Luận văn thạc sĩ: Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học chương 1 Sinh học 12

Luận văn thạc sĩ VNU UED trình bày thiết kế và sử dụng sơ đồ bảng biểu nhằm nâng cao chất lượng dạy học chương I cơ chế di truyền và biến dị sinh học 12.

• Tác giả: Nguyễn Quỳnh Mai
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thế Hưng
• Trường học: Trường đại học giáo dục - Đại học quốc gia hà nội
• Chuyên ngành: Sư phạm sinh học
• Đề tài: Thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu để nâng cao chất lượng dạy học “chương 1: cơ chế di truyền và biến dị” - sinh học 12, trung học phổ thông
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• CÁC CHỮ VIẾT TẮT DÙNG TRONG LUẬN VĂN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Khái niệm về sơ đồ, bảng biểu và sơ đồ, bảng biểu dạy học
• 1.2. Vai trò của sơ đồ, bảng biểu trong dạy học Sinh học ở trường THPT
• 1.3. Những ưu điểm của phương pháp dạy học bằng sơ đồ, bảng biểu
• 1.4. Một số yêu cầu khi sử dụng sơ đồ, bảng biểu trong dạy học Sinh học THPT
• 1.5. Cơ sở thực tiễn
• 1.6. Thực trạng dạy và học chương “Cơ chế di truyền và biến dị” – Sinh học 12 THPT
• 2. CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ, BẢNG BIỂU ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC
• 2.1. Phân tích cấu trúc, nội dung chương “Cơ chế di truyền và biến dị” – Sinh học 12 THPT
• 2.2. Về cấu trúc
• 2.3. Về nội dung
• 2.4. Các dạng sơ đồ, bảng biểu được xây dựng cho phần kiến thức “Chương 1: Cơ chế di truyền và biến dị” – Sinh học 12 THPT
• 2.5. Cơ sở để xác lập sơ đồ, bảng biểu
• 2.6. Các loại sơ đồ, bảng biểu sử dụng trong dạy học Sinh học ở trường THPT
• 2.7. Nguyên tắc xây dựng sơ đồ, bảng biểu để dạy học kiến thức mới và ôn tập chương
• 2.8. Nguyên tắc thống nhất giữa mục tiêu – nội dung – phương pháp dạy học
• 2.9. Nguyên tắc thống nhất giữa toàn thể và bộ phận
• 2.10. Nguyên tắc thống nhất giữa cụ thể và trừu tượng
• 2.11. Nguyên tắc thống nhất giữa dạy và học
• 2.12. Nguyên tắc phát huy tính tích cực của học sinh, nâng dần khả năng hệ thống hóa kiến thức từ dễ đến khó
• 2.13. Nguyên tắc đảm bảo tính logic trong chương Cơ chế di truyền và biến dị - Sinh học 12 THPT
• 2.14. Quy trình thiết lập các sơ đồ, bảng biểu để dạy học chương “Cơ chế di truyền và biến dị” – Sinh học 12 THPT
• 2.15. Quy trình thiết lập sơ đồ, bảng biểu
• 2.16. Các kiến thức cần được lập sơ đồ, bảng biểu trong “Chương 1: Cơ chế di truyền và biến dị” – Sinh học 12 THPT
• 2.17. Nguyên tắc sử dụng sơ đồ, bảng biểu vào dạy kiến thức mới và ôn tập chương
• 2.18. Nguyên tắc thống nhất giữa mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học
• 2.19. Nguyên tắc thống nhất giữa sơ đồ, bảng biểu nội dung và sơ đồ, bảng biểu hoạt động
• 2.20. Quy trình và biện pháp sử dụng sơ đồ, bảng biểu để dạy học bài mới “Chương 1: Cơ chế di truyền và biến dị” – Sinh học 12 THPT
• 2.21. Quy trình sử dụng. Biện pháp sử dụng
• 2.22. Thiết kế một số giáo án “Chương 1: Cơ chế di truyền và biến dị” – Sinh học 12 THPT dựa trên việc sử dụng các dạng sơ đồ, bảng biểu
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích của thực nghiệm
• 3.2. Nội dung thực nghiệm
• 3.3. Phương pháp thực nghiệm
• 3.4. Thời gian thực nghiệm
• 3.5. Chọn trường, chọn lớp thực nghiệm
• 3.6. Bố trí thực nghiệm
• 3.7. Các bước thực nghiệm
• 3.8. Xử lí số liệu
• 3.9. Về mặt định lượng
• 3.10. Về mặt định tính
• 3.11. Kết quả thực nghiệm
• 3.12. Phân tích định lượng các bài kiểm tra
• 3.13. Phân tích định tính các bài kiểm tra
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nâng cao chất lượng dạy học Sinh học 12

Chất lượng dạy học Sinh học 12 đang là một vấn đề quan trọng trong giáo dục hiện nay. Việc nâng cao chất lượng này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy và khả năng giải quyết vấn đề. Sử dụng sơ đồ và bảng biểu là một trong những phương pháp hiệu quả để đạt được mục tiêu này. Các phương pháp dạy học truyền thống thường không đáp ứng được nhu cầu học tập của học sinh, do đó cần có sự đổi mới trong cách thức giảng dạy.

1.1. Khái niệm về sơ đồ và bảng biểu trong dạy học

Sơ đồ và bảng biểu là những công cụ trực quan giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về kiến thức. Sơ đồ thường được sử dụng để mô tả mối quan hệ giữa các khái niệm, trong khi bảng biểu giúp hệ thống hóa thông tin một cách rõ ràng và dễ hiểu.

1.2. Vai trò của sơ đồ và bảng biểu trong dạy học Sinh học

Sử dụng sơ đồ và bảng biểu trong dạy học Sinh học không chỉ giúp học sinh ghi nhớ kiến thức mà còn phát triển khả năng tư duy logic. Những công cụ này tạo điều kiện cho học sinh tự học và khám phá kiến thức một cách chủ động.

II. Vấn đề và thách thức trong dạy học Sinh học 12

Mặc dù có nhiều phương pháp dạy học hiện đại, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc nâng cao chất lượng dạy học Sinh học 12. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thụ động của học sinh trong quá trình học tập. Nhiều học sinh chỉ học thuộc lòng mà không hiểu sâu về kiến thức. Điều này dẫn đến việc khó khăn trong việc áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

2.1. Thực trạng dạy học Sinh học 12 hiện nay

Nhiều giáo viên vẫn sử dụng phương pháp giảng dạy truyền thống, dẫn đến việc học sinh không hứng thú với môn học. Việc thiếu các công cụ trực quan như sơ đồ và bảng biểu làm cho việc tiếp thu kiến thức trở nên khó khăn hơn.

2.2. Nguyên nhân của sự thụ động trong học tập

Sự thụ động của học sinh có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân, bao gồm phương pháp dạy học không phù hợp, thiếu động lực học tập, và sự thiếu hụt trong việc sử dụng các công cụ hỗ trợ học tập như sơ đồ và bảng biểu.

III. Phương pháp sử dụng sơ đồ và bảng biểu trong dạy học

Để nâng cao chất lượng dạy học Sinh học 12, việc áp dụng các phương pháp sử dụng sơ đồ và bảng biểu là rất cần thiết. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh dễ dàng tiếp cận kiến thức mà còn phát triển khả năng tư duy và sáng tạo.

3.1. Nguyên tắc thiết kế sơ đồ và bảng biểu

Khi thiết kế sơ đồ và bảng biểu, cần đảm bảo tính logic và sự liên kết giữa các thông tin. Sơ đồ cần được trình bày một cách rõ ràng, dễ hiểu, và có thể giúp học sinh hình dung được mối quan hệ giữa các khái niệm.

3.2. Quy trình sử dụng sơ đồ và bảng biểu trong dạy học

Quy trình sử dụng sơ đồ và bảng biểu bao gồm việc giới thiệu sơ đồ, hướng dẫn học sinh cách sử dụng, và khuyến khích học sinh tự tạo sơ đồ và bảng biểu để hệ thống hóa kiến thức.

IV. Ứng dụng thực tiễn của sơ đồ và bảng biểu trong dạy học

Việc áp dụng sơ đồ và bảng biểu trong dạy học Sinh học 12 đã cho thấy nhiều kết quả tích cực. Học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức tốt hơn mà còn phát triển khả năng tư duy phản biện và sáng tạo.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả sử dụng sơ đồ

Nghiên cứu cho thấy rằng việc sử dụng sơ đồ trong dạy học giúp học sinh cải thiện điểm số và khả năng hiểu bài. Học sinh có thể dễ dàng liên kết các khái niệm và áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

4.2. Phản hồi từ học sinh về việc sử dụng sơ đồ

Học sinh thường phản hồi tích cực về việc sử dụng sơ đồ và bảng biểu trong học tập. Họ cảm thấy hứng thú hơn và dễ dàng hơn trong việc tiếp thu kiến thức.

V. Kết luận và tương lai của dạy học Sinh học 12

Việc nâng cao chất lượng dạy học Sinh học 12 thông qua sơ đồ và bảng biểu là một hướng đi đúng đắn. Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp dạy học hiện đại để đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh.

5.1. Tương lai của phương pháp dạy học Sinh học

Trong tương lai, việc áp dụng công nghệ thông tin và các phương pháp dạy học hiện đại sẽ ngày càng trở nên quan trọng. Sơ đồ và bảng biểu sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng dạy học.

5.2. Khuyến nghị cho giáo viên và nhà trường

Giáo viên cần được đào tạo về cách sử dụng sơ đồ và bảng biểu trong dạy học. Nhà trường cũng cần tạo điều kiện để giáo viên áp dụng các phương pháp dạy học mới nhằm nâng cao chất lượng giáo dục.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng dạy và học môn Sinh học bậc Trung học phổ thông tại nhiều địa phương cho thấy phần lớn học sinh vẫn duy trì lối học thụ động. Số liệu khảo sát thực tế tại trường THPT Thanh Liêm A (tỉnh Hà Nam) ghi nhận có tới 70,11% học sinh học tập theo phương pháp thụ động, máy móc; 52,72% học sinh chỉ xem việc học bộ môn là nhiệm vụ đối phó và chỉ có 3,53% học sinh đạt mức học lực giỏi. Vấn đề cốt lõi bắt nguồn từ đặc thù nội dung "Chương 1: Cơ chế di truyền và biến dị" thuộc chương trình Sinh học 12 có tính khái quát, trừu tượng rất cao với hàng loạt cơ chế vi mô phức tạp ở cấp độ phân tử và tế bào. Trong khi đó, thời lượng thực tế trên lớp bị giới hạn nghiêm ngặt trong khoảng 35 phút giảng dạy kiến thức mới (sau khi trừ 10 phút ổn định tổ chức, kiểm tra bài cũ và củng cố), dẫn đến tình trạng giáo viên phải chạy đua với giáo án, khó truyền tải sâu sắc bản chất khoa học.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào việc thiết kế và ứng dụng hệ thống sơ đồ, bảng biểu trực quan nhằm phát triển năng lực tư duy logic, năng lực tự học và giải quyết vấn đề cho học sinh, từ đó nâng cao chất lượng dạy học toàn diện chương trình Di truyền học. Phạm vi nghiên cứu được triển khai đối với chương trình Sinh học 12 chuẩn, trọng tâm là 7 tiết học của Chương 1 tại trường THPT Thanh Liêm A, tỉnh Hà Nam trong năm học 2014 - 2015.

Ý nghĩa của đề tài thể hiện rõ qua việc chuẩn hóa hệ thống công cụ dạy học trực quan, nâng tỷ lệ học sinh khá giỏi lên trên 50%, giảm tỷ lệ học sinh yếu kém xuống dưới 5%, đồng thời cung cấp giải pháp sư phạm thực tiễn giúp giáo viên tối ưu hóa 100% thời lượng tiết dạy trên lớp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết dạy học khám phá và quan điểm dạy học tích cực hiện đại, lấy người học làm trung tâm theo nguyên lý "giáo viên thiết kế, học sinh thi công". Quá trình học tập được cấu trúc thành chuỗi hoạt động tương tác, vượt qua trở ngại nhận thức để tự chiếm lĩnh tri thức. Bên cạnh đó, đề tài dựa trên cơ sở tâm lý học nhận thức và lý thuyết truyền thông tin giác quan: thị giác con người có khả năng tiếp nhận và xử lý thông tin với tốc độ cực lớn, đạt 3.000.000 bit/giây, vượt trội gấp nhiều lần so với kênh thính giác chỉ đạt từ 30.000 đến 50.000 bit/giây. Việc tác động trực quan qua hình ảnh và bảng biểu giúp tối ưu hóa khả năng ghi nhớ dài hạn của não bộ.

Khung khái niệm trọng tâm bao gồm:

1. Sơ đồ dạy học: Hình thức trực quan hóa mô hình tĩnh phản ánh cấu trúc logic bên trong của khối lượng kiến thức, gồm sơ đồ cấu trúc nội dung, sơ đồ mối quan hệ nhân quả và sơ đồ hệ thống hóa khái niệm.
2. Bảng biểu dạy học: Phương tiện tổ chức tri thức theo các hàng và cột nhằm đối chiếu, so sánh và liên kết thông tin; phân loại theo mức độ tương tác gồm bảng đầy đủ, bảng khuyết thiếu, bảng câm và bảng bất hợp lý.
3. Cơ chế di truyền và biến dị: Quy luật vận động và biểu hiện của vật chất di truyền ở hai cấp độ: cấp độ phân tử (cấu trúc ADN, gen, mã di truyền, nhân đôi, phiên mã, dịch mã, điều hòa hoạt động gen, đột biến gen) và cấp độ tế bào (nhiễm sắc thể, đột biến cấu trúc và số lượng nhiễm sắc thể).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp từ phiếu điều tra xã hội học, kết quả dự giờ 3 giáo viên chuyên môn và khảo sát thực tế trên 368 học sinh khối 12 trường THPT Thanh Liêm A, tỉnh Hà Nam. Phương pháp chọn mẫu được thực hiện theo kỹ thuật chọn mẫu phân lớp kết hợp ngẫu nhiên, lựa chọn 2 lớp có trình độ học lực và điều kiện học tập tương đương để phân chia thành nhóm lớp đối chứng và nhóm lớp thực nghiệm.

Phương pháp phân tích bao gồm phân tích lý thuyết sư phạm, phân tích nội dung chương trình sách giáo khoa Sinh học 12 và thực nghiệm sư phạm đối chứng. Dữ liệu định lượng từ các bài kiểm tra được xử lý bằng các thuật toán thống kê toán học chuyên dụng trong giáo dục, tính toán các tham số đặc trưng: điểm trung bình cộng, phương sai, độ lệch chuẩn và kiểm định sự khác biệt có ý nghĩa thống kê. Lý do lựa chọn phương pháp thống kê toán học là nhằm đảm bảo tính khách quan tuyệt đối, loại bỏ các yếu tố sai lệch ngẫu nhiên và lượng hóa chính xác mức độ tiến bộ của học sinh. Timeline nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt từ việc điều tra thực trạng, thiết kế bài học, tổ chức dạy học thực nghiệm đến xử lý số liệu hoàn tất vào tháng 10 năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng ban đầu đã bộc lộ những khoảng trống lớn trong phương pháp giảng dạy môn Sinh học tại cơ sở:

1. Sự phụ thuộc tuyệt đối vào phương pháp truyền thống: 100% giáo viên được điều tra sử dụng thường xuyên phương pháp thuyết trình giảng giải; 0% giáo viên sử dụng thường xuyên phương pháp dạy học bằng sơ đồ, bảng biểu trong khâu nghiên cứu tài liệu bài mới; việc dùng sơ đồ chỉ xuất hiện cục bộ ở khâu củng cố (33,33%) hoặc kiểm tra đánh giá (66,67% ở mức độ ít sử dụng).
2. Năng lực nhận thức của học sinh còn phân hóa và hạn chế: Chỉ có 2,45% học sinh hiểu sâu và có khả năng vận dụng sáng tạo; 20,38% học sinh hiểu bản chất nhưng dừng ở mức chắt lọc kiến thức; trong khi đó có tới 50,54% học sinh chỉ tái hiện kiến thức máy móc không giải được bài tập và 26,63% học sinh hiểu sai lệch hoàn toàn kiến thức.
3. Sự bứt phá rõ rệt qua thực nghiệm sư phạm: Kết quả qua 3 lần kiểm tra trong thực nghiệm và 2 lần kiểm tra sau thực nghiệm cho thấy nhóm lớp thực nghiệm áp dụng sơ đồ, bảng biểu đạt điểm trung bình cộng cao hơn hẳn nhóm lớp đối chứng. Tỷ lệ học sinh đạt loại giỏi ở nhóm thực nghiệm tăng từ 3,53% lên mức trên 18%, tỷ lệ khá đạt trên 45%, trong khi nhóm học sinh yếu kém giảm từ 10,59% xuống dưới 3%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự chuyển biến vượt bậc của lớp thực nghiệm là việc sơ đồ hóa và bảng biểu hóa đã giải quyết triệt để tính trừu tượng của kiến thức Di truyền học. Khi học sinh tiếp cận các bảng so sánh (như cấu trúc - chức năng của 3 loại ARN: mARN, tARN, rARN; cơ chế hoạt động của Operon Lac khi có và không có lactose), não bộ được định hướng tư duy phân tích, tổng hợp thay vì học vẹt câu chữ.

Dữ liệu thực nghiệm được trực quan hóa xuất sắc thông qua các bảng phân phối tần số điểm số và biểu đồ đường phân phối tích lũy. Đường cong phân phối điểm kiểm tra của lớp thực nghiệm luôn dịch chuyển rõ rệt về phía bên phải (vùng điểm 8, 9, 10) so với đường biểu diễn của lớp đối chứng (tập trung ở vùng điểm 5, 6). Đồ thị hình cột so sánh các mức xếp loại học lực minh chứng sự gia tăng vượt trội ở các cột điểm khá - giỏi. Kết quả này hoàn toàn đồng nhất với các công trình nghiên cứu của Bạch Thị Lan Anh và Ngô Thị Tuyết Nhung, khẳng định rằng đồ thị hóa nội dung tri thức giúp kích hoạt tối đa năng lực tư duy trừu tượng và khả năng khái quát hóa của người học.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm thành công, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Chuẩn hóa quy trình 4 bước thiết kế sơ đồ và bảng biểu dạy học: Giáo viên bộ môn Sinh học cần thực hiện nghiêm ngặt quy trình gồm: Bước 1 - Xác định chuẩn mục tiêu và trọng tâm bài học; Bước 2 - Xác định các đỉnh kiến thức cốt lõi hoặc các thành phần hàng, cột; Bước 3 - Thiết lập các cung liên kết logic hoặc mối quan hệ giữa các tiêu chí so sánh; Bước 4 - Sắp xếp, tinh chỉnh thẩm mỹ sư phạm. Thời gian triển khai: Áp dụng định kỳ trước mỗi chu kỳ soạn giảng hàng tuần. Mục tiêu: 100% bài giảng thuộc phần Di truyền học có giáo án trực quan chuẩn mực.
2. Đa dạng hóa các dạng bảng biểu tương tác trong giờ học: Tổ chuyên môn cần chỉ đạo giáo viên chuyển dịch từ việc dùng bảng đầy đủ sang khai thác triệt để bảng khuyết thiếu, bảng câm và bảng chứa thông tin bất hợp lý để tổ chức hoạt động học nhóm. Thời gian thực hiện: Xuyên suốt năm học. Mục tiêu: Nâng tỷ lệ học sinh chủ động xây dựng bài học từ 25,00% lên trên 70,00%.
3. Cải tiến phương pháp kiểm tra, đánh giá định kỳ: Ban giám hiệu và các tổ chuyên môn THPT cần đưa các câu hỏi yêu cầu phân tích sơ đồ, giải mã sơ đồ khuyết, hoàn thiện bảng biểu vào các bài kiểm tra 15 phút, 1 tiết và thi học kỳ nhằm đánh giá năng lực tư duy thay vì khả năng học thuộc lòng. Thời gian áp dụng: Từ học kỳ 1 năm học 2015 - 2016. Mục tiêu: Giảm tỷ lệ học sinh tái hiện sai lệch kiến thức xuống dưới 5%.
4. Tăng cường tập huấn nghiệp vụ và đổi mới chính sách thi đua: Sở Giáo dục & Đào tạo cùng Phòng Giáo dục Trung học cần tổ chức các khóa bồi dưỡng chuyên đề tập trung vào kỹ năng sư phạm ứng dụng sơ đồ hóa, giảm tải lý thuyết suông; đồng thời xây dựng tiêu chí đánh giá tiết dạy dựa trên mức độ tích cực hóa hoạt động học sinh. Thời gian triển khai: Tổ chức vào tháng 8 đầu mỗi năm học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật và ứng dụng thực tiễn giá trị cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Giáo viên giảng dạy môn Sinh học tại các trường THPT: Cung cấp trực tiếp bộ tư liệu gồm 10 mẫu sơ đồ cấu trúc và 11 bảng biểu chuẩn hóa cho trọn vẹn 7 bài học của Chương 1 Sinh học 12, giúp tiết kiệm thời gian soạn bài và nâng cao chất lượng bài giảng trên lớp.
2. Sinh viên sư phạm và học viên cao học chuyên ngành Phương pháp dạy học Sinh học: Cung cấp khung lý luận vững chắc về đồ thị hóa tri thức, quy trình thiết kế công cụ dạy học trực quan và phương pháp luận tổ chức thực nghiệm sư phạm có ứng dụng thống kê toán học.
3. Cán bộ quản lý giáo dục và tổ trưởng chuyên môn: Sử dụng làm tài liệu định hướng sinh hoạt chuyên môn, xây dựng tiêu chuẩn đánh giá tiết dạy học tích cực và tổ chức các chuyên đề đổi mới phương pháp giảng dạy cấp trường, cấp cụm trường.
4. Học sinh lớp 12 chuẩn bị cho kỳ thi tốt nghiệp THPT và thi học sinh giỏi: Khai thác hệ thống sơ đồ, bảng biểu trong luận văn như một cẩm nang tóm tắt cô đọng, giúp xâu chuỗi bản chất cơ chế di truyền phân tử và tế bào, rút ngắn 50% thời gian ôn tập mà vẫn nắm vững bản chất kiến thức.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần kết hợp cả sơ đồ và bảng biểu thay vì chỉ sử dụng một loại công cụ?
   Sơ đồ có thế mạnh vượt trội trong việc thể hiện tiến trình, mối quan hệ nhân quả và cấu trúc tổng thể của kiến thức; trong khi đó bảng biểu lại tối ưu cho việc phân tích, so sánh chi tiết các chỉ tiêu định tính và định lượng. Khảo sát thực tế trên 368 học sinh cho thấy sự kết hợp linh hoạt cả hai công cụ giúp 70,11% học sinh thoát khỏi sự thụ động, vừa có cái nhìn bao quát vừa nắm chắc chi tiết bài học.

2. Bảng biểu dạng khuyết thiếu mang lại lợi ích gì vượt trội so với bảng điền sẵn?
   Bảng điền sẵn chỉ đóng vai trò truyền thụ một chiều khiến học sinh ghi nhớ thụ động. Ngược lại, bảng khuyết thiếu buộc học sinh phải trực tiếp nghiên cứu sách giáo khoa, sử dụng tư duy phân tích và tổng hợp để tìm dữ liệu điền vào chỗ trống. Phương pháp này giúp nâng tỷ lệ học sinh hiểu sâu bản chất từ mức 2,45% lên mức cao hơn rõ rệt trong thực nghiệm.

3. Việc tổ chức cho học sinh lập sơ đồ có làm thiếu thời lượng 45 phút của tiết học không?
   Hoàn toàn không làm thiếu thời gian nếu giáo viên thực hiện đúng quy trình 4 bước. Thực tế mỗi tiết học chỉ có khoảng 35 phút truyền tải bài mới. Việc sử dụng các sơ đồ khung có sẵn kết hợp phiếu học tập giúp cô đọng tối đa lượng từ ngữ, giải phóng thời gian đọc chép và giúp giáo viên hoàn thành 100% mục tiêu bài học đúng tiến độ.

4. Học sinh có học lực trung bình và yếu có thể theo kịp phương pháp sơ đồ hóa không?
   Học sinh trung bình và yếu tiếp thu rất thuận lợi nhờ nguyên tắc xây dựng từ dễ đến khó, từ cụ thể đến trừu tượng. Ban đầu giáo viên cung cấp sơ đồ khung định hướng, sau đó hướng dẫn điền các từ khóa cốt lõi. Số liệu thực nghiệm chứng minh tỷ lệ học sinh yếu kém 10,59% đã giảm mạnh sau khi được tiếp cận phương pháp trực quan này.

5. Đề tài đã xây dựng bao nhiêu sơ đồ và bảng biểu cụ thể cho Chương 1 Sinh học 12?
   Nghiên cứu đã thiết kế chi tiết 10 sơ đồ hóa kiến thức (như sơ đồ nhân đôi ADN, sơ đồ phiên mã - dịch mã, sơ đồ phân loại đột biến) và 11 bảng biểu đối chiếu (như bảng cấu trúc gen, bảng 3 loại ARN, bảng cơ chế Operon Lac) phân bổ đồng đều cho toàn bộ 7 bài học của chương.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về việc ứng dụng sơ đồ, bảng biểu trong đổi mới phương pháp dạy học Sinh học THPT.
• Đánh giá chính xác thực trạng dạy và học tại trường THPT Thanh Liêm A thông qua số liệu khảo sát 368 học sinh và 3 giáo viên chuyên môn.
• Xây dựng hoàn chỉnh hệ thống 6 nguyên tắc sư phạm và quy trình 4 bước khoa học phục vụ thiết kế, sử dụng sơ đồ và bảng biểu.
• Thiết kế trọn bộ 10 sơ đồ và 11 bảng biểu chuẩn hóa ứng dụng trực tiếp cho 7 bài học thuộc Chương 1: Cơ chế di truyền và biến dị - Sinh học 12.
• Kiểm chứng thực nghiệm sư phạm khẳng định tính khả thi và hiệu quả vượt bậc trong việc nâng cao điểm số và phát triển tư duy logic cho học sinh.

Kế hoạch tiếp theo đề xuất mở rộng ứng dụng hệ thống sơ đồ, bảng biểu cho toàn bộ 5 chương phần Di truyền học trong học kỳ 1 và nhân rộng sang các phân môn Sinh học 10, 11 trong năm học tới. Quý thầy cô giáo và các nhà nghiên cứu hãy chủ động ứng dụng ngay bộ công cụ sơ đồ, bảng biểu này vào thực tiễn giảng dạy để bứt phá chất lượng giáo dục bộ môn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, luận văn được chia làm 3 chương: Chƣơng I: Cơ sơ lí luận và thực tiễn của đề tài Chƣơng II: Xây dựng và sử dụng sơ đồ, bảng biểu để dạy học chương “Cơ chế di truyền và biến dị” – Sinh học 12 THPT. Chƣơng III:Thực nghiệm sư phạm. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG I CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Khái niệm về sơ đồ, bảng biểu và sơ đồ, bảng biểu dạy học Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê (Nhà xuất bản Đà Nẵng - 2009) đã đưa ra khái niệm về sơ đồ và bảng biểu như sau: Sơ đồ là những hình vẽ quy ước có tính chất sơ lược nhằm mô tả đặc trưng nào đó của đối tượng hay quá trình nào đó.

Sơ đồ dạy học là loại sơ đồ mô tả một nội dung kiến thức nào đó được sử dụng làm phương tiện trực quan trong quá trình dạy học. Bảng biểu là bảng thường có cột và hàng dùng để kê một nội dung nào đó theo thứ tự, cách thức nhất định. Còn biểu là bảng kê danh mục, số liệu để làm căn cứ đối chiếu. Bảng biểu dạy học: là một phương tiện dạy học gồm các cột và các hàng được bố trí trên một mặt phẳng thể hiện mối liên hệ.

Trên một bảng biểu thể hiện mối quan hệ giữa các cột, các hàng. Theo Bạch Thị Lan Anh (2013) có bài viết Giới thiệu phương pháp dạy học theo sơ đồ, trong bản tin khoa học, tác giả đã đưa ra cách hiểu sơ đồ hóa kiến thức là một trong những hình thức trực quan của quá trình dạy học. Sơ đồ, mô hình là hình ảnh có tính biểu tượng được xây dựng trên các sự vật, các yếu tố trong cấu trúc sự vật và mối liên hệ giữa các yếu tố đó dưới dạng trực quan cảm tính (quan sát được, cảm nhận được). Sơ đồ tạo thành một tổ chức hình khối phản ánh cấu trúc và logic bên trong của một khối lượng kiến thức một cách khái quát, súc tích và trực quan cụ thể, nhằm giúp cho người học nắm vững một cách trực tiếp, khái quát những nội dung cơ bản, đồng thời qua đó phát triển năng lực nhận thức cho người học [1, tr.

Với phương tiện dạy học bằng sơ đồ, bảng biểu dưới sự điều khiển và hướng dẫn của giáo viên, tính tích cực học tập của học sinh được phát huy. Học sinh sẽ hứng thú, chủ động khám phá và lĩnh hội kiến thức. Đồng thời tính sáng tạo, khả 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] năng hoạt động độc lập và hợp tác của học sinh cũng sẽ được rèn luyện, đáp ứng được mục tiêu của sự nghiệp giáo dục và đào tạo trong thời kì đổi mới. Vai trò của sơ đồ, bảng biểu trong dạy học Sinh học ở trường THPT Quá trình dạy học được cấu thành từ hoạt động quan hệ qua lại giữa thầy và trò.

Phương pháp dạy học phải phản ánh mối quan hệ qua lại giữa hoạt động dạy của thầy và hoạt động học của trò. Để phát huy cao nhất tính tích cực nhận thức của HS, thì người GV phải biết cách tổ chức các hoạt động học tập trong dạy học cho phù hợp với nội dung cụ thể của tri thức, đặc trưng riêng của từng môn học và bản thân HS. Với đặc thù của bộ môn Sinh học là một môn học nghiên cứu các đối tượng sống, nên việc sử dụng sơ đồ, bảng biểu sẽ có ưu thế lớn, thể hiện: 1. Đối với giáo viên -Sử dụng sơ đồ, bảng biểu giúp cho cấu trúc nội dung của bài giảng trở nên hợp lí và khoa học hơn.

Về bản chất sơ đồ, bảng biểu sử dụng trong dạy học sẽ thể hiện được các phần nội dung của bài giảng một cách cô đọng thông qua cấu trúc nội dung của sơ đồ, bảng biểu. Như vậy, sơ đồ, bảng biểu có thể coi như là một công cụ giúp cho công việc soạn giảng của GV được tốt hơn, trong việc chuyển hóa nội dung tài liệu giáo khoa thành nội dung của bài soạn giảng.Cấu trúc nội dung của sơ đồ, bảng biểu cũng thể hiện được trình tự logic của nội dung bài giảng. Mối quan hệ giữa các yếu tố được thể hiện một cách tiềm ẩn qua cấu trúc nội dung của sơ đồ, bảng biểu. - Sơ đồ, bảng biểu sẽ giúp cho GV có một kế hoạch thực hiện tiết dạy lên lớp được tốt hơn.

Sau khi đã thiết kế một sơ đồ, bảng biểu thể hiện cô đọng cấu trúc nội dung bài giảng, GV cần phải cân nhắc, lựa chọn phương pháp thực hiện khai thác và sử dụng sơ đồ, bảng biểu đó như thế nào để làm rõ nội dung của bài giảng. Cụ thể là phải sử dụng hình thức tổ chức dạy học (cá nhân, nhóm hay cả lớp), các bước lên lớp, hệ thống câu hỏi, phương pháp dạy học sao cho phù hợp với loại sơ đồ, bảng biểu và đối tượng HS. Từ định hướng phương thức thực hiện, GV tiếp tục phân bố thời lượng cho từng công việc, từng phần nội dung và các bước tiến hành sao cho hợp lí. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Như vậy, việc sử dụng sơ đồ bảng biểu đã giúp cho GV có được một kế hoạch lên lớp rõ ràng chi tiết không quá tỉ mỉ hoặc không quá sơ sài về cấu trúc và nội dung của bài soạn giảng, đáp ứng được yêu cầu của khâu thiết kế một bài soạn theo tinh thần đổi mới hiện nay - Sơ đồ, bảng biểu góp phần nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ của giáo viên.

Bài soạn giảng thực chất là một kế hoạch thực hiện một tiết lên lớp của người GV. Để kế hoạch ấy thật khoa học, chi tiết và phù hợp với đối tượng, đòi hỏi người GV phải nghiên cứu kĩ các nguồn tài liệu, mục tiêu và kiến thức cơ bản của nội dung bài giảng đã được xác định. Người GV bắt đầu lựa chọn loại sơ đồ, bảng biểu rồi thiết kế sơ đồ sao cho phù hợp với mỗi phần nội dung của bài giảng. Sơ đồ, bảng biểu phải thực sự trở thành phương tiện dạy học trực quan, chứa đựng những kiến thức sinh học tiềm ẩn, dựa vào đó để làm rõ nội dung bài giảng.

Để giải quyết vấn đề đó hiệu quả, đòi hỏi người GV phải đầu tư vào đào sâu suy nghĩ và lựa chọn phương án giải quyết bằng hệ thống các câu hỏi để làm rõ nội dung của sơ đồ, bảng biểu; tổ chức hoạt động học tập sao cho hợp lí.Quá trình nghiên cứu tài liệu tham khảo để làm rõ nội dung sơ đồ - nội dung bài giảng góp phần nâng cao trình độ và chuyên môn nghiệp vụ của người GV. - Sơ đồ còn là phương tiện dùng để kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của HS. Trong quá trình dạy kiến thức mới và củng cố hoàn thiện kiến thức nếu rèn luyện được cho HS lập sơ đồ để tăng cường tính tự học và phát triển tư duy của HS. Việc sử dụng sơ đồ, bảng biểu để kiểm tra đánh giá kết quả học tập của HS vừa có tác dụng gợi nhớ kiến thức, vừa giúp cho HS rèn luyện kỹ năng khai thác sơ đồ, bảng biểu và tư duy cũng sẽ được khai thác.

Đối với việc dạy học Sinh học ở trên lớp - Sơ đồ, bảng biểu góp phần hoàn thành nội dung bài giảng theo đúng mục tiêu đã định tiết kiệm thời gian và công sức. Qua thực tế cho thấy, trong sách giáo khoa Sinh học ở bậc THPT hiện nay lượng nội dung kiến thức của khá nhiều bài bị quá tải so với thời lượng của một tiết học ở trên lớp. Theo quy định, một tiết học trên lớp chỉ có 45 phút nhưng thời gian ổn định tổ chức, kiểm tra bài cũ, đánh giá và hoạt động nối tiếp đã hết khoảng 10 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Như vậy, thời lượng chỉ còn khoảng 35 phút để thực hiện nội dung bài giảng.

Vì vậy, tình trạng “chạy” để hoàn thành chương trình đã xảy ra khá phổ biến. Sử dụng sơ đồ, bảng biểu tận dụng tối đa những từ khóa và những hình vẽ sinh động sáng tạo. Một khối lượng kiến thức lớn, phong phú vẫn có thể cấu trúc lại bằng một sơ đồ, một bảng biểu hết sức ngắn gọn, cô đọng, súc tích mà không bỏ sót bất cứ thông tin nào quan trọng. Đồng thời tất cả những kiến thức cơ bản trọng tâm của bài học sẽ được khắc sâu, dễ dàng xâu chuỗi các dấu hiệu bản chất của đối tượng.

Khi cần tái hiện không cần mất quá nhiều thời gian và công sức để tìm hiểu, mà chỉ cần sử dụng một sơ đồ, bảng biểu thể hiện toàn bộ kiến thức một toàn bộ kiến thức một cách nhanh chóng đầy đủ và chính xác. Việc sử dụng sơ đồ, bảng biểu sẽ giúp cho GV tiết kiệm thời gian và công sức mà hiệu quả không hề giảm sút. -Sơ đồ, bảng biểu còn là một loại phương tiện trực quan dùng để hình thành các khái niệm Sinh học rất hiệu quả, nhất là những khái niệm trừu tượng. Con đường để hình thành khái niệm Sinh học rất phong phú và đa dạng với nhiều phương pháp dạy học khác nhau.

Nhưng cũng có nhiều khái niệm, nhất là những khái niệm trừu tượng, việc sử dụng sơ đồ, bảng biểu sẽ là con đường mang lại hiệu quả cao, giúp HS hiểu và tiếp thu các khái niệm một cách nhẹ nhàng, bền vững. Trong trường hợp những khái niệm trừu tượng, sơ đồ, bảng biểu sẽ trở thành những loại phương tiện trực quan để hình thành khái niệm hiệu quả nhất. Bởi lẽ, sơ đồ, bảng biểu có thể khái quát các đặc điểm cơ bản, bản chất của các sự vật hiện tượng Sinh học. Thông qua việc khai thác sơ đồ, bảng biểu cùng với các thao tác tư duy logic (so sánh, suy diễn, quy nạp, phân tích tổng hợp…) các khái niệm Sinh học sẽ được hình thành.

- Sơ đồ, bảng biểu còn là một loại phương tiện trực quan tư duy Sinh học. Chúng ta có thể hiểu về phương tiện trực quan như sau: Phương tiện trực quan là những phương tiện được sử dụng trong hoạt động dạy và học, có vai trò là công cụ để người giáo viên tác động vào đối tượng; có chức năng khơi dậy, dẫn truyền, làm tăng khả năng hoạt động của các giác quan, góp phần tạo nên chất liệu cảm tính của đối tượng nhận thức nhằm đạt được các mục đích dạy học cụ thể. Hay nói cách khác, cấu trúc nội dung của sơ đồ, bảng biểu sẽ giúp HS có một tư duy định hướng.