên điện thoại thông minh của ngư dân.
• Xây dựng mô hình chứng chỉ sinh thái (Ecolabeling) và truy xuất nguồn gốc điện tử cho sản phẩm ghẹ khai thác bằng lồng bẫy chọn lọc, nâng cao giá trị xuất khẩu sang các thị trường cao cấp.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và cập nhật bộ cơ sở dữ liệu khoa học toàn diện về đội tàu 5.661 chiếc, cơ cấu 6 nhóm nghề và hiện trạng suy thoái nguồn lợi tại vùng biển ven bờ tỉnh Quảng Nam giai đoạn 2015–2020.
2. Chứng minh thực nghiệm mức suy giảm năng suất khai thác bình quân lên tới 44% và tỷ lệ đánh bắt cá con vi phạm kích thước tối thiểu từ 60% đến 85% ở các nghề lưới kéo, lờ dây.
3. Thiết kế, chế tạo và thử nghiệm thành công 4 kiểu lồng bẫy ghẹ cải tiến với kích thước mắt lưới $2a=80\text{ mm}$, nâng cao năng suất đánh bắt gấp 1,64 lần và hiệu quả kinh tế gấp 9,8 lần so với lồng truyền thống.
4. Xác lập mô hình rạn bê tông nhân tạo tại mũi Bàn Than, chứng minh hiệu quả tăng số lượng loài từ 45 lên 73 loài và tăng mật độ sinh vật đáy gấp 6,7 lần, đồng thời ngăn chặn triệt để tàu giã cào sai tuyến.
5. Xây dựng lộ trình khoa học cắt giảm số lượng tàu thuyền vi phạm, đề xuất hệ thống giải pháp thể chế và quản lý hành chính đồng bộ nhằm thực thi Luật Thủy sản 2017.
6. Mở ra bước tiến mới trong mô hình quản trị nghề cá ven bờ tích hợp kỹ thuật - sinh thái - sinh kế, đóng góp quan trọng vào chiến lược phát triển kinh tế biển bền vững và nỗ lực gỡ bỏ "thẻ vàng" IUU của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về tỉnh Quảng Nam 1. Vị trí địa lý, đơn vị hành chính Quảng Nam là tỉnh thuộc vùng duyên hải miền Trung, phía Bắc giáp tỉnh Thừa Thiên Huế và thành phố Đà Nẵng, phía Nam giáp tỉnh Quảng Ngãi, phía Tây giáp nước Lào và tỉnh Kon Tum, phía Đông giáp biển Đông. Tổng diện tích tự nhiên tỉnh Quảng Nam là 1,043 triệu ha, có 02 thành phố, 15 huyện và 01 thị xã với 244 đơn vị hành chính cấp xã (213 xã, 18 phường và 13 thị trấn).

Bờ biển chạy dài trên 125km, vùng đặc quyền kinh tế rộng lớn hơn 40.000km2 hình thành nhiều ngư trường với nguồn lợi hải sản phong phú, thuận lợi cho phát triển nghề khai thác thủy sản. Bên cạnh đó, nhiều cửa sông và lạch lớn với gần 30.000ha mặt nước (cả ngọt, lợ, mặn). Trong đó có 10 ngàn ha bãi triều, thuận lợi cho nuôi trồng thuỷ sản. Đặc điểm khí hậu, thời tiết Khí hậu Quảng Nam có tính chất nhiệt đới gió mùa, chia thành hai mùa khô và mùa mưa rõ rệt.

Mùa khô bắt đầu từ tháng 1 đến tháng 8, có hiện tượng gió Lào. Mùa mưa từ tháng 9 đến tháng 12, thường có bão lũ và mưa lớn, chiếm 80% tổng lượng mưa cả năm. Gió mùa Đông Bắc: Từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau hướng gió thịnh hành là hướng Bắc - Đông Bắc, gió mùa Tây Nam từ cuối tháng 6 đến tháng 8. Ngoài gió mùa Đông Bắc và Tây Nam vùng biển Quảng Nam còn chịu ảnh hưởng của gió Lào [44].

Hệ thống sông rạch, chế độ thủy văn 1. Hệ thống sông rạch Đặc điểm nổi bật các sông của Quảng Nam là ngắn, dốc, lưu vực nhỏ,… nên dòng chảy mạnh. Trên địa bàn của tỉnh có 2 hệ thống sông chính là sông Thu Bồn và sông Vu Gia. Hệ thống sông Thu Bồn bắt nguồn từ phía Tây của tỉnh có diện tích lưu vực 10.

Hệ thống sông Vu Gia nằm phía Bắc của tỉnh, diện tích lưu vực 5. Ngoài ra, trên địa bàn tỉnh còn có các chi lưu của hệ thống sông trên như: Trường Giang, Ly ly, Vĩnh Điện, Bà Rén, Tam Kỳ. Sông Trường Giang chạy song song theo bờ biển đã tạo nên tiềm năng lớn để phát triển nuôi trồng thủy sản nước lợ, thông với 2 hệ thống sông chính và đổ ra biển tại Cửa Đại (Hội An) và Cửa An Hòa (Núi Thành) tạo thành 2 trung tâm nghề cá lớn của tỉnh [44]. Chế độ thủy văn Chế độ thủy triều chia ra 2 chế độ sau: Nam Thừa Thiên Huế - Bắc Quảng Nam: Chế độ bán nhật triều không đều, độ lớn thủy triều kỳ nước cường trung bình 0,8 - 1,2 m và tăng dần về phía Nam.

Giữa Quảng Nam - Bình Thuận: Chế độ nhật triều không đều, độ lớn thủy triều kỳ nước cường trung bình 1,2 - 2,0 m tăng dần về phía Nam [44]. Tiềm năng thủy sản Quảng Nam có 125 km biển, với ngư trường rộng 40.000 km2; có nhiều loại hải sản quý như: Hải sâm, bào ngư, tôm hùm; vùng ven biển có khoảng 30.000 ha mặt nước, trong đó có 10.000 ha bãi triều, thuận lợi cho nuôi trồng thuỷ sản. Sản lượng khai thác thủy sản năm 2015 đạt 78. Tổng diện tích có khả năng phát triển nuôi thủy sản nước lợ trên toàn tỉnh khoảng 6.000 ha, chưa kể hàng trăm ha vùng đất cát ven biển có thể phát triển nuôi tôm thẻ chân trắng.

Hiện nay diện tích nuôi nước lợ khoảng 2.000 ha, với đối tượng nuôi chủ yếu là tôm sú, tôm thẻ chân trắng. Nguồn lợi hải sản: Tổng trữ lượng cá nổi và hải sản tầng đáy là 712 nghìn tấn và khả năng khai thác là 294 nghìn tấn [42]. Theo các nghiên cứu trước đây, nguồn lợi hải sản ở vùng biển 6 Quảng Nam đa dạng về chủng loại nhưng trữ lượng từng loài không nhiều, do đó cần bố trí kiêm nghề trên một đơn vị tàu thuyền nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất. Động vật giáp xác Các kết quả nghiên cứu nhiều năm về nguồn lợi tôm ven biển Việt Nam, Phạm Ngọc Đẳng (1996) đã xác định một số bãi phân bố và khai thác tôm quan trọng trong đó có nguồn lợi tôm hùm giống ở Cù Lao Chàm.

Động vật thân mềm Trong 03 loài động vật thân mềm có giá trị kinh tế cao tại Quảng Nam là mực ống, mực nang và mực xà trong đó mực xà là loài có sản lượng cao nhất. Nguồn lợi động thực vật thuỷ sinh Đã xác định được 5 ngành tảo với 126 loài. Ngành tảo Silíc chiếm ưu thế nhất, tiếp đến là tảo giáp, tảo lam, tảo mắt và gặp một loài của ngành tảo lục. Lĩnh vực Khai thác thủy sản 1.

Diễn biến số lượng và cơ cấu tàu thuyền KTTS Giai đoạn 2014-2019, tổng số tàu thuyền của tỉnh tăng chậm từ 5.581 chiếc; Cơ cấu tàu thuyền theo nhóm công suất có sự thay đổi, nhóm tàu công suất trên 90 CV tăng nhanh đạt 14,8%/năm, đặc biệt là nhóm trên 400 CV tăng rất nhanh với tốc độ 61,6%/năm, từ 141 chiếc năm 2014 lên 575 chiếc năm 2019. Các nhóm công suất đều có xu hướng tăng, trừ nhóm công suất từ 50 - 90 CV có xu hướng giảm từ 234 chiếc năm 2014 xuống còn 180 chiếc năm 2019 [9]. Nhóm tàu dưới 20 CV không thay đổi nhiều, do tác động của Quyết định 289/QĐ-TTg ngày 18/3/2008 của Thủ tướng Chính phủ về chính sách hỗ trợ nhiên liệu cho ngư dân, đã thúc đẩy một số lượng lớn chủ tàu cá cỡ nhỏ đi làm thủ tục đăng ký hoạt động nghề cá, dẫn đến số tàu cá nhỏ tăng đáng kể từ thời điểm 2008 đến 2013 [50]. Tàu thuyền theo công suất tỉnh Quảng Nam giai đoạn 2014-2019 Phân bố theo nhóm công suất (CV) Năm <20 20÷<50 50÷< 90 90÷< 400 ≥400 Tổng 2014 3.581 Nguồn: Sở NN&PTNT Quảng Nam 2014 - 2019 Bảng 1.

Tàu thuyền theo địa phương tỉnh Quảng Nam giai đoạn 2014-2019 TT Địa phương 2014 2015 2016 2017 2018 2019 1 TP Tam Kỳ 406 427 469 488 495 457 2 TP Hội An 1188 1254 1274 1309 1316 1314 3 Núi Thành 1.111 4 Duy Xuyên 451 481 529 540 573 585 5 Thăng Bình 773 811 827 848 853 826 6 Điện Bàn 238 256 283 287 294 288 Tổng số 5.581 Nguồn: Sở NN&PTNT Quảng Nam 2014 - 2019 Huyện Núi Thành, thành phố Hội An và huyện Thăng Bình là những địa phương có số lượng tàu cá lớn nhất tỉnh. Đây cũng là những địa phương chiếm hầu hết số tàu xa bờ trên địa bàn tỉnh, có truyền thống khai thác lâu đời,. Tuy nhiên, số tàu thuyền gần bờ cũng chiếm tỷ lệ khá cao, điều này đã làm ảnh hưởng đến nguồn lợi và tăng nguy cơ mất khả năng phục hồi của nguồn lợi ven bờ. Cơ cấu nghề khai thác thủy sản Cơ cấu nghề nghiệp khai thác thủy sản tỉnh Quảng Nam được chia thành 6 nhóm nghề chính bao gồm lưới kéo, lưới vây, lưới rê, nghề câu, nghề cố định và nhóm nghề khác.

Năm 2019, tỷ trọng cơ cấu nghề nghiệp khai thác hải sản các nhóm nghề như sau: Nghề lưới kéo chiếm tỷ trọng 3,6% tổng số tàu thuyền, lưới vây chiếm 8,4%, lưới rê chiếm 44,3%, nghề câu chiếm 20,6%, chụp mực chiếm 1,9%, lồng bẫy chiếm 5,9%, nghề khác (pha xúc, vó, mành, bẫy ghẹ, bẫy mực nang, đăng, đáy, lặn, dịch vụ. Lưới rê chiếm tỷ trọng lớn nhất trong cơ cấu nghề khai thác thủy sản tỉnh Quảng Nam, tiếp đó là nhóm nghề khác. Lưới rê là nghề khai thác có tính chọn lọc cao, theo đối tượng khai thác. Tuy nhiên, phần lớn số tàu làm nghề lưới rê tại Quảng Nam có công suất nhỏ hơn 20 CV.

Cơ cấu tàu thuyền theo nhóm công suất, nghề nghiệp năm 2018 Phân theo công suất (CV) TT Nghề Tổng số <20 20 -<50 50 -<90 90 -<400 >400 1 Lưới kéo 129 67 07 42 12 01 8 2 Lưới vây 574 04 156 69 193 152 3 Lưới rê 2.112 598 251 32 82 149 5 Chụp mực 108 00 02 03 32 71 7 Lồng bẫy 364 281 29 19 33 2 8 Nghề khác 843 725 108 07 02 01 9 DVHC 76 04 05 04 39 24 Tổng số 5.672 836 217 480 501 Nguồn: Sở NN&PTNT Quảng Nam năm 2018 Bảng 1. Cơ cấu tàu thuyền theo nhóm công suất, nghề nghiệp năm 2019 Phân theo công suất (CV) TT Nghề Tổng số <20 20 -<50 50 -<90 90 -<400 >400 1 Lưới kéo 200 75 82 35 08 00 2 Lưới vây 470 05 148 46 122 149 3 Lưới rê 2.982 291 34 43 120 4 Nghề câu 1151 590 252 35 75 199 5 Chụp mực 105 00 01 02 27 75 7 Lồng bẫy 327 245 45 16 19 02 8 Nghề khác 799 764 25 08 01 01 9 DVHC 59 00 08 04 18 29 Tổng số 5.661 852 180 313 575 Nguồn: Sở NN&PTNT Quảng Nam năm 2019 1. Diễn biến sản lượng khai thác, giá trị khai thác thủy sản Sản lượng khai thác tăng liên tục qua các năm, năm 2014 đạt 60.891 tấn đến năm 2019 đạt 92.164 tấn, với tốc độ tăng trưởng bình quân 8,9%/năm. Theo ước tính, trong cơ cấu sản lượng khai thác, sản lượng cá chiếm 66% tổng sản lượng khai thác.

Sản lượng khai thác thủy sản tăng do số lượng tàu khai thác xa bờ và sản lượng xa bờ tăng nhanh, ngư dân khai thác có hiệu quả hơn trong những năm vừa qua. Giá trị sản lượng khai thác thủy sản giai đoạn 2014-2019 TT Danh mục ĐVT 2014 2015 2016 2017 2018 2019 1 Sản lượng Tấn 60.164 2 Giá trị Tỷ đồng 2.700 Nguồn: Sở NN&PTNT Quảng Nam năm 2019 9 1. Công tác bảo vệ và phát triển nguồn lợi thuỷ sản 1. Công tác quản lý khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản Công tác tuyên truyền, phổ biến Luật Thuỷ sản, Chỉ thị 01/1998/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ, Chỉ thị 13/CT-UB của UBND tỉnh về nghiêm cấm sử dụng chất nổ, xung điện, chất độc để khai thác thủy sản tại các huyện, thành phố nghề cá được quan tâm, đối tượng tuyên truyền là cán bộ xã, phường và nông ngư dân [9, 34, 35, 47].

UBND tỉnh ban hành Quy chế Quản lý khai thác, bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản trên địa bàn tỉnh Quảng Nam [48]. Đã công bố ranh giới vùng khai thác hải sản ven bờ với 02 tỉnh, thành phố giáp ranh là Quảng Ngãi và Đà Nẵng. Công tác thanh tra bảo vệ nguồn lợi thủy sản Công tác bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản, kiểm tra, kiểm soát các hoạt động khai thác luôn được quan tâm. Các vi phạm trong khai thác như sử dụng chất nổ, xung điện, khai thác trong thời gian cấm, hoạt động khai thác sai tuyến đã giảm.

Ngư dân dần nâng cao ý thức trong việc bảo vệ nguồn lợi.