MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Bước vào thời đại mới, thời đại của khoa học - kỹ thuật và công nghệ, tri thức con người giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong sự phát triển kinh tế và xã hội. Nắm bắt được diều đó, Đảng và Nhà nước ta đã đặt giáo dục và đào tạo vào vị trí quốc sách hàng đầu, coi con người vừa là động lực, vừa là mục tiêu của sự phát triển. Từ đó, yêu cầu đặt ra đối với người học ngày càng cao, con người phải không ngừng học hỏi để nâng cao kiến thức.
Nó cũng đồng nghĩa với việc, chất lượng dạy và học phải ngày càng được nâng cao để đáp ứng yêu cầu đặt ra từ xã hội. Là bộ môn khoa học thực nghiệm, Hóa học cần phải có sự gắn kết, quan hệ chặt chẽ giữa lý thuyết với thực tiễn, thực hành. Trong đó, tiết thực hành Hóa học giữ vai trò đặc biệt quan trọng, giúp hình thành thế giới quan duy vật, phát triển tư duy, tạo hứng thú học tập, rèn luyện tính độc lập, sáng tạo ở học sinh. Để đạt được những điều đó, ngoài việc nâng cao chất lượng dạy học các bài lý thuyết trên lớp, thì việc nâng cao chất lượng dạy học tiết thực hành cũng cần có sự quan tâm xác đáng.
Từ thực tiễn dạy học “Tiết thực hành Hóa học” ở trường THPT, chúng tôi nhận thấy cần phải nâng cao tính tự giác, tích cực, sự chủ động, khả năng tự học, tự rèn luyện và phát triển tư duy cho HS, để từ đó nâng cao hiệu quả dạy học môn Hóa học và chất lượng giáo dục cho HS THPT. Vì vậy, chúng tôi quyết định chọn đề tài: “Nghiên cứu m t số biện pháp nâng cao ch t ượng dạy học tiết thực hành Hóa học lớp 10 chương tr nh chu n) trư ng THPT”. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu, đề xuất một số biện pháp góp phần nâng cao chất lượng dạy học Hóa học ở trường THPT, đồng thời rèn luyện kỹ năng thực hành cho HS. Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu 3.
Đối tƣợng nghiên cứu Những biện pháp nâng cao chất lượng dạy học tiết thực hành hoá học ở trường THPT. Khách thể nghiên cứu 1 Luan van Quá trình dạy học Hóa học ở trường THPT. Giả thiết khoa học Nếu đề xuất được các biện pháp có tính hiệu quả, khả thi để nâng cao chất lượng dạy học tiết thực hành Hóa học ở trường THPT thì sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Hóa học. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu 5.
Nhiệm vụ nghiên cứu - Xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn về “Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học tiết thực hành Hóa học lớp 10 (chương trình chuẩn) ở trường THPT”. - Nghiên cứu hệ thống thí nghiệm ở trường THPT và nội dung chi tiết các bài thực hành Hóa học lớp 10 (chương trình chuẩn). - Tìm hiểu thực trạng dạy tiết thực hành Hóa học ở một số trường THPT trên địa bàn TP Đà Nẵng. - Nghiên cứu và đề xuất một số biện pháp nhằm góp phần tổ chức có hiệu quả tiết thực hành và rèn luyện kỹ năng thực hành cho HS.
Đặc biệt là thiết kế một số thí nghiệm mô phỏng h trợ việc dạy học tiết thực hành hóa học ở lớp 10 (chương trình chuẩn). - Nghiên cứu quá trình thiết kế các thí nghiệm Hóa học mô phỏng. - Nghiên cứu các phần mềm và cách sử dụng các phần mềm để thiết kế thí nghiệm Hóa học mô phỏng như PowerPoint, ChemOffice, … - Thiết kế một số thí nghiệm mô phỏng h trợ việc dạy học tiết thực hành hóa học ở lớp 10 (chương trình chuẩn). - Tìm hiểu thực trạng sử dụng, hiệu quả của việc sử dụng các thí nghiệm mô phỏng thí nghiệm Hóa học chương trình Hóa học lớp 10 (chương trình chuẩn).
Phạm vi nghiên cứu Các bài thực hành thí nghiệm trong chương trình Hóa học lớp 10 (chương trình chuẩn). Phƣơng pháp nghiên cứu 6. Các phƣơng pháp nghiên cứu lý luận - Đọc và nghiên cứu tài liệu. 2 Luan van - Sử dụng phối hợp các phương pháp phân tích, tổng hợp, phân loại, hệ thống hóa trong nghiên cứu các tài liệu liên quan.
Các phƣơng pháp thực tiễn Quan sát, điều tra, khảo sát ý kiến học sinh và các giáo viên. Các phƣơng pháp thống kê toán học Thu thập và xử lý số liệu, kết quả điều tra, thực nghiệm. Đóng góp mới của đề tài Đề xuất được những biện pháp để nâng cao chất lượng dạy học tiết thực hành Hóa học ở trường THPT: - Đề xuất hình thức tổ chức tiết thực hành Hóa học phù hợp với điều kiện thực tế ở trường THPT. - Đặc biệt, xây dựng bộ hình ảnh dụng cụ thí nghiệm đơn giản, dễ sử dụng và hệ thống những thí nghiệm mô phỏng giúp GV thuận tiện trong việc hướng dẫn HS làm thực hành.
3 Luan van CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu 1. Các tài liệu hƣớng dẫn về thực hành Hóa học 1. Tài liệu “Hướng dẫn thí nghiệm Hóa học 10” của PGS.
Trần Quốc Đắc, NXB Giáo dục (2007). Tài liệu “Hướng dẫn thí nghiệm Hóa học 11” của PGS. Trần Quốc Đắc, NXB Giáo dục (2007). Tài liệu “Thí nghiệm Hóa học ở trường phổ thông” của nhóm tác giả PGS.TS Nguyễn Thị Sửu, Hoàng Văn Côi, NXB Khoa học và Kỹ thuật (2008).
“Vở thực hành Hóa học 12 nâng cao” của nhóm tác giả Đặng Thị Oanh, Hoàng Văn Côi, NXB Đại học Sư phạm (2009). Tài liệu “Hướng dẫn thí nghiệm thực hành trường THPT chuyên môn Hóa học” của tác giả Đông Đức Thiện, NXB Giáo dục (2007). Bộ gồm 3 quyển dành cho ba khối lớp 10, 11 và 12. Ngoài ra còn rất nhiều tài liệu hướng dẫn thực hành Hóa học khác.
Nhìn chung, các tài liệu trên đã phần nào khái quát được hệ thống các thí nghiệm cần biểu diễn và đưa ra một số phương án thực hiện giúp cho giáo viên có được sự lựa chọn tiến hành thí nghiệm phù hợp với điều kiện và nhu cầu dạy học thực tế. Đây là những tư liệu quý, có giá trị về thực tiễn đối với việc dạy và học thí nghiệm Hóa học, từ đó có thể rút ra nhiều điều bổ ích và những gợi ý quan trọng. Chúng tôi đã vận dụng một số ý tưởng của các tài liệu trên để phục vụ cho đề tài. Các luận án, luận văn nghiên cứu về thí nghiệm Hóa học Ngoài các tài liệu trên, chúng tôi còn tham khảo ý tưởng trong một số luận văn khác đã nghiên cứu về thí nghiệm Hóa học ở trường THPT: 1.
Luận án PTS Khoa học Sư phạm – Tâm lý “Hoàn thiện hệ thống thí nghiệm Hóa học để nâng cao chất lượng dạy học ở trường THCS Việt Nam” của tác giả Trần Quốc Đắc (1992), trường ĐHSP Hà Nội. Luận án có 3 chương: Nội dung gồm các phần: - Xác định hệ thống thí nghiệm hoá học ở trường THCS gồm 105 thí nghiệm biểu diễn và 27 thí nghiệm thực hành. 4 Luan van - Đề xuất 13 dụng cụ thí nghiệm cải tiến và cách sử dụng chúng. - Đề xuất 13 thí nghiệm cải tiến và phương pháp tiến hành có kết quả các thí nghiệm đó.
Những kết quả thu được từ công trình rất bổ ích và thiết thực, nhưng chỉ nghiên cứu ở chương trình THCS. Luận án TS Khoa học giáo dục “Hoàn thiện kĩ thuật, phương pháp sử dụng thí nghiệm Hóa học và thiết bị dạy học để nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Hóa học ở các trường phổ thông miền núi” của tác giả Nguyễn Phú Tuấn (2000), trường ĐHSP Hà Nội. Luận án có 3 chương. Nội dung gồm các phần: - Điều tra thực trạng trang thiết bị đồ dùng dạy học ở các trường phổ thông miền núi.
- Đề xuất phương hướng nghiên cứu hoàn thiện kĩ thuật, phương pháp sử dụng thí nghiệm trong dạy học hoá học (Cải tiến, chế tạo một số dụng cụ thí nghiệm, giới thiệu một số hóa chất gần gũi, dùng những dụng cụ tự tạo để thực hiện 13 thí nghiệm). - Sử dụng thí nghiệm hoá học theo hướng đổi mới phương pháp dạy học. Đây là một công trình nghiên cứu vừa có tính khoa học cao vừa có giá trị thực tiễn lớn. Những kết quả thu được từ công trình rất bổ ích và thiết thực, không chỉ phù hợp với các trường phổ thông miền núi mà còn rất nhiều khả năng mở rộng hướng nghiên cứu ra một số điều kiện trường lớp khác.
Ngoài các tài liệu trên còn có một số tài liệu khác đã nghiên cứu thí nghiệm ở trường THPT: 3. Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Hoàn thiện kĩ thuật và phương pháp tiến hành thí nghiệm thực hành bộ môn phương pháp giảng dạy Hóa học ở trường ĐHSP và CĐSP Quy Nhơn”, của tác giả Nguyễn Thị Kim Chi (2001). Luận văn thạc sĩ giáo dục “Sử dụng thí nghiệm và phương tiện kĩ thuật dạy học để nâng cao tính tích cực, chủ động của HS trong học tập Hóa học lớp 10, lớp 11 trường THPT ở Hà Nội”, của tác giả Nguyễn Thị Hoa (2003). Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Nghiên cứu sử dụng thí nghiệm Hóa học theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập của HS trong dạy học hóa vô cơ ở trường trung học phổ thông”, của tác giả Cao Ngọc Sằng (2004), trường ĐHSP Huế.
Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Nghiên cứu sử dụng thí nghiệm Hóa học của HS nhằm nâng cao chất lượng dạy học trong quá trình giảng dạy hóa vô cơ lớp 10, 11, 12 ở trung tâm giáo dục thường xuyên”, của tác giả Nguyễn Văn Lưu (2005), trường ĐHSP Huế. Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Hình thành và phát triển khái niệm các loại phản ứng Hóa học thông qua sử dụng thí nghiệm và bài tập Hóa học trong chương trình Hóa học lớp 10 trung học phổ thông”, của tác giả Thái Hạ Quyên (2007), trường ĐHSP Huế. Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Lựa chọn sử dụng khai thác thí nghiệm Hóa học để khắc sâu kiến thức Hóa học phần phi kim trong chương trình trung học phổ thông”, của tác giả Nguyễn Kháng (2007), trường ĐHSP Huế. Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Một số biện pháp nâng cao chất lượng rèn luyện kiến thức – kĩ năng thí nghiệm trong chương trình Hóa học 10 nâng cao cho HS theo hướng dạy học tích cực”, của tác giả Đ Thị Bích Ngọc (2009), trường ĐHSP TP.
Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Sử dụng thí nghiệm trong dạy học môn hóa lớp 10, 11 trường trung học phổ thông tỉnh Dăk Lăk”, của tác giả Võ Phương Uyên (2009), trường ĐHSP TP.