CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐẤU THẦU VÀ HIỆU QUẢ ĐẤU THẦU CỦA NHÀ THẦU XÂY LẮP 1. Tổng quan về đấu thầu 1. Khái niệm về đấu thầu Theo quy định tại Khoản 12, Điều 4, Luật Đấu thầu 2013: “Đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu để ký kết và thực hiện hợp đồng cung cấp dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, mua sắm hàng hóa, xây lắp; lựa chọn nhà đầu tư để ký kết và thực hiện hợp đồng dự án đầu tư theo hình thức đối tác công tư, dự án đầu tư có sử dụng đất trên cơ sở bảo đảm cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế”. Cụ thể, đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu đáp ứng các yêu cầu của chủ đầu tư.
Nhà thầu và bên mời thầu sẽ cùng có mặt trong buổi đấu thầu. Các nhà thầu sẽ cạnh tranh nhằm giành được quyền cung cấp mua hàng hóa, dịch vụ đó với giá có khả năng giúp họ bù đắp các chi phí ban đầu, thu được lợi nhuận cao nhất có thể. Còn bên mời thầu thì có được các hàng hóa, dịch vụ phù hợp với yêu cầu của mình về kỹ thuật, chất lượng và chi phí thấp nhất. Như vậy, đấu thầu là quá trình thực hiện một hoạt động mua bán đặc biệt mà người mua yêu cầu một hoặc nhiều người bán cung cấp những hồ sơ chào bán cho một dịch vụ, công trình hoặc một (một số) hàng hóa cần mua nào đó và trên cơ sở những tài liệu minh chứng về năng lực, kinh nghiệm, khả năng cung cấp, đặc tính hàng hóa – dịch vụ… để người mua sẽ lựa chọn cho mình những người bán hàng tốt nhất.
Đặc điểm của đấu thầu - Thứ nhất: Cạnh tranh cao, số lượng người bán tham gia đông Đấu thầu tạo điều kiện cho người mua đưa ra yêu cầu và tổ chức một “cuộc thi” để những người bán nào có khả năng sẽ tới tham dự và cạnh tranh với nhau. Đấu thầu là một quá trình mua bán phức tạp, số lượng người bán tham dự trong hoạt động đấu thầu lớn hơn hẳn các hoạt động mua bán khác đòi hỏi tất cả những người tham gia phải tuân theo một quy trình gồm nhiều bước được quy định bởi một Chính phủ hay một Tổ chức nào đó. - Thứ hai: Hàng hóa trong hoạt động đấu thầu thường có giá trị lớn, số lượng nhiều hoặc có yêu cầu khắt khe về kỹ thuật Để có thể tạo ra một “cuộc thi” cho nhiều người bán tham dự thì người mua phải đem lại lợi ích cho người bán bằng đơn hàng với số lượng lớn và giá trị hàng hóa cao, có tiềm năng trong tương lai. Khi đấu thầu, thông qua việc người mua có thể đăng tải yêu cầu trên các phương tiện thông tin đại chúng sẽ giúp cho người bán hàng phù hợp dễ dàng tìm được người mua, đặc biệt đối với những gói thầu có yêu cầu cao về mặt kỹ thuật.
- Thứ ba: Trong đấu thầu sẽ có nhiều mức giá khác nhau mà các bên tham gia bắt buộc phải phân biệt được Ban đầu, các nhà thầu sẽ dựa vào mức ngân sách có thể chấp nhận được mà bên mời thầu đưa ra để giới thiệu những sản phẩm đạt đủ yêu cầu với mức giá có thể thấp hơn hoặc bằng với mức ngân sách đó. Bản chất mức ngân sách không phải là giá mua, nó là giá trần thường được gọi là giá gói thầu. Mỗi nhà thầu sẽ đưa ra những mức giá khác nhau. Mức giá của nhà thầu trúng thầu sẽ là mức giá cuối cùng được đưa vào ký kết hợp đồng chính thức.
- Thứ tư: Đối tượng mua sắm trong đấu thầu thường chưa xác định chính thức 10 Bên mời thầu ngay từ đầu sẽ đưa ra những yêu cầu về sản phẩm dựa theo nhu cầu của họ, tuy nhiên họ không được phép chỉnh định rõ ràng sản phẩm có thương hiệu gì và sản xuất ở đâu,…Nhà thầu sẽ dựa vào những yếu tố yêu cầu để xây dựng phương án cung cấp sản phẩm cụ thể. Đối tượng mua sắm chỉ được xác định khi kết thúc hoạt động đấu thầu. - Thứ năm: Trong đấu thầu và thực hiện hợp đồng có rất nhiều khoản đặt cọc Vì hàng hóa trong đấu thầu thường có giá trị lớn, số lượng nhiều, việc tổ chức đấu thầu diễn ra phức tạp và đòi hỏi khá nhiều chi phí như: lập hồ sơ mời thầu, thành lập tổ chuyên gia đấu thầu, tổ thẩm định, tổ chức lễ mở thầu. Vì vậy để đảm bảo việc tham dự thầu và thực hiện hợp đồng của nhà thầu là nghiêm túc, có trách nhiệm, … nên đấu thầu có nhiều khoản đặt cọc nhằm đảm bảo cho cuộc thầu thành công và bên mời thầu không bị thiệt khi nhà thầu bỏ cuộc giữa chừng.
- Thứ sáu: Tiêu chí lựa chọn Vì bên mời thầu luôn đưa ra mức giá trần cho nhà thầu nên giá cả không phải là yếu tố quan tâm đầu tiên và duy nhất, có thể nhỏ hơn và bằng mức giá trần cho phép là đạt yêu cầu về giá. Tất cả các hồ sơ dự thầu sẽ được đánh giá kỹ càng về kỹ thuật, chất lượng, tiến độ, những nhà thầu nào vượt qua được yêu cầu kỹ thuật, chất lượng, tiến độ, điều kiện bảo hành và bảo trì mới xem xét tới giá cả. Như vậy, bản thân hoạt động đấu thầu đã thể hiện chất lượng của hoạt động mua bán trao đổi. - Thứ bảy: Đấu thầu chịu sự điều chỉnh của nhiều pháp luật có liên quan Hoạt động đấu thầu là đối tượng điều chỉnh của nhiều đạo luật như: Đấu thầu, Ngân sách nhà nước, Đầu tư công, Xây dựng, Thương mại, Thuế, Dân sự, Hình sự, Phòng chống tham nhũng, Cán bộ công chức, … - Thứ tám: Tính minh bạch trong đấu thầu 11 Bởi đấu thầu đòi hỏi trình độ chuyên môn cao, có tính chuyên nghiệp, là đối tượng được kiểm toán, kiểm tra, thanh tra thường xuyên và chặt chẽ.
Mọi quy định trong đấu thầu nghiêm ngặt, gò bó khiến cho việc Đấu thầu luôn nghiêm túc, minh bạch trở nên quan trọng, đi đôi với việc đạt được hiệu quả hay không. - Thứ chín: Tính công khai và trách nhiệm trong đấu thầu Hoạt động đấu thầu phải hoàn toàn công khai dưới sự giám sát chặt chẽ của công chúng và chịu trách nhiệm trước Chính phủ và cử tri. Vai trò của đấu thầu - Vai trò thứ nhất: hoạt động đấu thầu mang lại lợi ích cho bên mời thầu - người mua. Đấu thầu giúp cho người mua mua được hàng hóa, dịch vụ mình cần một cách tốt nhất hay có thể nói là sử dụng đồng tiền của mình một cách hiệu quả, tối ưu nhất.
Lợi ích đó bắt nguồn từ việc chủ đầu tư tiết kiệm được chi phí tìm hiểu thông tin về sản phẩm cũng như người cung cấp thông qua việc đăng tải những thông tin yêu cầu của mình lên các phương tiện thông tin đại chúng. Không những thế, đối với những dự án có nguồn vốn đầu tư là Nhà nước hay do một tổ chức tài chính nào đó cung cấp hoặc cho vay thì việc công khai, minh bạch công tác quản lý nguồn vốn, lựa chọn hàng hóa, dịch vụ cho dự án luôn được đặt lên hàng đầu. Nguyên tắc bảo đảm cạnh tranh công bằng, minh bạch giữa những người bán của đấu thầu cũng góp phần tránh được tiêu cực và giúp chủ đầu tư yên tâm khi lựa chọn nhà thầu. Người mua còn có điều kiện để phát hiện và tiếp cận được với những người cung cấp mới tiềm năng tốt hơn so với những đối tác truyền thống thông qua tổ chức đấu thầu cạnh tranh rộng rãi.
Từ việc tham gia đấu thầu yêu cầu bên mời thầu cần phải làm đúng quy trình, quy định của Luật Đấu thầu 2013 sẽ tạo cơ hội cho bên mời thầu hiểu biết và nắm vững thêm những quy định, điều luật trong lĩnh vực mua sắm, quy định của Nhà nước trong đấu thầu. 12 Việc tham gia đấu thầu sẽ giúp bên mời thầu tăng uy tín trong môi trường kinh doanh bởi đấu thầu là một hình thức thể hiện quyền lực và trách nhiệm của người mua khi công tác đấu thầu được thực hiện một cách nghiêm túc, thu hút nhà thầu tham gia đông đảo và uy tín. - Vai trò thứ hai: đấu thầu mang lại lợi ích cho bên dự thầu – người bán. Nếu mục đích của bên mời thầu khi tổ chức đấu thầu là có thể mua được sản phẩm đáp ứng được yêu cầu với giá hợp lý nhất thì mục đích của các nhà thầu là bán được sản phẩm với giá mình muốn, số lượng lớn và giá cả kỳ vọng.
Đấu thầu là động lực để nhà thầu phải phát huy tối đa khả năng cạnh tranh của mình từ việc nâng cao chất lượng sản phẩm, tạo ra sản phẩm mới hoặc hạ giá thành sản phẩm. Đấu thầu là cách giúp nhà thầu tự khẳng định mình và xây dựng thương hiệu. Đặc biệt đối với những nhà thầu mới, thông qua việc trúng thầu đối với những gói thầu, dự án lớn được nhiều người biết tới sẽ là một cách quảng bá tốt nhất, tạo niềm tin cho khách hàng khác, đồng thời mang đến cơ hội làm quen với các nhà thầu khác, có thể học hỏi lẫn nhau hoặc nảy sinh những mối quan hệ hợp tác, phát triển trong tương lai. - Vai trò thứ ba: đấu thầu mang lại lợi ích cho nền kinh tế - xã hội.
Đấu thầu đã đem lại nhiều lợi ích cho các lĩnh vực, có thể nói đến như: + Lành mạnh hóa các quan hệ xã hội nhờ vào việc thực hiện các hoạt động mua sắm công theo đúng luật pháp của Nhà nước. + Thực hiện dân chủ hóa nền kinh tế, khắc phục những nhược điểm từ những thủ tục hành chính nặng nề gây cản trở sự năng động, sáng tạo và linh hoạt. + Tạo thêm động lực cho sự phát triển, vươn mình nhờ tăng cường tính công khai, công bằng, bình đẳng, hiệu quả và thúc đẩy cạnh tranh các hoạt động mua sắm. 13 + Tạo điều kiện thúc đẩy tiến trình đổi mới kinh tế từ cơ chế “xin-cho” trở thành cơ chế cạnh tranh, thi đua.
Điều này làm nổi bật tính cạnh tranh đem lại hiểu quả kinh tế của đấu thầu. Mục tiêu và nguyên tắc trong đấu thầu Để thực hiện được những vai trò của đấu thầu nêu trên, trong hoạt động đấu thầu có 4 mục tiêu và nguyên tắc cơ bản, quan trọng mà đấu thầu phải tuân thủ và hướng đến đó là: cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế. a) Tính cạnh tranh Trong đấu thầu, “tính cạnh tranh” nghĩa là tất cả nhà thầu “hợp lệ” đều được phép tham gia đấu thầu.